فەلسەفەی سیاسیی ڕیفراندۆم وپێگەی ناسنامەی نیشتمانی

کاتێک چاودێر نەخشەی قەیرانە قووڵەکانی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەپشکنێت، بە خێرایی تێدەگات کە قەیرانی حوکمڕانی وقەوارە هەمیشە پێش قەیرانی سیستەمی سیاسی دەکەوێت. دیموکراسی، وەک ئامانجێکی پیرۆز وپراکتکێکی دامەزراوەیی، ناتوانێت گەشە بکات یان مانای راستەقینەی خۆی وەربگرێت ئەگەر لە بۆشاییدا فڕێ بدرێت یان لە دەرەوەی دیواری "قەوارەی سیاسی سەربەخۆ" دامەزرێت. لەم خاڵەوە هەڵوێستی مێژوویی سەرۆک مەسعوود بارزانی لە خستەڕووی بیرۆکەی ڕیفراندۆم دەستی پێکرد؛ ئەم هەنگاوە تەنها ڕێکارێکی تەکنیکی نەبوو بۆ ژماردنی دەنگەکان، بەڵکو هاوارێکی هۆشیاری سیاسی وفەلسەفی بوو کە ئامانج لێی ئاراستەکردنەوەی قیبلەنۆما نیشتمانییەکە بوو بۆ گەلێک کە ماوەیەکی درێژە بە دەست دابەشبوونی ئاراستەکانەوە دەناڵێنێت.

وتار وهەڵوێستەکانی سەرۆک بارزانی پەیامێکی سەرەکی هەڵگرتبوو کە لە پەڕگیرترین سادەییدا زۆر قووڵ بوو: حیزب ئامرازە، وکۆمەڵگە کۆمەڵگەیەکی بچووکە، بەڵام ناسنامەی نەتەوەیی یەکگرتووی کوردی ئامانج وتاجی سەرە. لە کۆمەڵگەکاندا کە مۆرکی لاوەکی وئاراستە حیزبی یان هۆزگەرایی قورسایی خستۆتە سەر شانیان، هاووڵاتی دەبێتە بارمتەی بازنەیەکی تەسک کە ئاواتەکانی بچووک دەکاتەوە وکۆمەڵگەکەی لاواز دەکات. هەر بۆیە بانگەوازەکە ڕوون بوو وهیچ لێکدانەوەیەکی تری هەڵنەدەگرت: پێش ئەوەی حیزبی بیت یان سەر بەم هۆزە یان ئەو ئاراستەیە بیت، کورد بە. شانازی بە یەخە تەسکەکانی حیزبی یان شانازی هۆزگەراییەوە مەکە، بەڵکو شانازی بە پەیوەندیکردنت بەم ناسنامە مێژووییە دێرینەوە بکە.

ئەم فەلسەفەیە ڕەفتاری سیاسی هەڵە ڕووت دەکاتەوە کە تێیدا "حیزب" هەندێک جار لە ئامرازێکەوە بۆ خزمەتکردنی گەل دەگۆڕێت بۆ ئامانجێک لە خۆیدا، کە دەسەڵات بەسەر تواناکانی کۆمەڵگەدا دەگرێت وریزەکانی پارچە پارچە دەکات. تێگەیشتن لەم ڕاستییەیە کە مانایەکی قووڵتر دەداتە ڕیفراندۆم؛ ئەوە هەوڵێکە بۆ دەرهێنانی هۆشیاری جەماوەری لە بنی دابەشبوونەوە بۆ ئاسمانی یەکێتی نیشتمانی گشتگیر. دیموکراسی راستەقینە لە سایەی ئاراستەی ناکۆکدا گەشە ناکات، بەڵکو پێویستی بە دەوڵەتێک هەیە کە هاووڵاتی بپارێزێت، ومرۆڤێکی نیشتمانی کە تێبگات هێزی کۆمەڵە لە توانەوەی ئاراستە لاوەکییەکاندا لەژێر خێوەتی گەورەتری نیشتماندا دەردەکەوێت.

لەوانەیە ئەو پرسیارانەی کە چاودێران لێرەدا دەیهێننە پێشەوە بپرسن: ئایا بارودۆخی مێژو وسەختی قۆناغەکە ناچاری کرد کە سەرۆک مەسعوود بارزانی تەنها کەسێک بێت کە ئەرکی هەڵگرتنی ئەم ئەمانەتە مێژووییە سەختەی پێسپێردرێت؟ وئایا سەرۆکی کۆچکردوو جەلال تاڵەبانی (مام جلال)، ئەگەر دەرفەتی هەبووایە بە تەواوی تەندروستی سیاسی وجەستەیی لەو ساتە یەکلاکەرەوەیەدا ئامادە بێت، هەمان بڕیاری ڕیفراندۆمی دەدا یان جەراه‌تی بۆی دەبوو؟

وەڵامەکە لە سروشتی سەرکردایەتی مێژووییدا خۆی دەشارێتەوە؛ هەر سەرکردەیەک مۆری خۆی وقوتابخانەی خۆی لە بەڕێوەبردنی ململانێدا هەیە. مام جلال خاوەنی پراگماتیزمێکی نائاسایی ودیپلۆماسی نەرمی لێهاتوو بوو لە دروستکردنی هاوپەیمانی وسووڕاندنەوەی قەیرانەکان لە بەغدا، لە کاتێکدا سەرۆک مەسعوود بارزانی ناوکی کێشەکە وهێمای ئیرادەی نەتەوەیی ڕەق بوو کە ڕەتیدەکردەوە مل بدات بۆ واقیعی فەرزکردنی ئیرادەکان. لەوانەیە بارودۆخی سەخت ورەقبوونی هەڵوێستی نەیاران لە بەغدا وهەرێمدا، بارزانی ناچار کردبێت بۆ بژاردەی ڕووبەڕووبوونەوەی چارەنووسساز بۆ شکاندنی بازنەی بنبەست، بەو پێیەی مێژووە چاوەڕێ ناکات، وشۆخیش لە هەنگاودا هەندێک جار لە سەختییەکەیدا بەرامبەرە بە تاڵی دەرئەنجامەکان.

ڕیفراندۆم لە ئاوێنەی دەستووری عێراقدا بۆ ساڵی ٢٠٠٥

نێوان ڕەوایەتی ئاواتەکان ونەبوونی دەقێکی ڕوون. خوێندنەوەیەک لە کێشەکانی پەیوەندی دەستووری

کاتێک پرسی ڕیفراندۆم وجیاکردنەوە دەخرێتە سەر مێزی سیاسی، پرسیاری دەستووری ویاسایی راستەوخۆ وەک یەکێک لە گرێ ئاڵۆزەکان لە گۆڕەپانی عێراقدا دەردەکەوێت. لە ئاوێنەی دەستووری عێراقدا بۆ ساڵی ٢٠٠٥، کە لە بنەڕەتدا لە ناو ژانە سەخت وڕێککەوتنە نیشتمانییە لاوازەکان لە دوا بەدوای ڕووخانی رژێمی دیکتاتۆر لەدایک بوو، وێنەکە ناڕوون دەردەکەوێت لە نێوان "ئازادی ئاواتی رەوا" و "رەقی دەقە یاساییەکاندا".

لە ئاستی دەقی پەتییدا، لە دەستووری ٢٠٠٥ دا هیچ ماددەیەکی ڕوون نەهاتبوو کە ماف بە پارێزگاکان یان هەرێمەکان بدات ڕیفراندۆمێک بۆ جیابوونەوە یان سەربەخۆیی ئەنجام بدەن؛ بە پێچەوانەوە، ماددەی یەکەم بە ڕوونی جەخت لەوە کردەوە کە کۆماری عێراق دەوڵەتێکی فیدراڵی یەکگرتووی سەربەخۆیە بە سەروەری تەواوەوە. بەغدا، بە پشتگیری هەڵوێستی دادگای باڵای فیدراڵی، پشتی بەم چەترە دەستوورییە بەست بۆ ڕەتکردنەوەی ڕیفراندۆم وبە دەرچوون لە یاسا دانا، بەو پێیەی چوارچێوە دەستوورییە بەردەستەکان سنووردارن لە بازنەی فیدراڵیدا لە ناو دەوڵەتی یەکدا.

لە بەرامبەردا، دیدی کوردستانی لە فەلسەفەیەکی یاسایی ومێژوویی جیاوازەوە دەستی پێکرد. سەرکردایەتی وگەل لە هەرێمی کوردستاندا ڕیفراندۆمیان بە وێنەیەکی مافێکی سروشتی وڕەسەنی مافەکانی مرۆڤ وگەلان لە چارەی خۆنووسیندا دەبینی، کە بنەمایەکە پەسەندکراوی پەیمان ونەریتە نێودەوڵەتییەکانە بێ گوێدانە وردەکاری دەقە دەستوورییە ناوخۆییەکان کە لە بارودۆخی تایبەتدا دروستکراون. لایەنگران پێیانوابوو بەردەوامبوونی ئەو ئاواتانە دەرئەنجامێکی سروشتی بوو بۆ خۆدزینەوەی بەردەوام لە جێبەجێکردنی ڕۆحی رێککەوتنی دەستوور، وپشتگوێخستنی بڕگە بنەڕەتییەکان کە هاوبەشی راستەقینە ومافە نەتەوەییەکان مسۆگەر دەکەن، لە سەرووی هەمیشەیانەوە ماددەی ١٤٠ وکێشەی بودجە وسەروەری ئابووری.

لێرەوە، ڕیفراندۆم لە تەنها ڕووداوێکی سیاسی تێپەڕبوو گۆڕا بۆ تاقیکردنەوەیەکی راستەقینە بۆ سروشتی گرێبەستی کۆمەڵایەتی لە عێراقدا؛ ئایا ئەوە گرێبەستێکی ئارەزوومەندانەیە کە لەسەر هاوبەشی وڕێزگرتن لە ئیرادە بنیات ناكرێت، یان شێوازێکی زۆرملێیە کە بە لۆژیکی زۆرینە وکەمینە بەڕێوەدەچێت؟ ئەم ناکۆکییە لە نێوان رەقی دەقە دەستوورییەکان لە لایەک، ودادپەروەری مافە مێژووییەکان لە لایەکی ترەوە، ئەوەیە کە ئەم تەوەرە قووڵایی ستراتیژی خۆی دەبەخشێت کە شایستەی وەستانە بۆ ماوەیەکی درێژە.

نووسینی دەستوور وبەربەستەکانی قۆناغی گواستنەوە

بۆچی بنەمای "چارەی خۆنووسینی دەرەکی" لە دەستووری ٢٠٠٥ دا نەبوو؟ حیساباتی پێویستی وسەختی واقیع

کاتێک مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ وێستگەی نووسینی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، پرسیارێکی ڕەوا سەرهەڵدەدات کە زۆر لە ناوەندە سیاسی وجەماوەرییە کوردییەکاندا دووپات دەبێتەوە: ئەگەر سەرکردایەتییە مێژووییە کوردییەکان -ولە سەرووی هەمیشەیانەوە سەرۆکی کۆچکردوو مام جلال تاڵەبانی وسەرۆک مەسعوود بارزانی وهێماکانی تر وشارەزایانی یاسایی -بە شێوەیەکی کارا بەشدارییان لە نووسینی ئەم دەستوورەدا کردووە، بۆچی ماددەیەکی ڕوون تیایدا نەنووسرا کە دانی بە مافی ڕیفراندۆم یان چارەی خۆنووسینی دەرەکیدا بنێت؟ ئایا ئەوە لەو ڕۆژەدا بەردەست نەبوو بۆ چەسپاندنی ئەم مافە بە شێوەیەکی یاسایی؟  وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستی بە خوێندنەوەیەکی واقیعی هەیە بۆ ئەو قۆناغە تایبەتەی کە دوا بەدوای ڕووخانی ڕژێم لە ساڵی ٢٠٠٣ هاتە ئاراوە. نووسینی دەستوور سەیرانێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو جەنگێکی دانوستاندنێکی سەخت بوو کە بە هاوکێشە قورسەکان وبارودۆخی ناوچەیی ونێودەوڵەتی زۆر ئاڵۆز بەڕێوەچوو:

١. پێشەنگی رزگاربوون وبنیاتنانی قەوارە: پێشەنگی باڵای سەرکردایەتی کوردی، ولەگەڵیدا هێزە عێراقییەکانی بڕوادار بە گۆڕانکاری، رووخانی رژێمی بەعسی لەناوچوو وهەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ستەمکارەکەی بوو، ورێگریکردن لە گەڕانەوەی دیکتاتۆریەت بە هەر شێوازێک بێت. ئامانجی ستراتیژی راستەوخۆ بەدەستهێنانی دانیپێدانێکی فەرمی دەستووری بوو بە قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستان، کە بە ڕاستی بەدی هات بە دامەزراندنی سیستەمێکی فیدراڵی پێشکەوتوو کە پەرلەمان، حکومەت، هێزی پێشمەرگە، وسەربەخۆیی کارگێڕی وئابووری دایە هەرێم کە لە مێژووی نوێی عێراقدا پێشینەی نەبوو. ٢. ڕەتکردنەوەی ناوچەیی ونێودەوڵەتی رەها: خستنە ناوەوەی ماددەیەکی ڕوون کە رێگە بە "جیابوونەوە" یان "ڕیفراندۆم لەسەر سەربەخۆیی" بدات لە دەستووری دەوڵەتێکی تازەپێگەیشتوودا کە لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا بوو لەو کاتەدا، هێڵێکی سووری ناوچەیی ونێودەوڵەتی بوو. وڵاتانی دراوسێ (تورکیا وئێران)، لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان وهێزە نێودەوڵەتییە پەیوەندیدارەکانی تر، هەر شێوازێکیان ڕەتکردەوە کە هەڕەشە لە یەکپارچەیی عێراق بکات یان دەرگای پارچەپارچەکردنی بکاتەوە، وپێیانوابوو ئەوە جەنگێکی ناوچەیی وێرانکەر دەپەڕێنێتەوە. ئەگەر شاندی کوردی سووربای لەسەر سەپاندنی ئەم ماددەیە بە شێوازێکی نالەبار، پرۆسەی سیاسی بە تەواوەتی لە هێلانەکەیدا لەبار دەبرا، وهەرێم تەنانەت ئەو دەستکەوتە وجودییانەش لەدەست دەدا کە بەدەستی هێنابوون. ٣. فەلسەفەی هاوبەشی ئارەزوومەندانە: سەرکردایەتی کوردی لەو کاتەدا پشت بەوە بەست کە "فیدراڵی فراوان" شێوازێکی پراکتیکییە بۆ "چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی"، بە مەرجێک بەغدا پابەند بێت بە هاوبەشی راستەقینە وجێبەجێکردنی دەستوور بە روحێکی لێبوردەییەوە. باوەڕە باوەکە ئەوە بوو کە بنیاتنانی دەوڵەتێکی دیموکراتی فیدراڵی کە ڕێز لە مافی هەمووان بگرێت، بە شێوەیەکی پێشکەوتوو پێویستی بە هیچ بژاردەیەکی توندوتیژانەی داهاتوو ناهێڵێت.

کەواتە، نەبوونی دەقی ڕیفراندۆم دەرئەنجامی پشتگوێخستن یان کەمتەرخەمی نەبوو لەلایەن دانوستانکاری کوردییەوە، بەڵکو ڕێککەوتنێکی مێژوویی پراگماتی بوو کە هاوکێشەی هێزەکان سەپاندبوویان؛ کە تێیدا شتە مومکینە سیاسییەکە هەڵبژێردرا بۆ پاراستنی گەلی کورد وچەسپاندنی قەوارەکەی، بە مەرجێک داهاتوو بۆ بارودۆخ وهاوکێشەی هێزەکانی دواتری جێبمێنێت.

سایکۆلۆژیای سەرکردایەتی

خوێندنەوەیەک لە پێکهاتەی دەروونی سەرۆک مەسعوود بارزانی

کاتێک چاودێرەکان لە ژاوەژاوی سیاسی ڕاستەوخۆ خۆیان دوور دەخەنەوە ولە ڕێگەی پەنجەرەی سایکۆلۆژیای سیاسی ودەروونی کەسایەتییەوە سەیری ڕێڕەوی سەرکردە گەورەکان دەکەن، مرۆڤ تێدەگات کە بڕیارە یەکلاکەرەوەکان تەنها لەسەر بنەمای هەژمارەکانی کاغەز وقەڵەم بە تنهایی نادرێن، بەڵکو پێکهاتەی دەروونی وهەستی قووڵی سەرکردەکە دروستی دەکەن. لەم چوارچێوەیەدا، وەک چۆن لێکۆڵینەوە ئەکادیمییە تایبەتمەندەکان لە شیکردنەوەی وتاری سیاسی وشێوازەکانی سەرکردایەتی ئاماژەی بۆ دەکەن (وەک توێژینەوەکانی پەیمانگەی الشرق الأوسط وتوێژینەوەکانی سایکۆلۆژیای سیاسی کە سەرکردە کوردییەکانیان شیکردۆتەوە)، تێگەیشتن لە بڕیارەکانی سەرۆک مەسعوود بارزانی، ولە سەرووی هەمیشەیانەوە ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧، پێویستی بە نقوومبوون هەیە لە ناو ڕەگ وریشەی پێکهاتەی دەروونی وژینگەی سەخت کە تێیدا گەورە بووە.

بارزانی لە بارودۆخێکی تایبەتدا لەدایک بوو ومنداڵی وهەراهەتی ژیانێکی بەسەر برد کە بە نەبوونی زۆرەملێی باوکی رۆحی مەلا مستەفا بارزانی لە دەرەوەی وڵات تایبەت بوو، جگە لە بەرئەکەوتنی زوو بە گوشارە ئەمنییەکان ودەستبەسەرکردنی ماڵی. ئەم جۆرە ژینگەیانە لە سایکۆلۆژیای گەشەدا شوێنێکی قووڵ بەجێدەهەن کە لەسەر پەرەپێدانی ئامڕازەکانی بەرگری بنیات نراوە کە سەرچاوەکەیان ڕەقی دەروونی بەرز، هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی دووقات، وبەستنەوەی ناسنامەی تاکەکەسی بە ناسنامەی کۆمەڵەیی وخێزانییەوە، وهەستێکی نەگۆڕ بۆ ئەرکی مێژوویی وسپاردەی میراتی کە رەتکردنەوەی پاشەکشە دەکات.

لە دیدی تایبەتمەندی کەسایەتییەوە، لەو شیکردنەوەکاندا دووانەیەکی ڕوون لە نێوان لایەنەکانی هێز و ڕەقی و ئالنگارییە هەستییەکاندا دەردەکەوێت؛ لە لایەکەوە ڕەقی و نەرمبوونی گونجاو لە توانای بەرزی هەڵگرتنی لەرزینە سیاسییە بەدوای یەکەکان و جێگیری دەروونی کە دەبێتە هۆی ئەوەی دەوروبەری هەست بە سەقامگیری بکەن دەردەکەوێت، و لە لایەکی ترەوە هەڕەشەی وجودی و بەدواداچوونە مێژووییەکان وریاييەکی ستراتیژی دروست دەکەن کە دروستکردنی متمانەی تەواو دەکاتە کارێکی زۆر سەخت، جگە لە پەیوەندی توند بە هێما مێژووییەکەوە کە ڕزگاربوون لە قاڵبە تەقلیدییەکان دەکاتە کارێکی ئاڵۆز. ئەم شیکردنەوە سایکۆلۆژییە هۆکاری سووربوون لەسەر بژاردەی چارەنووسساز شیدەکاتەوە کە لەوانەیە مەترسی زۆری تێدا بێت؛ مەسەلەکە بۆ بارزانی تەنها رێککەوتنێکی سیاسی تێپەڕ نەبوو، بەڵکو سپاردەیەکی دەروونی ووجودی بوو بۆ کەسایەتییەک کە گەورە بوو لەسەر ئەوەی پاشەکشە کردن لە پاراستن لە مافی مێژوویی شکستە بۆ خودی کۆمەڵەیی بە تەواوی.

مافی چارەی خۆنووسین لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان ونموونە مێژووییەکاندا

ئایا دەوڵەتەکان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە دامەزراون؟ لە نێوان سەرکەوتنی مێژوو ونشوستی واقیعدا

کاتێک لە شیکاری یاساییەوە دەگوێزینەوە بۆ گۆڕەپانی واقیع ومێژووی نوێ، دەبینین کە "ڕیفراندۆم لەسەر چارەی خۆنووسین" تەنها دەقێکی تۆمارکراو نەبوو لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، بەڵکو ئامرازێکی نەشتەرگەری گەورە بوو کە یان دەبووە هۆی لەدایکبوونی دەوڵەتی نوێ وسەقامگیر، یاخود دەرگای بۆ قەیران وجەنگی وێرانکەر دەکردەوە. بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بارودۆخی کوردستان لە کوێی ئەم نموونانەدایە، دەبێت ئەزموونەکانی مێژوو بە ترازووی سەرکەوتن وشکست وهۆکارە شاراوەکانی پشت هەمیشەیی ئەنجامێک بخوێنینەوە.

مێژووی هاوچەنگ پڕە لە نموونەی ڕوون بۆ ئەو دەوڵەتانەی کە لە نەخشەی نێودەوڵەتیدا لە ڕێگەی سندوقەکانی دەنگدانەوە دەرکەوتن؛ لە טיمۆری ڕۆژهەڵات لە ساڵی ٢٠٠٢ دا، گەل دەنگی دا بۆ سەربەخۆیی لە ئیندۆنیزیا لە ڕیفراندۆمێکدا کە نەتەوە یەکگرتووەکان سەرپەرشتی کرد، وئەزموونەکە سەرکەوت بەهۆی چەتری نێودەوڵەتی تەواو ودانیپێدانێکی پێشوەختە لەلایەن دەوڵەتی دایکەوە لەژێر فشاری نێودەوڵەتیدا. ولە باشووری سودان لە ساڵی ٢٠١١ دا، ڕیفراندۆمەکە ڕێککەوتنی ئاشتی گشتگیر لە نێوان خەرتووم وبزووتنەوەی گەلیدا تاجی سەر کرد لەسەر بنەمای دەقێکی دەستووری گواستنەوە وچاودێری نێودەوڵەتی وناوچەیی فراوان. ولە مۆنتینیگرو لە ساڵی ٢٠٠٦ دا، هەرێمەکە لە یەکێتییەکەی لەگەڵ سڕبیا جیابووەوە لە ڕێگەی ڕیفراندۆمێکی دیموکراتی کە رێزی لە پێوەرەکانی یەکێتی ئەورووپا گرت وهەردوولا لە پێشەوە ڕێککەوتنیان لەسەر کردبوو.

لە بەرامبەردا، ئەزموونی تریش هەن کە بە بەردی واقیع کێشان وئەنجامی پێچەوانەیان لێکەوتەوە؛ لە کەتەلۆنیای ئیسپانی لە ساڵی ٢٠١٧ دا، ڕیفراندۆمەکە هاوکات لەگەڵ ئەزموونی کوردستان بەڕێوەچوو، وسەرەڕای دەنگی زۆرینە بۆ سەربەخۆیی، بەڵام رەتکردنەوەی دەستووری مەدرید وبایکۆتکردنی یەکێتی ئەورووپا وکۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بووە هۆی سەپاندنی کۆنتڕۆڵی ناوەندی بە هێز وبەدواداچوونی سەرکردەکانی هەرێم. هەروەها ڕیفراندۆمەکانی تریش کە لە بارودۆخی تایبەت وجێگەی مشتومڕدا بەڕێوەچوون رووبەڕووی رەتکردنەوەیەکی بەرفراوانی نێودەوڵەتی بوونەوە وناوچەکانیان گۆڕی بۆ ناوەکی ململانێ لە جیاتی سەقامگیری.

لێکۆڵینەوە لەم نموونانە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕیفراندۆم لە خۆیدا تەنها ئامرازێکی تەکنیکییە; سەرکەوتنی تەنها بەند نییە لەسەر ژمارەی زۆری دەنگی لایەنگران لە ناو سندوقی دەنگداندا، بەڵکو لەسەر سێ مەرجی حاکم بنیات ناڕێت: بوونی چەتری یاسایی یان ڕێککەوتنی پێشوەختە لەگەڵ دەوڵەتی دایک، وچەتری قبووڵکردنی ناوچەیی ونێودەوڵەتی کە دانیپێدان بە ئەنجامەکان مسۆگەر بکات، وهاوکێشەی هێز کە ڕێڕەوی سەربەخۆیی پشتگیری بکات. وکاتێک ئەم پێوەرانە لەسەر ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧ جێبەجێ دەکەین، تێدەگەین بۆچی تووشی ئاڵۆزی زۆر گەورە بوو؛ لەبەر ئەوەی لە ژینگەیەکی ناوچەیی ونێودەوڵەتی نیمچە نەیاردا وبە بێ هاوبەشێکی نێودەوڵەتی گەرەنتی یاسایی یان ڕێککەوتنی پێشوەختە لەگەڵ بەغدا بەڕێوەچوو، کە وای لێکرد لە مێژووەکەیدا لە ئەزموونی "کەتەلۆنیا" نزیکتر بێت لە ڕووی ئالنگاری ورەتکردنەوەی دەوروبەرەوە.

ولەوانەیە پەندە قووڵەکەی لێرەدا ئەوە بێت: مێژووی فەرمانەکانی سەربەخۆیی بە ئاواتەکان بە تنهایی نادات، بەڵکو بە ئامادەکاری ستراتیژی ورد ودروستکردنی هاوپەیمانییەکان دەدات. گەلی زیندوو بە سەختی ئەنجامە کاتییەکان تێک نەشکێنرێن، بەڵکو فێر دەبن چۆن ئیرادە جەماوەرییە لافاوەکەیان لە جەنگی نەفسی درێژخایەندا بەکاربهێنن، بۆ ئەوەی سندوقەکانی دەنگدان ڕۆژێک لە رۆژان ببێتە تاج لەسەر واقيعێکی سیاسی وئابووری کە ڕەتکردنەوە قبووڵ ناکات، نەک تەنها هەنگاوێک کە پێش هاوکێشەکانی ناوچەکە بکەوێت.

رەگ وریشە مێژووییەکان وگەشەکردنی رێڕەوی خەباتی کوردی بەرەو چارەی خۆنووسین

لە مهابادەوە بۆ سندوقەکانی دەنگدان. گەشتی هۆشیاری بەردەوامی کوردی بەرەو سەربەخۆیی

ناتوانرێت هەنگاوی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ وەک ڕووداوێکی تێپەڕ یان بڕیارێکی لە دایکبووی لەسەر ساتی سیاسی کاتی سەیر بکرێت، بەڵکو درێژکراوەیەکی سروشتییە بۆ ڕێڕەوێکی درێژ لە قوربانیدان وئاواتی مێژوویی بەردەوامی گەلی کورد بەرەو ئازادی وسەلماندنی ناسنامە. لە ساڵانی بیستەمی سەدەی رابردووەوە، بزووتنەوە نیشتمانییە کوردییە بەدوای یەکەکان -لە شۆڕشەکانی شێخ مەحمودی حەفیدەوە، تێپەڕین بە کۆماری مهابادی نەمر بە سەرکردایەتی قازی محەمەد لە ساڵی ١٩٤٦ دا، وگەیشتن بە دەیان ساڵی شۆڕشی چەکداری وسیاسی بە سەرکردایەتی باوکی رۆحی بەشیر مەلا مستەفا بارزانی -دەربڕیان لە ئیرادەیەک کرد کە ناشکێت وپاشەکشە ناکات لە بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەکان وچارەی خۆنووسین.

ولە سەردەمی هاوچەرخدا، ئەم ڕێڕەوە خەباتگێڕییە بە شێوازی جۆراوجۆر خۆی نواند، لە راپەڕینی جەماوەری گەورەی ساڵی ١٩٩١ دا کە یەکەم ئەزموونی حوکمڕانی خۆبەخۆی ڕاستەقینەی بەرهەم هێنا، تێپەڕین بە ڕیفراندۆمی جەماوەری هێمایی لە ساڵی ٢٠٠٥ دا کە رێژەی دەنگی زۆرینەی زەبەلاحی بەدەست هێنا، وگەیشتن بە بڕیارە مێژووییە بوێرەکە کە سەرۆک مەسعوود بارزانی لە پایزی ٢٠١٧ دا سەرکردایەتی کرد. ئەم زنجیرە مێژووییە بەدوای یەکە سەلماندی کە بیرۆکەی چارەی خۆنووسین تەنها کەیفخۆشییەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو عقیدەیەکی نیشتمانی ڕیشەدارە لە ویدانی کوردیدا کە نەوەکان بەڕێوەی دەبەن چەندە بارودۆخەکان توند ببن وهاوکێشەکان بگۆڕێن.

تەوەرەی حەوتەم: هەڵسەنگاندنی بابەتیانەی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧

لە نێوان شۆخشی هەنگاو وهەڵەکانی کاتدا. خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی وبابەتی لە ڕووداوەکەدا

هەر هەڵسەنگاندنێکی دادپەروەرانە بۆ ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ پێویستی بە دەرچوون لە دووانەی "پیرۆزکردنی رەها" یاخود "تۆمەتباردنی تەواو" هەیە، وسەیری کردنە بە ترازووی بابەتی سیاسی ومێژوویی. ڕیفراندۆم هەنگاوێکی ئازا وبوێر بوو کە ئیرادەیەکی ئاسنین بۆ گەلێک کە ماوەیەکی درێژە دەناڵێنێت ئاشکرا کرد، وبە جیهانی سەلماند کە پرسی کوردی پرسی گەلێکی زیندووە کە ڕەتیدەکاتەوە بتوێتەوە. بەڵام خوێندنەوەی واقیعیانەی دیمەنەکە داوای دانپێدانان بە هەڵەکان لە خەمڵاندن وکاتەکەشدا دەکات.

لە ئاستی بابەتی وجیۆپۆلۆتیکیدا، لادانی ڕێڕەوی ڕیفراندۆم پەیوەندی بە مەبەستەکان یان کەسایەتییەکەوە نەبوو، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵە ئاڵۆزێکی ئالنگارییەکان؛ لە بارودۆخی ناوچەیی ونێودەوڵەتی زۆر ئاڵۆزدا بەڕێوەچوو؛ لەگەڵ دەرچوونی ناوچەکە لە ئاگوبەستی جەنگی وێرانکەر دزەی کرد دژی داعش، وهیچ چەترێک یان پشتگیرییەکی نێودەوڵەتی نەبوو کە پاراستنی هەرێم لە دەرئەنجامە پێچەوانەکان مسۆگەر بکات، بێجگە لە بەرەی ناوچەیی ونێودەوڵەتی یەکگرتوو کە بە توند بەرامبەری وەستا. هەروەها نەبوونی ڕێککەوتنی پێشوەختە لەگەڵ بەغدا، وبەستنەوەی هەنگاوەکە بە لاوازی ئابووری وتەنها پشت بە نەوت بەستن لە ڕێگەی یەک دەروازەوە، هەرێمی کردە ئامانجی گەمارۆیەکی توند وکاردانەوەی سەربازی وئابووری توند لەلایەن بەغدا ودەوروبەرەوە.

لە ئەم چوارچێوەیەدا، بوونی دەنگی دژ یاخود نیگەران لە ناو ماڵی کوردیدا بەڵگەی خۆدزینەوە نەبوو، بەڵکو دەربڕینێکی ڕەوا بوو بۆ خوێندنەوەیەکی پراگماتی کە دەترسێت لەسەر دەستکەوتە دەستووری وئابوورییە بەدەستهاتووەکان، وهۆشداری دەدات لە کاردانەوە سەربازی وئابوورییە توندەکان لەلایەن بەغدا ودراوسێکانەوە. دەرهێنانی پەند لەم وێستگەیە کەم ناکاتەوە لە بایەخی مەبەستەکان یان هەنگاوەکە، بەڵکو نەخشە رێگەیەکی وردتر بۆ داهاتوو دادەنێت کە لەسەر هاوسەنگکردنی ئاواتە مەزنەکان بە تواناکانی واقیع وهاوپەیمانییە ستراتیژییەکان بنیات نراوە.

ئاسۆکانی داهاتوو وبژاردە جێگرەوەکان دوای ڕیفراندۆم

چۆن قەوارەی دەستووری دەپارێزین وهاوبەشی بەهێز دەکەین؟ نەخشە رێگەیەک بۆ داهاتووی هەرێمی کوردستان

دوای پێچانەوەی پەڕەی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ ودەرئەنجامە سەختەکانی، خەباتی کوردی کۆتایی ناتوانێت، بەڵکو گواسترایەوە بۆ قۆناغێکی نوێی کاری ستراتیژی واقیعی کە دەستکەوتەکان دەپارێزێت وقەوارەی دەستووری هەرێمی کوردستان بەهێز دەکات.

قیبلەنۆما راستەقینەکە ئەمڕۆ دەبێت ئاراستەی بەهێزکردنی بەرەی ناوخۆیی وڕیزبەندی نێوان هێزە سیاسییە جیاوازەکان بکات، چونکە هێزی راستی هەرێم لە سەقامگیری ناوخۆیی وگەشەسەندنی ئابووری ودامەزراوەیی سیستەمی کارگێڕی وسیاسی بە شەفافی ودادپەروەرییەوە دەست پێدەکات. کاتێک هەرێم لە ناوەوە بەهێز بێت، ئەوا بە حتمی خاوەنی ئامرازی فشار ودانوستاندنی زۆر بەهێزتر دەبێت لە گفتوگۆکەیدا لەگەڵ بەغدادا.

لە ئاستی پەیوەندی فیدراڵیدا، بژاردەی باشتر ئەوەیە کە بەڕێوەبردنی دۆسیە هەڵپەسێردراوەکان (وەک نەوت، بودجە، وناوچە جێناکۆکەکان) لە ڕێگەی گفتوگۆی جددی وجێبەجێکردنی دەستووری فیدراڵی بە ڕۆحی هاوبەشی راستەقینە وڕێککەوتنەوە، نەک بە ڕۆحی خۆبەزۆردا سەپاندن یان فەرزکردنی ئیرادەکان. پاراستنی قەوارەی دەستووری ئێستا ورێگریکردن لە پووکانەوەی گەرەنتی دڵنیاییە بۆ بەردەوامبوونی خەونی کوردی وپاراستنی لە مەترسییە وجودییەکان، بۆ ئەوەی هەرێم وەک پەناگەی سەقامگیری وهێز بۆ هەموو کوڕەکانی بمێنێتەوە.