گرنگترین هەڵبژاردن یاخود یەکێک لەگرنگترین هەڵبژاردنەکانی مێژوی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
  2020-11-05       799       

قارەمان مەمەند، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا-وە، تایبەت بۆ ئاوێنە

 

ئایا ئەم  هەفتەیە، پڕ مەترسیترین هەفتەیە لە مێژووی ئەمریکا لە دوای  جەنگی ناوخۆی ئەم وڵاتەوە، ئەمە یەكێکە لە گرینگترین هەڵبژاردنەکانی لە مێژووی ئەمریکا، لەدوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1800 لە نێوان ئارۆن بور و تۆماس جێفرسۆن. هەڵبژاردنی ساڵی 1860 ئەبراهام بەرامبەر سیفن دۆگلاس، ساڵی 1932 لەنێوان هێربەرت هوڤەر و فرانکلین رۆزفەلت، ئەم هەڵبژاردنانەی پێشوو لە چرکەساتی کاریگەر بوونە لە مێژووی وڵاتەکەدا، وەک سەرەتای چەسپاندنی سیستێمی دیموکراسی ئەمریکا، جەنگی ناوخۆ ، سستی ئابووی گەورە، بەڵام ئەمڕۆ پێگەی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیهانی جیاوازەترە و ڕۆڵ و کاریگەرییەکی گەورەی هەیە.


هەڵبژاردنەکانی ڕۆژی٣ / ١١، لە ويلايەتە يەكگرتووەكانى ئەمريكا- 59مین هەڵبژاردنی سەرۆکایەتییە لە ئەمریکا. ترەمپ یا بایدن، هەر یەكێکیان براوەی هەڵبژاردنەکان بن، دەبنە بە دەبنە بە 46  شەشەمین سەرۆک لە مێژووی ئەمریکا.
پسۆڕانی بواری سیاسی و مێژووی و قانونی، پێیان وایە ئەمە یەکێک لە گرینگترین هەڵبژاردنەکانی مێژووی ئەمریکایە، ئێدوارد وات لە زانکۆی کالیفۆرنیا، پێیوایە، لەوانەیە دیموکراسی ئەمریکا بۆیەکجاری کۆتایی پێبێ و ببێتە خۆڵەمێش وەک هەموو ئەو ئەزموونانەی لەدوای دیموکراسی یۆنانییەکانەوە هاتۆنەتە کایەوە، بە ئاقاری ئیمپراتۆریەتی ڕۆما دا بڕوات بەرەو ستەمکاری هەنگاوبنێ.  چارلس كوپچان لە زانکۆی جۆرج تاون پێیوایە، ئەم جارە ناکرێ ئەو پاساوە لە ئەمریکییەکان وەربگرین ئەمە هەڵەی سیسستێمی کۆلیجی هەڵبژاردنە، بەڵکو خۆیان ئەو ئاراستەیان هەڵبژاردووە. ئاراستیەک، دەکرێ ئەمریکایەک لە بەجیهانیبووەنەوە، بۆ ناسیۆنالیزمی و داخراوی بەڕووی جیهاندا زیاتر هەنگاوبنێ. پشدەکاتە، ئەو دامەزراوانەوەی ئەمریکا خۆی بونیادی ناوە لەچوارچێوەی لیبرالیزمی جیهانی، لەوەش پر مەترسیترین دەستبەرداری لەو بنەمایەی کە گرینگە لەلایەن لیبرالیزمە ئەویش بەرگری و پاراستنی مافە بنیەڕەتییەکیانی مرۆڤ، کاتێک ئەو مافانە پێشێلدەکرێ، سەروەری نیشتمانی نابێ ڕێگربێ لەپاراستنی پاراستنی ئەو مافانە.
سیستەمی کۆلێژی هەڵبژاردن ئەمڕۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بەڕێوە دەبات بۆ پێشبڕکێکانی نێوان کاندیدەکانی دوو پارتی سیاسی دژ بەیەک دادەنرا بیر لە جێفرسۆن بکەوە بەرامبەر ئادەمس لە ساڵی 1800 یان ئایزنهاوەر بەرامبەر ستیڤنسۆن دوو جار لە 1950 کان یان دوو کەمپینەکەی  ئۆباما ، یەکەم دژی مەککەین لە ساڵی 2008 ، پاشان لە دژی ڕۆمنی لە ساڵی 2012 . بەڵام سەرەڕای نەخشەسازییە دوو حزبییەکەی، سیستمی کۆلێژی هەڵبژاردن وەک ئەوەی لە ئێستادا کار دەکات، ڕێگە بە بوونی کاندیدی لایەنی سێیەم و سەربەخۆ دەدات تێدی ڕۆزڤێڵت لە ساڵی 1912 ڕۆس پیرۆت لە ساڵی 1992 ڕالف نادر لە ساڵی 2000.
هەرچەندە ڕێگەدان بە زیاتر لە دوو کاندید، بەڵام سیستەمی ئێستا ناتوانێت بەباشی بەڕێوەیان ببا، بەپێشێلکردنی پابەندبوونی خۆی بەحوکمی زۆرینە ، چۆن پرۆسەکە چاکسازیی تێدا بکرێت بۆ گێڕانەوەی پاکی بۆ حوکمی زۆرینە ، هەروەها چۆن ئەم چاکسازییە دەکرێت بەبێ پێویستی بەهەمواری دەستووری .
تایبەتمەندی یەکەم کۆلێژی هەڵبژاردن کە بەدیاریکراوی بۆ بەرهەمهێنانی براوەیەکی ڕەزامەندانە دیزاین کراوە ، ئەو پێویستییە بوو کە هەر دەستەبژێرێک دوو دەنگی بۆ سەرۆک کۆمار و بەسەنگ یەکسان و بۆ کاندیدە جیاوازەکان داهێنا ، بەلایەنی کەمەوە یەکێک لەو دوو دەنگەی کە بۆ کاندیدێکی ویلایەتێک جیا لەویلایەتی ماڵی دەستەبژێرەکە دایدەبژێرن . زمانی تەواوی دەستووری بنەڕەتی ئەوە بوو کە "دەستەبژێرەکان دەبێت. دەنگ بدەن بە دەنگدان بۆ دوو کەس، کە لانیکەم یەکێکیان دانیشتووی هەمان  ویلایەت نابێت وەک خۆیان" مەبەستی ئەم بڕگەیە ئەوە بوو کە ببێت بە هۆی دەستنیشانکردنی کاندیدی دووەم ، لەگەڵ هەڵبژاردن لەسەر بنەمای چەمکی دەستەبژێر بۆ بەرژەوەندی نەتەوەیی نەک هەر نیگەرانییەکی تەسک.
بابگەیڕەینەوە، بۆ هەڵبژاردن، بەڵام زیاتر بۆ هاوینی ساڵی 1787 باوکە دامەزرێنەرەکان، مادیسۆن، هاملتۆن و فرانکلین، دیزاینی سیستمێکیان کرد، کۆلیجی هەڵبژاردن، بەجۆرێک لەگەڵ  ڕۆحی فیدڕالیزمی ئەمریکی بگونجێ و زۆرینەی ناو زۆرینەی بێ لەجیاتی زۆرینەی سادە، بەجۆرێک هەر ئەندامێکی کۆلێجی هەڵبژاردن دوو کەس بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا هەڵبژێرێ، یەکیان لەدەرەوەی ویلایەتی خۆیەوەبێ، دواجار ئەو کاندیدەی زۆرترین دەنگی لەسەر ئاستی نیشتمانی و ولایەتەکە هێنا دەبێتە سەرۆک لەلایەن سەرۆکی ئەنجومەنی پیرانەوە بە ئامادەیی ئەنجومەنی نوێنەرانیش،جۆرج واشنتن  کاریزمایەکی دەگمەن بوو لەوەی دەنگی زۆرینەی ئاستی ویلایەتەکان و نیشتمانی بهێنێ، بەڵام ئەمە دواتر ئەستەم بووە، بۆیە هەبوونی چەندین کاندید-کەسیان زۆرینەی نەهێناوە، ئەوا ئەنجوومەنی نوێنەران ئەوەی زۆرترین دەنگی هێناوە هەڵدەبژێری، دواجار ویلایەت و ئەنجومەنی پیران و نوێنەران بەتەنها و یەک سەرۆک هەڵنابژێرین، بەڵکو لەوانەیە بەردەوام چەندین کەس لە قۆناغی کۆتایی بن.
بەڵام  لە پاییزی ساڵی 1803، بە هاوکاری جۆن تایلەری نوێنەری جۆرجیاو جۆرج کامبڵ لە تێنسیەوە، دوای چوار هەڵبژاردن لە مێژووی ئەمریکا، ئەم شێوازەی ئەمڕۆیان لە کۆلیجی هەڵبژاردن هێنایە کایەوە، لە ڕێگای زۆرینەی سادەوە بە ئاراستەی جێفرسۆنی ناسراوە.
دەستووری بنەڕەتی میکانیزمی ڕاکردنی لەخۆگرتووە لە ئەگەرێک کە هیچ کاندیدێک دەنگی لە زۆرینەی دەستەبژێرەکان بەدەست نەهێنا. ئەوا تەنها ئەو 5  کاندیدانەی کە  زۆرترین ژمارەی دەنگی هەڵبژاردنیان هەبوو . ئەنجومەنی نوێنەران لە نێو ئەم پاڵێوراوانەدا براوەی دیاری دەکرد. بەڵام بۆ بردنەوەی لە ئەنجومەنی نوێنەران، دەبوایە کاندیدێک دەنگی لە "زۆرینەی هەموو ویلایەتەکان" بەدەست بهێنێت.
لە کاتی هەڵبژاردنەکانی 1796 و 1800 سەری هەڵدا ، سیاسەتمەدارانی هەردوو حیزب تێگەشتن کە یاسادانەکانی ویلایەت  میتۆدی دیاریکردنی دەستەبژێر دەستنیشان دەکەن کە لە هەر ویلایەتێک حیزبی زاڵ دەتوانێت برەو بە کاندیدی سەرۆکایەتی خۆی بدات ..
سەڕەرای هەردوو سیستەمەکە، چەند ڕۆژێکی گرینگ هەیە ئەوانیش بریتین لە چوارشەممەی دووم دوای دووشەممەی دووەمی مانگی دوانزە؛ دەبێ تەوای کۆلیجی هەڵبژاردن بڕوانامەی هەڵبژاردنی کاندیدی سەرۆکایەتی بنێرن بۆ کۆنگرێس. شەشی مانگی یەک کۆنگریس بە هەردوو سینات و ئەنجومەنی نوێنەران کۆدەبنەوە سەرۆکی سینات ناوی براوەی زۆرینە دەخوێنێتەوە. دواتر بیستی مانگی یەک سەرۆک سوێند دەخوات.
Kurdish (Central) translation. بۆ هەر ئەندامێکی ئەنجومەنی نوێنەران ( 435 ) و ئەنجومەنی پیران ( 100 ) ، سێ کەسی تر هەیە بۆ ئەو کەسانەی کە لە ناوچەی کۆڵۆمبیا نیشتەجێن . هەر ویلایەتێک بەلایەنی کەمەوە 3 دەستەبژێری دەست دەکەوێت . کالیفۆرنیا کە زۆرترین دەنگی هەیە 53 ئەندامی کۆنگرێس و دوو سیناتۆری هەیە، بۆیە 55 دەنگی هەڵبژاردن بەدەست،  ویلایەتی تەکساس کە گەورەترین ویلایەتی کۆمارییە کە بە باوەڕەوە پێی باشە، 36 ئەندامی کۆنگرێس و دوو سیناتۆری هەیە، بۆیە 38 دەنگی هەڵبژاردن بەدەستە. شەش ویلایەت — ئالاسکا، دێلاوێر، مۆنتانا، داکۆتا ی باکوور، ڤێرمۆنت و وایۆمینگ-- زۆر بچووکن، کە تەنها یەک ئەندامی کۆنگرێسیان هەیە لە هەر پارچەیەکدا، کەمترینیان سێ دەنگی هەڵبژاردن هەروەها ناوچه ی کۆڵۆمبیا سێ ده نگ. دەنگدەران لە پورتۆریکۆ و ناوچەکانی تری دەرەوەی چوارچێوەی ویلایەتەکان دەنگی هەڵبژاردن بەدەست ناهینن، هەرچەندە دەتوانن لە هەڵبژاردنەکانی  سەرۆکایەتیدا بەشداریی بکەن. Kurdish (Central) translation. 
ویلایەتەکان  بەرپرسن لە دیاریکردنی دەستەبژێری خۆیان وە ژمارەیەک ویلایەت پێویست ناکات دەستەبژێرەکانیان ڕێز لە ئەنجامەکانی هەڵبژاردن ببەن کە وای کردووە ناوبەناو ئەو دیاردەیە ی کە بە " دەستەبژێرێکی بێ باوەڕ " ناسراوە. کۆی ژمارەی دەستەبژێران  538 -- ناتوانرێت بگۆڕدرێ مەگەر یاسادانەرانی زیاتر زیادبکرێت لە کۆنگرێس یان هەمواری دەستووری . بەڵام ژمارەی ئەو دەستەبژێرانەی بۆ هەر ویلایەتێک تەرخان کراوە ، دەتوانن هەر 10 ساڵ جارێک ، دوای سەرژمێرییە دەستوورییە - فەرمانپێدراوەکان ، بگۆڕێن .
لە ڕاستیدا کۆلێژی هەڵبژاردن سێ جار گۆڕاوە، هەر یەکەیان بە هەمواری دەستوور هەمواری 12 ، دوای هەڵبژاردنی ساڵی 1800 تێپەڕی وای کرد کە دەستەبژێرەکان لە جیاتی دەنگدان بە دوو کەس کە دەتوانن سەرۆک بن دەنگیان بە سەرۆک و جێگری سەرۆک دا . هه موارکردنی 20 کاتێکی بۆئەو پرۆسەیە دیاری کرد. هەمواری23 ی یاسای هەڵبژاردنی دا بە ناوچەی کۆڵۆمبیا وە.  چەندین دەیە لەمەوپێش جووڵەیەکی جدی هەبوو بۆ لە کارلادانی کۆلێجی هەڵبژاردن بە تەواوی ساڵی 1968 پێشنیارێک بۆ جێگرتنەوەی کۆلێژی هەڵبژاردن بە سیستەمی دەنگدانی جەماوەری بە ئاسانی لە ئەنجومەنی نوێنەران دا دەرچوو . لە ئەنجومەنی پیران دا ڕێگای لێگیرا و پەکخرا.
لەدوای رێکەوتننامەی وێستیڤالیاوە، ئەمریکا داهێنەری یەکەم بووە لە داهێنانی گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵات لە سەرۆکێکی زیندووەوە بۆ سەرۆکی زیندووتر، بەڵام لێرەدا ماوەیەک هەیە کە پێیدەگوترێ ماوەی چۆڵبوونی تەختی فەرمانڕەوایی لەڕۆژی ئەمڕۆی هەڵبژاردنەکانەوە تا سەرۆکێکی تازە سوێند دەخوات لە بیستی مانگی یەکی ساڵی داهاتوو، ئەم کاتە پێشوتر زۆر درێژبوو تا مانگی سێ، بەڵام ئەمڕۆ هۆکاری گواستنەوە ئاسانترە ئەو ڕۆژەی ئێستا بیستی مانگە بە دەستور دیاریکراوە، ناگۆڕێ. بۆیە لەهەر ئەو سێ قۆناغەی لەوماوەیەی چۆڵبوونی تەختی فەرمانڕەوایی دەکرێ کێشەو قەیرانی دەستووری بێتە ئاراوە. 
لە کاتێکدا خەڵک متمانەیان کەمتر بووە بە کۆنگرێس-بووە بە دامەزراوەیەکی سیاسی و لایەنگرانەو بە قوڵی دابەش بووە، بۆیە زیاتر پەنا بۆ دادگای باڵا دەبەن بۆ یەکللاکردنەوەی کێشەکان، بەڵام ئەمڕۆ دادگاکەش هاوسەنگی تێدا نییە دواجار زۆرینەی ئەندامەکانی- شەش ئەندامی- کۆنسەرڤەتیڤی تێدایە. بەڵام تا ئێستا شوێنی یەکلاکەرەوەی کێشەکانە،بە هەڵبژاردنەوە، وەک لە کێشەی ولایەتی پەنسلڤانیادا بەدیمانکرد، لە جاری یەکەمدا کێشەکە لەوێدا بە دەنگی چوار بە چوار بڕیاری لەسەردراو و بڕیارەکەی دادگای باڵای ویلایەتەکە بەدڵی کۆمارییەکان نەبوو، بەڵام  دادگای باڵا پشتراستی بڕیارەکەی داگای باڵای  ویلایەتەکەی کردەوە لەوەی کە دەنگە درەنگ گەیشتووەکانی دوای رۆژی هەڵبژاردن هەژماربکرێ، بەڵام لەگەڵ دەستنیشانکردنی دادوەرێکی نوێ لەلایەن ترەمپ-ەوە ئەمڕۆ دادگاکە لەبەرژەوەندی واندایەوە دووبارە دەیانەوێ کێشەکەیان ببەنەوە بەردەم دادگاکە.  
رۆزا برۆکس، پڕۆفیسۆری یاسا لە زانکۆی جۆرج تاون لەڕێگای پرۆژەی نەزاهەی ڕاگوزەریدا لە واشنتۆن پۆست بڵاوکراوەتەوە، چەند سیناریۆیەکی دوای ڕۆژی هەڵبژاردنەکانیان   خستۆتە ڕوو بە بە شداری گەورە کاربەستانی پێشووی کۆماری لەسەر ئاستی کۆنگرێس و ولایەتەکانو دیموکراتییەکان- هەروەک گەورە ڕاوێژکاری و یاریدەرەکانی  پێشووی هیلاری و ئۆباما و ئال گۆڕ.  لەسیناریۆی کاتی بردنەوەی جۆ بایدن-دا، ترەمپ، لە ڕیگای سۆشیال میدیاوە هێڕش دەکاتە سەر تەواوی پڕۆسەکەو بە ساختەو دزینی دەنگەکان تۆمەتباریان دەکات، هەروەها، داوا لە جێگرەکەی مایک پێنس، سەرۆکی ئەنجومەنی پیرانەو بەر پرسی ژماردنی دەنگەکانی کۆلیجی هەڵبژاردنە،تەنها ئەو دەنگانە وەربگرێ کە بەدڵی خۆیانە.
کاتێک ترەمپ دەباتەوە، لایەنگرانی بایدن دەست دەکەن بە خۆپیشاندانی بەرفراوان لەسەر تاسەری وڵات، لەوانەی ئەو ویلایاتەنای زۆرینەی دیموکراتن و لەبەشی ڕۆژئاوان وەک کالیفۆرنیاو ئۆریگنو واشینتۆن جیاببنەوە لە ئەمریکا لەگەڵ ئەم هەرێم و شارانەی تری وەک واشنتۆنی پایتەخت و پۆرتەریکۆ. ئەوکاتە ترەمپ هەموو هێز و دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتی بەکاردەهێنێ بۆ بەرەنگاربوونەوە. لەوانەی هیچ لایەنێک وابەستەی بڕیارەکانی داگای باڵانەبن سەبارەت بە پرسەکە.
بەڵام. ئەوەی جێگای ئومێدە، ئەوەیە کە بەرپرسە کانی وڵات لە هەموو ئاستەکانی شار و ویلایەتو فیدراڵ، یاسادان و بەڕیوەبردندا، بە هەستێکی بێلایەنانەو بەرپرسانە هەڵس و کەوت بکەن لەگەڵ ئەو کێشانەدا بەرژەوەندییە نیشتمانی و باڵاکان بخەنە پێش بەرژەوەندییە حزبی و کەسییەکانەوە لە پارێزگاریکردن لە نەزاهەتی هەڵبژاردنەکە.
لە کۆتاییدا، هاوڵاتیانی ئاسایی دەتوانن لە هەموویان زیاتر هاوکاربن. لێرند هاند لە ساڵی 1944 دا گوتی: «ئازادی لە دڵی ژن و پیاودا هەیە، کاتێک لەوێ دەمرێت، هیچ دەستوورێک، هیچ یاسایەک، هیچ دادگایەک ناتوانێت ڕزگاری بکات. لەکاتێکدا لەوێ درۆدەکات، پێویستی بە هیچ دەستوور و یاسا و دادگایەک نییە کە ڕزگاری بکات" ئەمە وەک ئێستا ڕاستە وەک ئەوسا : کاتێک خەڵک یەکدەگرن بۆ داواکردنی دێموکراسی و حوکمی یاسا ، ئەگەر شتەکان بەخراپی بڕوات وەک ئەوەی پێشبینی دەکەن کە لەوانەیە ، جووڵەیەکی بەردەوامی ناڕەزایی ناتوندوتیژ ، باشترین و کۆتایی ئەمریکا بێت.
لەبارەی فێڵە پیسەکانی، کۆمسیۆنی هاوکاری هەڵبژاردنی ئەمریکا کە لەگەڵ بەشی ئاسایشی نیشتیمانی و دەوڵەت و حکومەتە خۆجێیەکان کاردەکات، پێویستە هەنگاو بنێت بۆ رێگریکردن لە هاککردنی داتابەیس و ئامێرەکانی هەڵبژاردن و هەروەها ژێرخانی مەترسیدار کاریگەری لەسەر بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن هەیە، پێویستە زیاتر ئاشکرا بکرێت کە کێ پارە خەرج دەکات بۆ کاریگەری لەسەر هەڵبژاردن لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، هەروەها دەبێت یاسا بەهێز بکات کە دەست تێوەردانێکی دەرەکی لە هەڵبژاردنەکاندا نەبێ پێویستە جەماوەر فشار بخاتە سەر کۆمپانیاکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ ئەوەی باشتر کار بکەن لە بەرەنگاربوونەوەی بڵاوبوونەوەی زانیاری هەڵەدا . داواکاری گشتیش پێویستە هەنگاو بنێت بۆ وەستاندنی تاوانە دەگمەنەکان .
دواجار، ئەوە خەڵكی ئەمریکایە سەرۆک هەڵدەبژێرن، نەوەکو سەرۆکەکان- ئەوان تا ڕۆژی هەڵبژاردن دەرفەتییان پێدرا خۆیان بە دەنگدەران بناسێننو باس لە کارەکانیان  وبەرنامەکانیان بکەن، دوای دەنگدان؛ ئێستا دەبێ لێگەرێن،  یاسا و سیستێمی هەڵبژاردن دوای هەژمارکردنی تەواوی دەنگەکان، دەرەنجامەکان دەربخەن؛ کێ سەرۆکی داهاتووی ئەمریکایە!


سەرچاوەکان:
گۆڤاری فۆرین پۆلەسی
گۆڤاری فۆرین ئەفەیرس
سی ئێن ئێن
واشنتۆن پۆست
نیۆرک تایمز
کتێبی، تواندنەوەی هەڵبژاردن : فێڵی پیس و بێ متمانەیی و هەڕەشەی سەر دێموکراسی ئەمریکا، ڕیچارد ئێڵ هاسن
کتێبی ، هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی و حوکمی زۆرینە، ئێدوارد بی فۆلی


زۆرترین بینراو
© 2021 Awene Online, Inc. All Rights Reserved.
×