لە شیکارییەکی نوێدا کە لە ماڵپەڕی فەرمیی "کۆڕبەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" (Middle East Forum) بڵاوکراوەتەوە، تیشک خراوەتە سەر گۆڕانی ئاراستەی خەباتی سیاسیی کورد لە سووریا. بەپێی بابەتەکە کە لەلایەن سیروان کاجۆ، ڕۆژنامەنووس و توێژەری تایبەتمەند لە کاروباری سووریا و پرسی کورد نووسراوە، لە ئێستادا جووڵانەوەی سیاسیی کورد لەو وڵاتەدا تەنها لە دەوری یەک پرسی سەرەکی دەسوڕێتەوە، ئەویش بریتییە لە "خوێندن بە زمانی کوردی".
ئاوێنە: پارتی یەکێتیی دیموکراتی (پەیەدە) و پارتە کوردییە بچووکەکانی دیکە کە پێشتر بەشێک بوون لە ئیدارەی فەرمانڕەوا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، پرسی دانپێدانانی فەرمی بە خوێندنی زمانی کوردییان کردووە بە ئامانجی یەکەمی سیاسیی خۆیان. لەم چوارچێوەیەدا، پەیەدە و گرووپەکانی دیکەی نزیک لە "هێزەکانی سووریای دیموکرات - هەسەدە" (کە ئێستا هەڵوەشاوەتەوە)، پشتیوانیی خۆپیشاندانی خوێندکارانیان کردووە و چەندین دەستپێشخەرییان خستووەتە گەڕ بۆ دروستکردنی فشار لەسەر دەسەڵاتدارانی قۆناغی ڕاگوزەری سووریا، تاوەکو زمانی کوردی وەک زمانی فەرمیی خوێندن لە سەرجەم قۆناغەکانی پەروەردەدا پەسەند بکرێت.
لە کۆنترۆڵکردنی سێیەکی سووریاوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەکان
نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە چڕکردنەوەی هەوڵەکان تەنها لەسەر ئەم پرسە جێگەی سەرنجە، چونکە تا پێش ماوەیەکی کەم، ئەم هێزە کوردییانە نزیکەی سێیەکی خاکی سووریایان لەژێر کۆنترۆڵدا بوو. بەڵام دۆخەکە گۆڕا دوای ئەوەی دیمەشق دەستی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدەدا گرتەوە و ڕێککەوتنێکی بەسەر سەرکردە کوردەکاندا سەپاند. ئەو ڕێککەوتنە زۆربەی سەربەخۆیی هێزە کوردییەکانی لێ سەندنەوە و لە کۆتاییشدا بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و ئەو دامەزراوە مەدەنییانەی کە زیاتر لە دەیەیەک فەرمانڕەوایی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریایان دەکرد.
لە لووتکەی دەسەڵاتیاندا، کارەکتەرە سیاسییەکانی کورد لە سووریا داکۆکییان لە سیستمی "لامەرکەزی" دەکرد وەک چارەسەرێکی گونجاو بۆ کێشە درێژخایەنەکانی حوکمڕانی لە وڵاتەکەدا. لەو ساڵانەدا مافە زمانەوانییەکان لە پلەی دووەمدا بوون، چونکە "ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا" بە سەرکردایەتیی کورد، پێشوەختە زمانی کوردی شانبەشانی زمانەکانی عەرەبی و سریانی وەک زمانی فەرمی ناساندبوو. لەو ماوەیەدا کوردی زمانی سەرەکیی خوێندن بوو لە تەواوی سیستمی پەروەردەدا، و بۆ یەکەمجار کورد دامەزراوەی تایبەت بە زمانی خۆی دامەزراند و بە ئازادی بە زمانی کوردی بڵاوکراوە و پەخشی هەبوو.
لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە کە وەسفکردنی ئەم گۆڕانکارییە لە داواکاریی لامەرکەزی و فیدراڵییەوە بۆ داواکاریی خوێندن بە زمانی کوردی تەنها وەک "پاشەکشەیەکی سیاسی"، گوزارشت لە تەواوی ڕاستییەکە ناکات؛ بەڵکو پێگەیشتنی نەوەیەکی تەواوی کورد کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە زمانی کوردی پەروەردە کراون و خوێندوویانە، هۆکاری سەرەکییە لەوەی کە بۆچی لەم قۆناغەدا پرسی خوێندن بووەتە ئامانجی سەرەکیی پارتە کوردییەکان لە خەباتیاندا بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانان.
کاریگەریی مێژوو و پێویستیی گەڕانەوە بۆ ئەجێندای فراوان
لە ڕووی مێژووییەوە و بەتایبەت لە سەردەمی دەسەڵاتی بەعسدا، کورد لە مافی فێربوون و خوێندن بە زمانی دایک بێبەش کرابوو، هەر بۆیە مافە زمانەوانییەکان هەمیشە بەشێکی سەرەکی بوون لە چالاکیی سیاسیی جووڵانەوەی کوردیدا. بەڵام ململانێکانی ناوخۆی سووریا ئەو هاوکێشەیەی گۆڕی و بۆ یەکەمجار لە مێژووی وڵاتەکەدا دەرفەتی دا بە کورد کە بە شێوەی دیفاکتۆ حوکمڕانیی ناوچەکانی خۆیان بکەن. توێژەرەکە پێی وایە سەرەڕای ئەو گۆڕانکارییانەی لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە لە سووریا ڕوویانداوە، پێویستە هەر ئەو ئەزموونی خۆبەڕێوەبەرییە بنەمای داڕشتنی شێوازی داواکردنی مافە کولتووری و سیاسییەکانی کورد بێت.
سیروان کاجۆ جەخت لەوە دەکاتەوە کە پێویستە گرووپە کوردییەکانی سووریا داواکارییەکانیان بۆ سیستمی لامەرکەزی نوێ بکەنەوە و بەهێزی بکەن، چونکە لامەرکەزییەت چوارچێوەیەکی یاسایی و کردەیی بۆ مسۆگەرکردنی مافە زمانەوانییەکان دابین دەکات. هەبوونی ئەجێندایەکی سیاسیی فراوانتری لەم شێوەیە، پێگەی کورد لە داواکردنی دانپێدانانی کولتووری و سیاسیدا بەهێزتر دەکات، لەبری ئەوەی داواکارییەکانیان لە یەک دۆسیەدا قەتیس بکەن.
کپبوونی ئۆپۆزیسیۆن و ستراتیژییەتی دیمەشق
بەگوێرەی شیکارییەکە، لە دوای ڕێککەوتنی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە نێوان هەسەدە و دیمەشق، و بەتایبەتتریش دوای هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە لە ئابی ٢٠٢٦، ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی ڕێکخراو لە ناوچە کوردییەکان بە شێوەیەکی کردەیی نەماوە؛ لە کاتێکدا ئەو ناوچەیە لە ڕووی مێژووییەوە ناوەندی ناڕەزایەتی بووە دژی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی دیمەشق.
لە ئێستادا پارت و لایەنە سیاسییە کوردییەکان بە جیاوازیی ئاراستەکانیانەوە، وا دەردەکەوێت کە پێویستی بە دژایەتیکردنی سیستمی نوێی سووریا نەبینن، بەتایبەت کە دیمەشق پەراوێزێکی سنوورداری بۆ دەربڕینی ناسنامەی کوردی لە فەزای گشتیدا هێشتووەتەوە. بەڵام کاجۆ هۆشداری دەدات کە ڕەنگە ئەمە ڕێک ئەو ئامانجە بێت کە دیمەشق هەوڵی بۆ دەدات: هێورکردنەوەی کورد لە ڕێگەی پێدانی سازشی ڕەمزی و سنووردارەوە، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی ئۆپۆزیسیۆنی کوردی کە بتوانێت ببێتە ئیلهامبەخش بۆ کەمینەکانی دیکە، بەتایبەت عەلەوییەکان و درووزەکان، کە هەندێک جار وەک سەرکردەی چاوەڕوانکراوی گۆڕانکاریی دیموکراتی لە سووریادا تەماشای کوردیان کردووە.
هەڵەخوێندنەوەی دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع و ڕۆڵی فشاری نێودەوڵەتی
لە بەشێکی دیکەی بابەتەکەدا باس لەوە کراوە کە تێڕوانینێک لای نوخبەی سیاسیی کورد هەیە گوایە دەتوانن ببنە هاوبەش لە بنیاتنانی دەوڵەتی نوێی سووریادا، و پێیان وایە دژایەتیکردنی ئاشکرای دەسەڵاتی سەرۆکی قۆناغی ڕاگوزەر، ئەحمەد شەرع، ڕەنگە هەوڵەکانیان بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی کورد لەبار ببات. بەڵام نووسەر ئەمە بە "خوێندنەوەیەکی هەڵە بۆ واقیعی سیاسی" ناودەبات و ڕوونی دەکاتەوە کە ئەحمەد شەرع وا دەرناکەوێت کورد یان هەر کارەکتەرێکی دیکەی سیاسی وەک هاوبەشی ڕاستەقینە لە حوکمڕانیی سووریادا سەیر بکات.
ئاماژە بەوەش دراوە کە ڕێککەوتنەکەی شەرع لەگەڵ سەرکردە کوردەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەژێر کاریگەریی فشاری نێودەوڵەتیدا بووە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە کە نووسەر پێی وایە دەبێت گرووپە کوردییەکان بەردەوام بن لە فشارخستنە سەر دیمەشق، بەتایبەت کە زلهێزە جیهانییەکان لە دوای ڕووداوە توندوتیژییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ەوە، داوایان لە حکومەتی سووریا کردووە کە پێکهاتە و گرووپە کوردییەکان پەراوێز نەخات.
دەرەنجام؛ گرەوکردن لەسەر دیموکراسی
لە کۆتایی ڕاپۆرتەکەدا جەخت کراوەتەوە کە هەرچەندە کوردانی سووریا هێزی سەربازی و دەسەڵاتی خۆسەریی دیفاکتۆی خۆیان لەدەستداوە، بەڵام هێشتا کاریگەریی سیاسی و توانای ڕێکخستنیان ماوە، کە ئەمەش لە پێگەیەکی تایبەتدا دایاندەنێت بۆ ئەوەی وەک دەنگێک بۆ گۆڕانکاریی دیموکراتی لە سووریادا بمێننەوە. سەرەڕای ئەوەی کە دەرفەتەکانی گواستنەوەی دیموکراتی لە بارودۆخی ئێستای سووریادا لاوازن، بەڵام توێژەرەکە دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە بەرژەوەندیی جووڵانەوەی کوردی لەوەدایە گرەو لەسەر داهاتوویەکی دیموکراتیی فراوانتر بۆ تەواوی سووریا بکات، نەک ڕازیبوون بە چەند سازشێکی سنووردار لەلایەن دیمەشقەوە.
سیروان کاجۆ، ڕۆژنامەنووس و توێژەری تایبەتمەندە لە سیاسەتی کوردی، توندڕەویی ئیسلامی و کاروباری سووریا. هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە حوکمڕانی و سیاسەتی نێودەوڵەتی لە زانکۆی جۆرج مەیسن. بەشداریی لە نووسینی دوو کتێبدا کردووە لەسەر سووریا و کورد کە لەلایەن چاپخانەکانی زانکۆی ئیندیانا و کامبریدجەوە بڵاوکراونەتەوە، هەروەها نووسەری ڕۆمانی (Nothing But Soot)ـە و وتارەکانی لە دامەزراوە توێژینەوە دیارەکانی وەک پەیمانگای واشنتن و کۆڕبەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڵاودەکرێنەوە.