پسپۆڕی : دارایی گشتی
لە ساڵی 2003 وە عێراق چووەتە قۆناغێکی سیاسی نوێ کە لەسەر بنەمای دیموکراسی فرە حزبی و هەڵبژاردن دامەزراوە. تا ئێستا گۆڕەپانی سیاسی عێراق دوور نەبووە لە کاریگەری دەرەکی، بەتایبەتی لە پرۆسەی هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت و هەڵبژاردنی هەر سێ سەرۆکایەتییەکە ، کە بوونەتە تایبەتمەندیەکی پێویستی سیستمەکە لەسەر بنەمای پشکی تائیفی و نەتەوەیی.
دیموکراسی لەعێراق هەرگیز بە تەواوی سەروەر و سەربەخۆ نەبووە. بەڵکو وابەستەی هاوسەنگی دەرەکی و هاوپەیمانییە ناوچەییەکان ماوەتەوە، لە ساتەوەختی پلاندانان بۆ هەڵبژاردن تا پێکهێنانی حکومەت.
سەرەڕای دروشمی پشتیوانی لە دیموکراسی، زلهێزەکان لە ڕوانگەیەکی تەواو ستراتیژییەوە سەیری هەڵبژاردنەکانی عێراق دەکەن" کێ دەتوانێت بەرژەوەندیەکانیان لە عێراق مسۆگەر بکات؟ کێ دەتوانێ کەمترین ئاست لە سەقامگیری سیاسی و ئابووری بپارێزێت کە خزمەت بە کۆنترۆڵكردنی بەردەوامی ئەو وڵاتانە بکات؟ کێ دەتوانێت پەیوەندیەکان لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە ڕێکبخات، بەبێ ئەوەی بخلیسکێتە ناو ناسەقامگیر ناوچەکە ؟
لەگەڵ دووبارەبوونەوەی بەردەوامی هەڵبژاردنەکان لە عێراق و بوونی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان و پڕوپاگەندە بۆ بیرۆکەی دەنگدانی ئازاد لەلایەن میدیاکانەوە، بەڵام زۆرجار ئەنجامەکان پێشبینی دەکرێن و تەنانەت هەندێکجار سەپێنراون.
هەموو هاوپەیمانیەکان لە عێراق لەسەر بنەمای تائیفی یان نەتەوەیی بنیات نراون. هاوپەیمانی شیعە و هاوپەیمانی سوننە و هاوپەیمانی کوردی هەیە. عێراق بەدەست نەبوونی چینێکی سیاسییەوە دەناڵێنێت کە توانای سیاسیی هەبێت بۆ ڕاکێشانی خەڵک لە ڕێگەی پڕۆژەی سیاسی و ئابووری ڕاستەقینەوە.
زۆرێک لە پارت و بلۆکە سیاسییەکان بوونی خۆیان دەخەنە گرەو لەسەر درێژەدان بە کێشە ناوخۆییەکان، ئەمە لەكاتێكدایە كە بەرنامەی سیاسی کاریگەریان نییە کە بتوانن وڵات لە قەیرانەکانی ڕزگار بکەن، بەتایبەتی کە گەندەڵی دارایی و ئیداری لە دەوڵەتدا چەسپاوە، لەگەڵ بوونی سەختیەکی زۆرەوە لە کاری سیاسی ڕاستەقینەدا.
بلۆکە سیاسییەکان لە عێراقدا تەنها لەسەر پلاتفۆرمی هەڵبژاردن یان نوێنەرایەتی کۆمەڵگا بنیات نە نراون، بەڵکو بەپێی هاوکێشە وردەکانی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی بنیات نراون. پێکهێنانی حکوومەت دوای هەڵبژاردن بەزۆری لەناو پەرلەمان یان بە ئیرادەی نوێنەرانی هەڵبژێردراو ڕوونادات، بەڵکو لە ڕێگەی کۆبوونەوە لە پایتەختە بیانییەکان و فشاری دیپلۆماسی و لێکتێگەیشتن و پەسەندکردنی وڵاتانی زلهێز و وڵاتانی ناوچەیی و هەندێک لە پایتەختەکانی کەنداو ڕوودەدات.
هەرکەسێک چاودێری قۆناغەکانی دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی عێراق بکات، تێبینی ئەوە دەکات کە حکومەت نەک بەپێی سەنگی ڕاستەقینەی پەرلەمان، بەڵکو بەپێی لێکتێگەیشتنی دەرەکی پێکدێت. هەر کە هاوپەیمانییەک وەک "گەورەترین بلۆک" ڕاگەیەندرا، فشاری سیاسی دەست دەکەن بە ڕێکخستنەوەی بلۆکەکان .
گەشتی "نێردە نێودەوڵەتیەکان" و سەردانە لەناکاوەکانی سەرکردەکانی حیزب بۆ پایتەختەکانی ناوچەكە، دیمەنی دووبارەبووەوەن لە هەموو هەڵبژاردنێکدا كەئەنجامەکەی حکومەتێکی کۆدەنگییە لە نێوان چەندین " وابەستەیی"دا، لە کاتێکدا شەقامەکە پەراوێزخراوە و مەلەفی بەشداری جەماوەری تا هەڵبژاردنی داهاتوو دادەخرێت.
لە بەرامبەر ئەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا، دەنگدەرانی عێراق متمانەیان بە بەهای دەنگەکانیان لەدەست دەدەن. ڕێژەی بایکۆت بەرز دەبێتەوە و حەماسەتی جەماوەریش کەم دەبێتەوە. ئەو هاوڵاتیانەی کە درک بەوە دەکەن کە "براوە" پێشتر هەڵبژێردراوە، هیچ هاندەرێکی ڕاستەقینە بۆ بەشداریکردن نادۆزنەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا سیاسەتمەدارانی عێراق بەردەوامن لە یاریکردنی گەمەی هەڵبژاردن وەک ئەوەی واقیعی بێت، دروشمی "چاکسازی" و "گۆڕانکاری" بەرز دەکەنەوە، هەرچەندە زۆرێکیان دەزانن سەرکەوتن لە سندوقی دەنگدان بەدەستناهێنرێت، بەڵکو لە نێو سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەست دەكەوێت، چونكە "دەنگەکانی دەرەوە" گرنگترە لە "دەنگەکانی ناوخۆ".
دەربازبوون لەم سووڕە خراپە، سەرەتا پێویستی بە دووبارە بنیاتنانەوەی چەمکی سەروەری لە پرۆسەی هەڵبژاردندا هەیە. بەبێ سیستەمێکی سیاسی کە بەڕاستی ڕەنگدانەوەی ئیرادەی نەتەوەیی بێت و بەبێ یاسای هەڵبژاردنی شەفاف کە دەنگی هاوڵاتیان لە ساختەکاری و دەستوەردان بپارێزێت، هەڵبژاردن تەنها وەک ڕووبەری شەرعیەت دەمێنێتەوە بۆ حکومەتێک کە بەرژەوەندییە دەرەکیەکان دەسەپێنیت.
عێراق پێویستی بەو دامودەزگایانە هەیە کە توانای بەرگەگرتنیان هەیە هەروەها بەو هێزە نیشتیمانیەی کەڕەتیدەکەنەوە ببنە ئامراز لە گەمەی میحوەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەکان. چاکسازی لە دەسەڵاتی دادوەریدا، دڵنیابوون لە یەکپارچەیی کۆمسیۆن و بەهێزکردنی کولتوری هەڵبژاردنی جەماوەری، وەک کلیلی پێویستی شەڕی گەڕاندنەوەی بڕیاردانی نیشتمانی دەمێنێتەوە.
مێژووی هەڵبژاردن لە عێراق ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئیتر سندوقی دەنگدان تاکە ئامرازی چارەسەرکردنی شەڕی دەسەڵات نییە و ڕەنگە هەرگیز وا نەبووبێت. هاوکێشە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان، بەرژەوەندییە ئابوورییەکان، هاوپەیمانییە ئەمنیەکان هەموو ئەو هۆکارانەن کە بەرهەمهێنانی دەسەڵات کۆنترۆڵ دەکەن. بەم مانایە ئەوانەی کە بڕیارە "نوێنەری گەل" بن، زۆرجار نوێنەری بەرژەوەندیی دەرەکین، هەر چوار ساڵ جارێک بە ناوی دیموکراسیەوە ڕیسایکل دەکرێن.
دواجار هەڵبژاردنەکانی عێراق، وەک ئەوەی ئەمڕۆ بەڕێوەدەچێت، گوزارشت لە چەمکی "خەڵک سەرچاوەی دەسەڵاتە" ناکات، وسەرکەوتن لە ڕێگەی دەنگدەرەوە تێناپەڕێت، بەڵکو لە ڕێگەی پەسەندکردنی پایتەختە کاریگەرەکانەوە. بۆیە سەیر نییە کە دەرئەنجامەکە وەک خۆی بمێنێتەوە: "دەنگم پێبدەیت یان نا... هەر دەرئەچم".