یەکگرتنی بەرژەوەندییە هەرێمایەتییەکان، قەیرانی سیستەمی حوکمڕانی وداهاتووی دامەزراوەکان
قەیرانی هەرێمی کوردستان چیتر تەنها لە چوارچێوەی ناکۆکییەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان ویەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا، یان لە پێکنەهاتی حکومەت ووەستانی کاری پەرلەماندا سنووردار نەماوە. هەرێم لەبەردەم گۆڕانکارییەکد��ییە کە لە سنوورە ناوخۆییەکانی تێدەپەڕێت وپەیوەندیی بە شوێنی جوگرافییەکەی وپەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێوە هەیە، جگە لەو گۆڕانکارییە سیاسی وئەمنییانەی کە لەوانەیە لە ناوچەکەدا ڕووبدەن.
هەرێم لە بارودۆخێکی جیاوازی هەرێمایەتی ونێودەوڵەتیدا دامەزرا، وتوانییەتی وەک کەیانێکی دەستووری لە ناو عێراقدا جێگیر ببێت وپەیوەندیی ئابووری وسیاسی لەگەڵ چەندین وڵاتدا بنیاد بنێت. بەڵام سروشتی بەڕێوەبردنی کە لەسەر هاوسەنگییە حیزبییەکان وناوەندە هاوتەریبەکانی دەسەڵات دامەزراوە، ئێستا پرسیار لەبارەی توانای ئەم شێوازە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قۆناغێکی نوێدا دروست دەکات. ئایا شێوازی ئێستا هێشتا گونجاوە بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەیەک کە تێیدا هەژمارە ئەمنی وئابوورییەکان دەگۆڕدرێن؟ یان هەرێم پێویستی بە ڕێکخستنەوەی سیستەمی حوکمڕانی ودامەزراوەکانی هەیە، پێش ئەوەی گۆڕانکارییە دەرەکییەکان واقیعێکی جیاوازی بەسەردا بسەپێنن؟
ئایا بەردەوامبوونی هەرێمی کوردستان بە شێوازی سیاسیی ئێستای، لەگەڵ بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییەکانی وڵاتانی دراوسێدا ناکۆک بووە؟
هەرێمی کوردستان شوێنێکی جوگرافیی هەستیار وگرنگی هەیە؛ لە نێوان تورکیا وئێران وعێراقی فیدراڵیدا هەڵکەوتووە وپەیوەندیی بە فایلەکانی سنوور، وزە، بازرگانی، ئاسایش وڕێڕەوە هەرێمایەتییەکانەوە هەیە. ئەم جوگرافیایە کردوویەتی بە بوارێک کە بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی دراوسێی تێدا یەک دەگرن، بەڵام هەمان کات وای کردووە بەرامبەر کاریگەریی ململا‌نێی هەرێمایەتی بێپارێز نەبێت.
کێشەکە بە پێویستی لە بوونی هەرێم وەک کەیانێکی دەستووری‌دا نییە، بەڵکو لە سروشتی ئەو بڕیارانەدایە کە هەرێم خاوەنیانە، لە ئاستی سەربەخۆیی دامەزراوەکانی ولە توانایان بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندییە دەرەکی، ئابووری وئەمنییەکانی. وڵاتانی دراوسێ لەوانەیە مامەڵە لەگەڵ هەرێمێکی خاوەن سەقامگیریی دامەزراوەیی وبڕیاری یەکگرتوودا بکەن، بەڵام سەیری کەیانێک بە شێوەیەکی جیاواز دەکەن کە ناوەندەکانی هێز ودەسەڵاتی تێدا فرەیییان هەیە وحیزبەکانیش لەسەر دەسەڵات وسەرچاوەکان ناکۆکن.
لەوێوە پێویستە جیاوازی بخرێتە نێوان قبووڵکردنی بوونی هەرێم وسروشتی ئەو ڕۆڵەی کە لە دەوروبەری خۆیدا دەیگێڕێت. لەوانەیە بەرژەوەندیی هەرێمایەتی لە نەهێشتنی کەیانەکەدا نەبێت، بەڵکو لە کاریگەری دانان لەسەر سنووری سەربەخۆیی بڕیارەکانی وڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ناوەندەکانی هێزی دەوروبەریدا بێت. ئەو شوێنە جوگرافییەی کە گرنگییەکی ستراتیژیی بە هەرێم بەخشیوە، لە ژێر کاریگەریی لاوازیی دامەزراوەکانیدا، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی فشار لەسەر داهاتووی سیاسییەکەی.
تورکیا وئێران وبەغدا لە قۆناغی داهاتوودا چییان لە هەرێمی کوردستان دەوێت؟
ئەم لایەنانە بە پێی دیدگایەکی یەکسان هەنگاو هەڵناگرن، چونکە هەر یەکەیان هەژمار وبەرژەوەندیی تایبەتی خۆی هەیە. تورکیا لە ڕوانگەی ئاسایشی سنوور، وزە وبازرگانییەوە سەیری هەرێم دەکات، جگە لە پرسی حیزبی کرێکارانی کوردستان. ئێرانیش ئاسایشی سنوورەکانی و نفووزی خۆی لە ناو عێراقدا دەخاتە ڕیزی پێشینەکانی، لە کاتێکدا بەغدا هەوڵ دەدات دەسەڵاتی فیدراڵیی خۆی لە فایلەکانی نەوت، داهات، دەروازە سنوورییەکان و دەسەڵاتە دەستوورییەکاندا بەهێزتر بکات.
بەڵام گۆڕانکارییە ئەگەرییەکانی تورکیا، هۆکارێکی نوێ دەخاتە ناو ئەم هاوکێشەیەوە. پرۆسەی کۆتاییهێنان بە ململا‌نێی چەکداری لەگەڵ حیزبی کرێکارانی کوردستان، ئەگەر پرۆسەی چەکداماڵین تەواو بێت وپشتڕاست بکرێتەوە، لەوانەیە دەرگای قۆناغێکی جیاواز لە پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا وکوردەکاندا بکاتەوە وپێشینە ئەمنییەکان لە ناوچە سنوورییەکان وباکووری عێراقدا دووبارە ڕێک بخاتەوە. پەرلەمانی تورکیا لە ئابی ٢٠٢٦ چوارچێوەیەکی یاسایی پەسەند کرد کە پەیوەندی بەو پرۆسەیەوە هەبوو، وهەندێک ڕێکاری یاساییشی مەرجدار کرد بە پشتڕاستکردنەوەی کۆتاییهاتنی چالاکیی چەکداری وڕادەستکردنی چەکەکان.
ئەم گۆڕانکارییە بە مانای لەناوچوونی فایلە کوردییەکان یان کۆتاییهاتنی ململا‌نێی هەرێمایەتی نییە، بەڵام لەوانەیە سروشتی مامەڵەکردنی تورکیا لەگەڵ هەرێم بگۆڕێت و پرسیاری نوێ لەبارەی ڕۆڵی ناوچە سنوورییەکان و پەیوەندییە ئابووری و ئەمنییەکانەوە بخاتەڕوو. هەروەها سەرکەوتنی ڕێککەوتنی تورکیا لەوانەیە بوار بۆ ئەنقەرە بکاتەوە بۆ فراوانکردنی گرنگیدان بە سەقامگیری و بازرگانی و ڕێڕەوە ئابوورییەکان، لەبری ئەوەی پەیوەندییەکە تەنها لە چوارچێوەی هەژمارە ئەمنییەکاندا بمێنێتەوە. بۆیە هەرێم پێویستی بە خوێندنەوەیەکی داهاتووڕوانانەی ئەم گۆڕانکارییانە هەیە، نەک تەنها بە بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکانی بە پێی هاوکێشەکانی قۆناغی پێشوو.
ئایا ناکۆکیی نێوان دوو حیزبە کوردییەکە بووەتە دەروازەیەک بۆ دووبارە شێوەپێدانی هەرێم لە دەرەوەوە؟
یەکێک لە کێشە سەرەکییەکان لەوەدایە کە ناکۆکیی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان ویەکێتیی نیشتمانی چیتر تەنها ناکۆکییەک لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان یان پێکهێنانی حکومەت نییە، بەڵکو کاریگەریی لەسەر یەکپارچەیی دامەزراوەکان وبڕیاری سیاسی وئەمنی وکارگێڕی هەیە. دوای هەڵبژاردنی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤، دوو حیزبەکە نەیانتوانی حکومەتی نوێ پێکبهێنن وحکومەتی پێشوو بەردەوام بوو لە کارکردندا، لە کاتێکدا پەرلەمان بۆ ماوەیەکی درێژ بە شێوەیەکی کردەیی لە کار کەوتبوو. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، پەرلەمان بە ئامادەبوونی ٥٢ پەرلەمانتار کۆبووەوە، لەگەڵ بایکۆتی یەکێتیی نیشتمانی وهەندێک هێزی دیکە، پاشان یەکێتیی نیشتمانی ڕایگەیاند کە لە حکومەت دەکشێتەوە.
ئەم پەرەسەندنەوە ترسەکانی گەڕانەوە بۆ دوو بەڕێوەبردنی هاوتەریبەکەی خستەوە پێشەوە وئاشکرای کرد کە ناکۆکیی حیزبی کاریگەریی لەسەر توانای هەرێم بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ بەغدا وبەڕێوەبردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەرەوەدا هەیە. ناکۆکی تەنها هەڵوێستی سیاسی لاواز ناکات، بەڵکو کاریگەریی لەسەر بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان، دەروازە سنوورییەکان وفایلە ئەمنییەکانیش دادەنێت ووای دەکات دامەزراوەکان کەمتر بتوانن وەک دەسەڵاتێکی یەکگرتوو کار بکەن.
پێویست ناکات گریمانەی بوونی پلانێکی هەرێمایەتیی یەکگرتوو بۆ لاوازکردنی کوردستان بکرێت؛ چونکە جیاوازیی بەرژەوەندییەکان ڕێگری لەوە ناکات کە ئەنجامە یەکگرتووەکانیان ببنە هۆی کەمکردنەوەی توانای هەرێم بۆ وەرگرتنی بڕیاری سەربەخۆ. کاتێک دامەزراوەکان بە دەنگێکی یەکسان قسە ناکەن، لایەنە دەرەکییەکان دەتوانن بە جیاوازی مامەڵە لەگەڵ ناوەندەکانی جیاوازی دەسەڵاتدا بکەن، وناکۆکییە ناوخۆییەکانیش دەبنە کارتێکی فشار لە پەیوەندییە هەرێمایەتی وفیدراڵییەکاندا.
ئایا هەرێمی کوردستان پێویستی بە گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی هەیە، یان بە بنیادنانەوەی دامەزراوەکانی؟
ئەمە ئەو پرسیارەیە کە پێویستە گفتوگۆکانی پێشوو بگەنە ئەنجامی. کێشەکە چیتر تەنها ناکۆکیی نێوان دوو حیزب نییە، بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە کە سیستەمی سیاسی وکارگێڕیی ئێستا تا چەندە گونجاوە بۆ بەڕێوەبردنی قۆناغی داهاتوو. ئەگەر سروشتی هاوسەنگییەکانی کە هەرێمیان لەسەر دامەزراوە، چیتر توانای بەرهەمهێنانی حکومەتێکی یەکگرتوو وبڕیارێکی دامەزراوەیییان نەماوە، ئەوا ڕێکخستنەوەی حوکمڕانی دەبێتە پێویستییەک کە شایانی گفتوگۆیەکی جدییە.
دەتوانرێت بیر لە چەند ڕێڕەوێک بکرێتەوە: پەرەپێدانی سیستەمی پەرلەمانی وبەهێزکردنی چاودێری ولێپرسینەوە، یان دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە نێوان حکومەتی هەرێم وپارێزگاکاندا لە چوارچێوەیەکی دەستووریی ڕوون، یان ڕێکخستنەوەی پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتە جێبەجێکار، یاسادانەر ودادوەرییەکان. هەروەها یەکخستنی دامەزراوە ئەمنی، دارایی وکارگێڕییەکان لە ژێر دەسەڵاتی دامەزراوەیی یەکگرتوودا، مەرجێکی سەرەکییە بۆ هەر چاکسازییەکی ڕاستەقینە؛ بە شێوەیەک کە ناوەندەکانی دەرکردنی بڕیار فرە نەبن ودڵسۆزیی حیزبی لە بەرپرسیارێتیی یاسایی پێش نەکەوێت.
ئەمە بە پێویستی بە مانای وازهێنان لە سیستەمی فیدراڵی یان گۆڕینی پێگەی دەستووریی هەرێم نییە؛ لەوانەیە کێشەکە لە شێوازی جێبەجێکردنی سیستەمی ئێستادا بێت، نەک لە بنەماکەیدا. بەڵام بەردەوامبوونی بەڕێوەبردن بە پێی هاوسەنگییە حیزبییە داخراوەکان، هەر حکومەتێکی نوێ تووشی ئەو مەترسییە دەکات کە هەمان قەیران دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە. بۆیە پێویستە چاکسازییەکە ڕێسایەکی ڕوون بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتەکان، بەڕێوەبردنی داهات، چاودێریی سەرچاوەکان ودیاریکردنی بەرپرسیارێتیی دامەزراوەکان بەرامبەر پەرلەمان وهاووڵاتیان لەخۆ بگرێت.
هەروەها بابەتێکی دیکە هەیە کە لەوە کەمتر گرنگ نییە، ئەویش پەیوەندیی هەرێم بە بەغدایە. هەرێم پێویستی بە میکانیزمێکی جێگیری گفتوگۆی فیدراڵی هەیە، نەک میکانیزمێک کە بە گۆڕانی ناکۆکییەکانی نێوان دوو حیزب یان هاوسەنگییەکانی هێزی ناوخۆیی بگۆڕێت. هەروەها پێویستی بە سیاسەتێکی دەرەکی وئابووریی هاوئاهەنگ هەیە لە چوارچێوەی دەستووریی عێراقدا، کە بەرژەوەندییەکانی بپارێزێت وڕێگری بکات لەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ ببنە کەناڵی نفووزی ململا‌نێکار لە ناو دامەزراوەکانیدا.
ڕێکخستنەوەی حوکمڕانی نابێت تەنها ببێتە ڕێککەوتنێک لە نێوان سەرکردەکان، بەڵکو دەبێتە دەرفەتێک بۆ گواستنەوە لە بەڕێوەبردنێک کە لەسەر دابەشکردنی نفووز دامەزراوە، بۆ بەڕێوەبردنێک کە لەسەر دابەشکردنی بەرپرسیارێتی بنیاد نراوە. ئامانج لەوەدا نییە حیزبێک دوور بخرێتەوە یان حیزبێکی دیکە دەسەڵاتی زیاتر وەربگرێت، بەڵکو بنیادنانی دامەزراوەیەکە کە بتوانێت بەردەوام بێت، بەبێ ئەوەی گرنگی بەوە بدات کێ پۆستەکان دەگرێتە دەست.
ئەو ئەرکەی لەبەردەم هەرێمی کوردستاندایە، لە پاراستنی شێوە سیاسییە ئێستاکەیدا بە هەر نرخێک بێت، یان لە گۆڕینی شێوەکەی لە ژێر فشاری دەرەکیدا نییە، بەڵکو لەوەدایە توانای پێداچوونەوە بە سیستەمەکەی لە ناوخۆدا هەبێت. جوگرافیا ناگۆڕێت، بەرژەوەندییەکانی وڵاتانیش ناوەستن، وگۆڕانکارییەکانی تورکیا وعێراق وناوچەکە لەوانەیە پێشینەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ هەرێم دووبارە ڕێک بخەنەوە. بەڵام ئەوەی دەتوانرێت بگۆڕدرێت، سروشتی دامەزراوەکان وتوانایانە بۆ پاراستنی بڕیاری سیاسی وڕێکخستنی پەیوەندی لەگەڵ دەوروبەرەکەیەتی.
لەوانەیە چیتر پرسیارەکە ئەوە نەبێت: چۆن هەرێم وەک خۆی دەپارێزین؟ بەڵکو ئەوە بێت: چۆن دووبارە ڕێکی دەخەینەوە تاکو یەکگرتوو بمێنێتەوە وتوانای بەڕێوەبردنی بەرژەوەندییەکانی دانیشتووانی هەبێت؟ هەرێم تەنها بە هاوسەنگیی حیزبەکان ناپارێزرێت، هەروەها پێگە دەستوورییەکەشی بەس نییە ئەگەر بڕیارەکان هەروا لە نێوان ناوەندەکانی نفووزی ململا‌نێکاردا دابەش بێت. داهاتووی کوردستان بە توانای گواستنەوەیەوە لە دەسەڵاتی حیزبەکان بۆ هێزی دامەزراوەکان پەیوەستە؛ جوگرافیا شوێنی پێ دەبەخشێت، بەڵام حوکمڕانیی باش تەنها ئەوەیە کە توانای پاراستنی ئەم شوێنە ودروستکردنی داهاتووی پێ دەبەخشێت.