قەلەمبازی یا توركیاو ئەمریكا

د. سەردار موسی شەریف
  2019-08-09     450

"توركیا نە ھاوپەیمان نە ژی دوژمنە، بەلكو كێبەركێكارێ ئەمریكایە."‎ 
ستێڤێن، ئێ. كوك، ڤەكولەر ل ئەنجومەنێ سیاسەتا دەرڤە

سوریا و روژئاڤایێ كوردستانێ ئێك ژ نمونەیێن ھەرە بەرچاڤێن سیاسەتا دەرڤە یا توركیا ل سەردەمێ ئەردوغان پێناسە دكەت. ھەلسوكەوتێن توركیا د ڤی بواری د گەل ھاوپەیمانان ل ئێێكێتی ئوروپ، ناتو و ئەمریكا ب شێوەیەك تایبەت و د گەل روسیا و كێبەركێكارێن روژھەلاتا ناڤین ب گشتی پەیوەندیدارن ب پاراستنا بەرژەوەندیێن نەتەوەی.‎ د سەری پرسا ئاسایش و دەستكەڤتان ئەجێندایا سیاسەتا دەرڤە یا توركیا ب شێوەیەك بەرفروان پێناسەدكەت. وەكی دەوڵەتەك خاوەن سەروەری، رەغمەن ئەندام بون د ھاوپەیمانەتی یەك ستراتێژیك وەكی ناتو، ژ بوی گەلەكان ھەلسوكەوتێن توركیا ناتەندروست و ناسروشتی تێنە پێناسەكرن. بەرۆڤاژی ڤێ یەكێ، ژ رەوانگەھەك واقعگەرایی ڤە، ھەلسوكەوتێن توركیا ھاوتەریب و كوكن د گەل پرینسیپێن پاراستنا بەرژەوەندیێن نەتەوەی، كو ئاسایشا دەولەتێ كوكا رەوانگەھەك وەھایە.

 

د ڤی بواری گوشارێن ل سەر توركیا فرەرەھەندی تێنە دیتن، و توركیا وەكی ئەكتەرەك سەنترال و ناڤەكی ئیرو د ھەشت بەرەیان وەكی(لیبیا، سوریا، عێراق، سودان، یەمەن، ئیران، قەتەر، دەریای ناڤەراست) سەرقالی كێبەركێ د گەل ئەكتەرێن جیاواز دایە. ل ڤێ جوخرافیا پان و بەرفرە، توركیا كێبەركێ د گەل روسیا، ئیران، ئەمریكا، ئێكێتی ئوروپا، چین، یونان، مسر، ع. سعودیە، ئیمارات، ئیسرائیل و كورد دكەت. پرسا كورد ھەم ل عێراق و ھەم ژی ل سوریا ئێكە ھەرە ژ بالكێشترین پرسێن كو پرینیسپێن سیاسەتا دەرڤە  و ئاسایشا توركیا ل سەر ھاتیییە دارشتن. 

كێم پرس ل ناڤخویا توركیا دا ھەنە كو پشتگیری یا ھێزێن ئوپوزیسیونێ ژ سیاسەتا سەرۆككومار ئەردوغان بكەن. ئێك ژ پرسێن سەرەكی د ڤی بواری بابەتێ كرینا سیستەما موشەكی یا ئێس-400ە، كو ھێزێن ئوپوزیسیون( ژ دەرڤەی ھادەپ)‎ ب شێوەیەك بەرفرە‎ وەكی پرسەك " ژیان"ێ ژ بوی توركیا‎ پێناسەدكەن، پشتگیری ژ ھەلسوكەوتێن سەرۆككومار دكەن. پرسا دوویەم، پرسا كوردە ل سوریا. دڤێ پرسێ‎ ژی ھەتا رادەیەك بەرفرە تێگەھیشتن ژ سیاسەتا ئەردوغان ھەیە، كو ب شێوەیەكێ تێتە واتەیا‎ پشتگیری كرن، ب تایبەتی ژی لایەنێن نەتەوەپەرەست د ناڤ ھەمی حزبێن توكیا دا. بەلێ د بوارێ چارەسەركرنا پرسەك وەھا، ستراتێژی و بوچونا ھێزێن ئوپوزیسیون بەرۆڤاژی بوچون و ستراتێژیێن ‎ئەردوغان تێتە دیتن. ئوپوزیسیونا توركیا ژ رەخنە ژ ئەردوغان تێتە گرتن ‎كو پشتگیری یا ئەردوخان ژ ھێزێن رادیكال و توندرەوێن سوریا ل دژی بەرژەوەندیێن درێژخایەنێن توركیایە‎، وگوشار ‎ دكەن‎ ئێدی دەرفەتێن ‎ل بەر دەستن ژ دەست نەئێتە دایتن. ژ ڤان دەرفەتان، پرسا دانوستاندنێن راستەوخو یە د گەل بەشار ئەسەد، كو پشتگیری یەك بھێز دڤی بواری دا ھەیە‎.

 

ئەما ئەردوغان ڤێ یەكێ ھەتا نوكە رەت كری یە، سەرەرای ھندێ كو كومبونێن جیاواز د ناڤبەرا بەرپرسێن ئاسایش و ھەوالگیری توركیا و سوریا دا ھاتینە ئارا و دویر ژی نینن د ڤان كومبونان تاوتویا پرس و میكانیزمێن ئاسایی كرنا پەیوەندیێن سیاسی ل سەر ئاستێ بالا ھاتبیتە كرن. دانوستاندنكرن د گەل ئەسەد ب دیتنا ھێزێن ئوپوزیسیون دێ پێگەھا توركیا ل پرسا سوریا بھێزتر بكەت و سەربخوی یەكا بەرفرەتر د سیاسەتا دەرڤە سەبارەت ب پرسا سوریا دێ بدەتە توركیا. ئەڤ ستراتێژی باشتر تێتە دیتن ژ وێ یەكێ كو توركیا ب رێكا روسیا یان لایەنێ سێیەم دانوستاندن د گەل ئەسەد بكەت. د ھەمان دەم‎ ھێزێن ئوپوزیسیونێ‎ د ڤێ باوەرێ دانە، كو ھاوكاری یا توركیا د گەل ئەسەد بیتە ھوكارێ  ئێحتیواكرنا ‎ پرسا‎، و ئاستەنگێن بەرفرەتر دێ ژ بوی ئەمریكا ل دەڤەرێ د ڤی بواری بێنە دروستكرن. ل گورەی ھێزێن ئوپوزیسیونا توركیا ستراتێژیەك وەھا دێ بیتە ھوكارێ ناچاركرنا ئەمریكا‎ دەست ژ پشتگیری یا ھێزێن كوردستانی ل سوریا بەردەت. د ھەمان دەم ژی ھێزێن ئوپوزیسیونێ د ڤێ باوەرێ دانە، كولتورێ سیاسی كو ئەردوغان پەیرەودكەت بویە ھوكارێ ھندێ ‎ئەمریكا ‎ پتر پشتەڤانی ژ كوردان بكەت و د ناڤ ئەمریكا دا ژی لایەنێن كو پشتگیری ژ كوردان دكەن زێدەتر بوینە و دژبەرێن توركیا بەرفرەتر بوینە. ‎لەورا دڤێ باوەرێ دانە كو ئەردوغان د پرسا سوریا ‎وەبەرھێنان د گەل لایەنێن ناتەندروست كریە و ئیرو ژی توركیا باجا وێ یەكێ ددەت. ئەردوغان د سێ پرسان، ئێكەم، ئێس-400، پرسا روژئاڤایێ كوردستان، و پرسا گازا سروشتی ل ناڤ دەریایێ ناڤەراست راستی ئاستەنگێن مەزن و بەرفرە بویە. 


توركیا ژ سالا 2007 وەرە ھەول ددەت كو د بوارێ وەبەرھێنانا چەكێن لەشكەری پێداویستیێن خوە ب شێوەیەك سەربخوە، واتە ب رێكا وەبەرھێنانەك ناڤخوی یا توركیا دابین بكەت. د ڤی بواری دا توركیا د گەل بواران سەركەڤتن ب دەست ڤەئینایە و بویە ئێك ژ دەوڵەتێن كو ئیرو چەك و تەقەمەنی یان دفروشیت. كێشەیا سەرەكی یا توركیا د ناڤ ھاوپەیمانی یا ناتو دا ئەوە كو ‎ رەچاوا پرینسیپێن ھاوپەیمانی ناكەت، و ئەڤ ژی بویە ھوكارێ تێكچونا پەیوەندی یان. ب ھاتنا سەر دەسەڵاتێ ئاكپارتی ل 2002 و ب ھەبونا رەوانگەھەك ئیسلامی، كو سەرەچاوەیا وێ بو عەدنان مەندەرس، كو ل گەل ھندێ كو ئەو ئێك ژ پشتگیرێمن ھاوپەیمانی و پەیوەندیێن باش د گەل روژئاڤا بو، د ھەمان دەم ژی گرینگی یەك بەرفرە ددایە دروستكرنا پەیوەندیێن بھێز د گەل جیھانا ئیسلامی. مەندەرس ئێك ژ وان سەرۆك وەزیران بو، كو رێك ڤەدایە مزگەفت بێنە ڤەكرن، و ئەزان ب عەرەبی بێتە گوتن. لەورا كاریگەری یا وی ل سەر نەجمەدین ئەربەكان، تورگوت ئوزال ژی د وارێ دروستكرنا پەیوەندیی نا ھەبویە، و ئەڤ كولتورە بەردەوام بویە ھەتا كو ب شێوەیەك جدی‎ ئاكپارتی بویە ئەو پارتی كو ئێدی قەید و زنجیرێن گرێدایی بون ب ھاوپەیمانی یا ناتو، ئەمریكاو ئێكێتی ئوروپا پچاندی، بێ كو مەترسی ژ دەستدانا ھاوپەیمانی و ئابلوقەیێن ئابوری و ھتد ھەبیت. پچاندنا قەید و زنجیران بو راستی یەكێ دزڤیرت كو وێنەیەك زور ناتەندروست ژ كەسایەتی یا ‎توركیا وەكی ھاوپەیمان ھاتبو كێشان.

 

د ڤی بواری توركیا ھەست ب كێماسی دكر و ئاكپارتی ئێدی پێویست بو كو كولتورەك وەھا بگوھوریت. دوو رێك ل بەرد ەستێ ئاكپارتی ژ بوی ڤێ یەكێ بون، ئێكەم، داخوازا كەسایەتی یا یەكسان  وەكی ھاوپەیمان و دیارە ژی ب ھیچ شێوەیەكێ ب ڤی چاڤی ل توركیا نەھاتییە نێرین، یان ژی ب شێوەیەك سەربخویانە ھەلسوكەوت بكەت، كو توركیا نوكە گەیشتی یە باوەری یەك وەھا. د ھەمی ئەگەران، بەرپرسێن ئاكپارتی گەھیشتەن ڤێ باوەری كو ھەلسوكەوت كرن ب شێوەیەك سەربخوە، باشترە، و تەحەدیكرنا ناتو، ئێكێتی ئوروپا و ئەمریكا د بەرژەوەندی یا توركیا دایە. د ھەمان دەم ئاكپارتی د ڤی بواری خاوەن پشتگیر ی یا رێژەیەك یا بەرفرە یا كومەلگەھا توركیایە. ڤێ ژی ھوكارێن خوە ھەبون، توركیا ئێدی د بوارێ ئابوری دا بوژانەوەیەك جدی ب خوەڤە دیتبو. د پەیوەندیێن جیھانی دا، توركیا پێگەھەك بھێز بو خوە دروست كر و بویە ئەندامێ G-20، و رولەك جدی د قەیراننێن جیھانی دا گرتی یە. 


لەورا، ئەردوغان ب ل بەر چاڤگرتنا ھەمی ڤان راستی یان، دەما كو ئەمریكا ئامادەنەبو كو تەكنولوژیا وەبەرھێنان بفروشیت توركیا، سروشتی بو كو توركیا ل سەرەچاوەیەك دی بگەرھیت دا كو پێداویستیێن خوە دابینبكەت. ئەلتێرناتیف روسیا و چین بون. روسیا بژاردەیا سەرەكە بو، كو ڤێ ژی ھوكارێن خوە یێن ستراتێژیك بو توركیا ھەبون. توركیا و روسیا جیرانن و سنورەك بەرفرە یا ئاڤی ھەنە، و روسیا ژی پێویستی یەك جدی ب توركیا ھەیە ب تایبەتی ژ بوی بكار ئینان و مفا وەرگرتن رێرەوا بوسپێروس، و روسیا و توركیا مێژوی یەن 6 جاران شەر كرینە. روسیا د بوارێ گازا سروشتی پێویستی یا وێ ب توركیا ھەیو و توركیا ژی د ڤی بواری دا رێژەیەك بەرفرە یا گازا سروشتی ژ روسیا دابین دكەت. د ڤی بواری دا پێكڤەگرێدانەك دوولایەنە ھەیە. د ھەمان دەم روسیا ئەو دەوڵەتە كو 2 كورەیێن وزەیا ناوەكی بو توركیا دێ ئاڤابكەت و تەكنولوژیا وێ ژی بفروشتیتە توركیا، و د بوارێ ئێس-400 روسیا ھیچ كێشەیەك ژی نینن كو ڤێ تەكنولوژیا سەردەمی یانە بفروشیتە توركیا، یان ژی وەبەرھێنانا ھاوبەش د ڤی بواری و پروژێن داھاتی ھەبن. كو ل سەر ڤێ ژی رێككەفتن و لێكتێگەھیشتن ھەیە د ناڤبەرا لایەنان دان. واتە ئیرو توركیا و روسیا پێنگاڤ بەرەڤ رێكەفتنەك ستراتێژیك ئاڤێتینە كو د بەرژەوەندی یا دوولایەنە یا ھەردو ئالی یان دایە ب تایبەتی د بوارێ تەكنولوژیا لەشكەری.

ل لایێ دی ڤە، ئەمریكا، ب شێوەیەك دی ھەلسەنگاندن ژ بوی ھەلسوكەوتێن توركیا دڤی بواری دادكەت. وەكی ھاوپەیمانێ ناتو، ئەگەر ئەمریكا تەكنولوژیا وەبەرھێنان یا چەكان نافروشیتە توركیا، ھوكارێن خوە ھەنە. ئەڤ ژی گرێدایێ بازارێ چەكفروشتن و پرسا پاراستنا سیستەما بەرگری ڤە ھەیە، كو ئیرو ل سەر ئاستێ جیھانێ كێبەركێ یەك مەزن د ڤی بواری دا ھەیە. ئەگەر ئەمریكا تەكنولوژیا كو توركیا داخواز ژێ دكەت بفروشیتە توركیا، ئێدی ھیچ پێویستی یا وێ ب ھندێ نامینیت كو د ڤی بواری دا وەبەرھێنان بكەت. د ھەمان دەم ژی، گارانتی یا ھندێ ل دەڤ توركیا نینن كو ئەڤ تەكنولوژیا بكەڤیتە دەستێ دژبەرێن ئەمریكا وەكی چین و روسیا و ھتد، كو مەترسی یەك جدی ل سەر ئاسایشا ئەمریكا دروست بكەن. راستە توركیا نوكە ھەلیكوپتەرێن ووەركەرێن " ئاتاك" بەرھەم تینیت، بەس ژ بەركو كومپانیا كو " بزوێنەر/موتور" یا ھلیكوپتەرا ناڤبری ئەمریكی یە، ئەو ماف نەدایە توركیا كو ڤێ ھلیكوپتەرێ بفروشیتە وەلاتێن دی. بو ڤێ یەكێ، پێویستە توركیا رەزامەندی یا كومپانیا ئەمریكا ھەیە، و نوكە توركیا د ڤی بواری دا توشی كێشە بویە، چونكە 30 فروكە ژ جورێ ئاماژە پێكری فروتینە پاكستان، بەس نەشێت وان رادەست بكەت، چونكە كومپاننیا ناڤبری رەزامەندی دەرنەبری یە. 

لەورا، ھەلسوكەوتێن روسیا د گەل توركیا د كاتەك ھەنوكی تاكتیكی تێنە دیتن ب ئاراستەیەك راكێشاننا توركیا بو ناڤ ھاوپەیمانی یەك ستراتێژیك.‎ روسیا ب بەرسڤدان ب خواستێن توركیا، مفا ژ دەرفەتەك زێریێن یا ناكوكیێن سیاسی ل سەر ئاستێ ھەرێمایەتی دبینیت د ناڤبەرا ئەمریكا و توركیا دا. د ڤی بواری دا روسیا تێگەھیشتنەك باش نیشان دایە ، و سەركەفتی بویە د دویر كرنا توركیا ژ ئەمریكا. د ھەمان دەم ژی گرینگە ئاماژە ب ڤێ یەكێ بێتە كرن، كو ل سەر ئاستێ جیھانی جورەك ئابلوقەیا دیپلوماسی ل سەر ئەردوغان ژ لایێ وەلاتێن ئوروپا و ناتوڤە ھاتییە سەپاندن، و ئەردوغان ژی ھەست ب ڤێ یەكێ دكەت. 

زۆرترین بینراو
هۆکاری خێرابڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە جیهان دۆزرایەوە
خالید ره‌نجده‌ر: نیگه‌رانین مامۆستا كرێكار ڕاده‌ستی‌ ئه‌رده‌ن یان عێراق یان ئه‌مریكا كرابێته‌وه‌
رێژه‌ی مردن، باش و خراپی سیستمی ته‌ندروستی ده‌ره‌خات
"حكومه‌تی‌ هه‌رێم به‌نیازه‌ له‌مه‌ودوا 45 - 50 ڕۆژ جارێك موچه‌ دابه‌شبكات"
په‌رله‌مانتارێك بۆ به‌شیر حه‌داد: بەرنوێژیکردنی کۆمەڵگه‌ بەو شێوەیەی جەنابت، لای خوا قبوڵ نییە
هه‌شت په‌رله‌مانتاری‌ كورد له‌به‌غدا هۆشداری‌ ده‌ده‌نه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم له‌باره‌ی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ موچه‌
وه‌زیری‌ ناوخۆ ڕه‌تیده‌كاته‌وه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم به‌نیازی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ موچه‌ی‌ فه‌رمانبه‌ران بێت
وەزارەتی تەندروستی: 8 توشبوی نوێی‌ ڤایرۆسی کۆڕۆنا له‌سلێمانی‌‌و دهۆك تۆماركرا
وه‌زیری‌ ناوخۆ: بڕیارماندا قه‌ده‌غه‌كردنی‌ هاتوچۆ تا 10 رۆژی‌ دیكه‌ درێژبكه‌ینه‌وه‌
وەزارەتی تەندروستی هەرێم دوو خزمەتگوزاری نوێی راگەیاند
© 2018 Awene Online, Inc. All Rights Reserved.
×