میراتی یاسایی ومێژوویی
قۆناغی نکۆڵیکردن وسنووردارکردن لە سیاسەتی تورکیادا بەرامبەر بە کورد مێژووی یاسایی وسیاسی تورکیا، لە ڕاگەیاندنی کۆماری نوێوە تا دەیەکانی کۆتایی، شاهیدی وێستگەی یەکلاکەرەوە بووە کە تایبەتمەندە بە پەیڕەوکردنی سیاسەتانێک کە بووە هۆی نکۆڵیکردنی یاسایی لە ناسنامەی کوردی وخستنەژێر کۆنترۆڵی سیستەمێکی یاسای نائاسایی وئەمنی بۆ ناوچە کوردنشینەکان. گەڕانەوە بۆ ڕیشە یاساییە کانی ئەم قۆناغە، ئاشکرای دەکات کە چۆن ئەم دۆسیەیە لە دەیەکانی یەکەمی دامەزراندندا بەڕێوەبراوە
دەستووری ساڵی ١٩٢٤
دامەزراندنی بنەمای یەکێتی نەتەوەیی: دەستووری ساڵی ١٩٢٤ بوو بە بەردی بناغە بۆ چەسپاندنی بنەمای یەکێتی نەتەوەیی، بە جۆرێک کە بە ئاشکرا دەقەکەی دەڵێت هەر هاووڵاتییەک لە دەوڵەتدا بە "تورک" دەژمێردرێت بێگوێدانە ڕەگەز یان بنەچەکەی، ئەمەش هەر دانپێدانانێکی بە تایبەتمەندی نەتەوەیی یان کلتوری کورد سڕییەوە و بوو بە چەترێکی دەستووری بۆ ڕەتکردنەوەی هەر نەتەوەیەکی دیکە. لەگەڵ سەرهەڵدانی ئاڵۆزییەکان وشۆڕشەکان لە باشووری ڕۆژهەڵاتدا...
یاسای پاڵپشتی سیستەم (Takrir-i Sükûn Kanunu) ساڵی ١٩٢٥
پەرلەمان لە ساڵی ١٩٢٥ یاسای پاڵپشتی سیستەمی دەرکرد، کە دەسەڵاتی نائاسایی بەرفراوانی بە حکومەت بەخشی بۆ ڕاگەیاندنی باری نائاسایی، داخستنی ڕۆژنامەکان، وپێکهێنانی دادگاکانی سەربەخۆیی کە وەک ئامرازێکی سەرەکی سەرکوتکردن بەکارهێنران.
یاسای نیشتەجێکردن وکۆچ پێکردن ژمارە ٢٥١٠ی ساڵی ١٩٣٤
ئەم ڕێچکە یاساییە بەردەوام بوو لە فراوانکردنی مەودای کۆنترۆڵی دیموگرافی وکلتوری لە ڕێگەی یاسای نیشتەجێکردن وکۆچ پێکردنی ساڵی ١٩٣٤، کە ئامانج لێی دابەشکردنەوەی دانیشتووان وتێکدانی ئەو کۆمەڵە دانیشتووانە ناتورکە بوو بۆ دڵنیابوون لە تواوەیان لە کلتوردا.
یاسای قەدەغەکردنی زمان ژمارە ٢٩٣٢ی ساڵی ١٩٨٣
لە وێستگەیەکی دواتردا پاش کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٨٠، یاسای قەدەغەکردنی زمان دەرچوو بۆ سەپاندنی قەدەغەیەکی تەواو وئاشکرا بەسەر بەکارهێنانی زمانی کوردی لە چاپەمەنییەکان، بڵاوکراوەکان، و پەخشی گشتی، ئەمەش بووە هۆی تاوانبارکردنی قسەکردن بە زمانی دایک لە گۆڕەپانی گشتیدا بۆ ماوەی چەندین ساڵ پێش ئەوەی شەپۆلەکانی پاشگەزبوونەوەی پلەبەپلە لێی دەست پێ بکات.
کاریگەری مێژوویی وسیاسی
ئەم میراتە یاساییە کاریگەرییەکی قوڵ وبەردەوامی لەسەر پێکهاتەی پەیوەندی نێوان دەوڵەتی تورکیا وهاووڵاتیانی کورد بەجێهێشت؛ چونکە هەستێکی پەراوێزخستنی سیاسی وکلتوری چەسپاند، وبناغەی بۆ سووڕی یەک لە دوای یەکی گرژی و ململانێی چەکداری و سیاسی دانا. هەروەها نەبوونی دانپێدانانی دەستووری وزمانی لەو قۆناغە سەرەتاییەدا بووە هۆی ئەوەی ناسنامە وکلتور ببێتە گۆڕەپانی ململانێی بەردەوام، کە تائێستاش شوێنەوار ویاسا نائاساییەکانی بەسەر دیمەنی سیاسی و یاسایی تورکیادا خۆیان دەسەپێنن.
بەرەو دانپێدانانی کلتوری سنووردار لە سەرەتای سەدەی بیست ویەکەمدا
. لەگەڵ هاتنی دەیەی یەکەمی ساڵانی ٢٠٠٠، دەوڵەتی تورکیا دەستی بە هەڵسەنگاندنەوەی ڕێچکە یاساییەکانی کرد، بە پاڵنەری ئاواتی تێکەڵبوون لە یەکێتی ئەوروپا و پێویستی هێورکردنەوەی گرژی ناوخۆیی. ئەم سەردەمە شاهیدی گۆڕانکاری بنەڕەتی بوو کە بە هەڵوەشاندنەوەی یاسا توندە سنووردارکەرەکان دەستی پێکرد، لە سەرووی هەموویانەوە یاسای قەدەغەکردنی زمان کە بەکارهێنانی زمانی کوردی بە تاوان دەزانی. ئەم چاکسازییانە بە زنجیرەیەک "پاکێجی چاکسازی دیموکراتی" کە لەلایەن پەرلەمانی تورکیاوە پەسەند کران، کۆتایی هات، کە ڕێگەیان خۆش کرد بۆ ڕێگەپێدان بە پەخشی ڕادیۆیی وتەلەفزیۆنی بەو زمان وشێوەزارانەی هاووڵاتیان لە ژیانی ڕۆژانەیاندا بەکاری دەهێنن. یەکێک لە دیارترین بەرهەمەکانی ئەم ئاراستەیە کردنەوەی کەناڵی حکومی "TRT Kurdi" بوو لە ساڵی ٢٠٠٩، وەک هەنگاوێکی هێمایی وکرداری کە بەربەستی قەدەغەکردنی زمانی کوردی لە میدیای فەرمیدا شکاند. لەپاڵ ئەوەشدا، هەلی کردنەوەی خولی فێرکردنی زمان وشێوەزارە جیاوازەکان لە چوارچێوەی کۆنترۆڵە دامەزراوەییەکاندا ڕەخسا، ئەمەش گۆڕانکارییەک بوو لە سیاسەتی توانەوەی زۆرەملێوە بۆ جۆرێک لە دانپێدانانی کلتوری سنووردار. پرۆسەکە لە چوارچێوە یاساییەکە نەوەستا، بەڵکو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩ و٢٠١٥دا گوازرایەوە بۆ ئەوەی بە "پرۆسەی کردنەوەی دیموکراتی" وڕێڕەوەکانی “چارەسەر" ناسرا، کە تێیدا پەرلەمان وحکومەت هەوڵیان دا چوارچێوەی یاسایی بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان دروست بکەن، کە بریتی بوو لە کەمکردنەوەی گوشارەکان لەسەر کاری حزبی وسیاسی، وهەوڵدان بۆ دابینکردنی بەرگێکی یاسایی بۆ دانوستانە سیاسییەکان کە ئامانجیان کۆتاییهێنان بوو بە چەندین دەیەی ململانێی چەکداری. ئەم گۆڕانکارییە کاریگەرییەکی قوڵی بەجێهێشت کە بریتی بوو لە شکاندنی "تابۆی" نکۆڵیکردنی مێژوویی، چونکە ئەم یاسایانە مەودایەکی فراوانتری بۆ دەربڕینی کلتوری وسیاسی ڕەخساند، وڕێگەی دا بە هاووڵاتیانی کورد بە شێوەیەکی کاریگەرتر بەشداری لە گۆڕەپانی گشتیدا بکەن، ئەمەش مافی ناسنامەی وەک بەشێک لە گفتوگۆی سیاسی نیشتمانی چەسپاند، هەرچەندە لە چوارچێوەی ئاسانکارییە کلتوری وتاکەکەسییەکاندا مایەوە بێ ئەوەی بگاتە ئاستی مافە دەستووری یان نەتەوەییە گشتگیرەکان.
واقیعی ئێستا وتەحەددییەکانی یاسادانان لە دیمەنی سیاسیدا لە قۆناغی ئێستادا
دیمەنی یاسایی وسیاسی تورکیا لەژێر کاریگەری هاوسەنگی ورددایە کە توانای پەرلەمان بۆ ئەنجامدانی گۆڕانکاری ڕیشەیی سنووردار دەکات، چونکە پەرلەمان لەلایەن هاوپەیمانی زۆرینەی حوکمڕانەوە بەڕێوەدەبرێت کە ڕێچکەی ئەمنی پێش چارەسەرە سیاسییە گشتگیرەکان دەخات. لەژێر ئەم پێکهاتەیەدا، پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن بەتایبەت چەپی تورکی کە بە پارتی گەلی کۆماری نوێنەرایەتی دەکرێت، بانگەواز دەکەن بۆ گواستنەوەی دۆسیەکە بۆ هۆڵی پەرلەمان وەک سەکۆیەکی تایبەت بۆ چارەسەرکردن وپەیڕەوکردنی ڕێچکەی دیموکراتی کرداری وگەڕاندنەوەی دەسەڵاتەکانی شارەوانییەکان، بێ ئەوەی ئەمە درێژ بێتەوە بۆ وەرگرتنی داواکاری نائاسایی یان هەموارکردنەوەی دەستووری قوڵ کە دەست بۆ بنەماکانی دەوڵەتی ناوەندی ببات. ئەم واقیعە بووە هۆی بەردەوامبوونی باڵادەستی یاسا ئەمنییەکان ویاساکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیەی کورد، ئەمەش سستی یاسایی پیشاندا کە ڕێڕەوەکانی چاکسازیکردنی پەکخست وهەر هەنگاوێکی داهاتووی بەستەوە بە پێوەرە ئەمنی وسیاسییە تەسکەکانەوە. ئەم سستییە بووە هۆی چەسپاندنی دۆخی متمانەنەبوون بە توانای پەرلەمانی ئێستا بۆ بەدیهێنانی ئاواتە مێژووییەکان یان پەسەندکردنی مافە نەتەوەیی ودەستوورییە گشتگیرەکان، وسەقفی چاوەڕوانییەکانی لە سنووری ئاسانکارییە کارگێڕی وتاکەکەسییەکاندا هێشتەوە کە لەناو هاوکێشەی دەسەڵاتی ئێستادا بەردەستن.
بەڵێنەکانی ئاشتی وتێکەڵاوبوون
کێشەی فڕێدانی چەک وگۆڕان لە کاری چەکدارییەوە بۆ گۆڕەپانی مەدەنی وسیاسی یەکێکە لە ئاڵۆزترین وێستگەکانی مێژووی ململانێ وجەنگە ناوخۆییەکان. هەمیشە دوو پرسیاری بنەڕەتی خۆیان بەهێزییەوە دەسەپێنن لە هەر ڕێککەوتنێکی سیاسییدا: ئایا فڕێدانی چەک لەلایەن ڕێکخراوە چەکدارەکانەوە دەبێتە هۆی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە مامەڵەی دەسەڵاتە حوکمڕانەکاندا لەگەڵیاندا؟ وئایا هیچ نموونەیەکی مێژوویی ڕاستەقینە بۆ تێکەڵاوبوونی چەکداران یان جودابووەوەکان بوونی هەیە کە چەکەکانیان دابنێن وبگەڕێنەوە وەک «هاووڵاتی» بە تەواوی مافە یاسایی وسیاسییەکانیانەوە؟ بۆ شیکردنەوەی ئەم جیاوازییە ئاڵۆزە، پێویستە سەیری ئەزموونەکانی مێژوو وواقع بکەین بۆ ئەوەی دەرئەنجامەکانی ئەم گۆڕانکارییانە و مەرجەکانی سەرکەوتنیان بزانین. مێژوو پێمان دەڵێت کە ئەنجامەکە بنەمایەکی جێگیر نییە، بەڵکو بە تەواوی پشت دەبەستێتە سەر دوو هۆکاری سەرەکی
سروشتی سیستەمی سیاسی حوکمڕان، وبارودۆخە هەرێمی ونێودەوڵەتییە دەوروبەرەکان. ئەزموونە جیهانییەکان بەسەر چەند سیناریۆیەکی جیاوازدا دابەش دەبن
نموونەی خوێناوی وپێچەوانە خیانەت یان لەناوبردن لە زۆربەی کاتەکاندا، کاتێک بزووتنەوە چەکدارەکان چەکەکانیان دەدەنە دەست بەهۆی بەڵێنەکانی "لێخۆشبوون وڕێککەوتن"، ئەم بزووتنەوەکانە تاکە کاغەزی فشاری سەربازی لەدەست دەدەن کە دەیپاراستن. مێژووی هاوچەرخ وسەردەمی پڕە لەو نموونانەی کە تێیاندا دەسەڵاتە ستەمکارەکان ئەم لاوازییەیان قۆستەوە بۆ بەدواداچوونی دادوەری سەرکردە وئەندامانی ئەو ڕێکخراوانە، یان لەناوبردنیان لەژێر بەهانەی ئەمنی نوێدا، بەو پێیەی "چەکداماڵین" وەک خۆبەدەستەوەدانی بێمەرج سەیر دەکرێت نەک ئاشتەواییەکی هاوتا. نموونەی سەرکەوتوو گۆڕانکاری دیموکراسی وتێکەڵاوبوونی سیاسی. لە بەرامبەردا، هەندێک بارودۆخ هەن کە تێیاندا ڕێککەوتنی چەک سەرکەوتوو بوو، بە مەرجێک هاوکات بێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە لە پێکهاتەی خودی سیستەمی سیاسی یان بوونی فشارێکی نێودەوڵەتی ودادوەری بەهێز کە ڕێگری لە دەسەڵات بکات لە پاشگەزبوونەوە لە بەڵێنەکانی. کاتێک سیستەمەکە دەگۆڕێت بۆ دیموکراسی وفرەیی قبوڵ دەکات، ڕادەستکردنی چەک بەرامبەر دەبێت بە تێکەڵاوبوونێکی سیاسی ڕاستەقینە.
نموونە مێژووییەکان بۆ ڕادەستکردنی چەک وگۆڕانبوون بە هاووڵاتیبوون.
شکست لەو بوارەدا چەندین وێستگە لە مێژووی جیهاندا هەن کە وەڵامی بەشەکەی دووەمت دەدەنەوە پەیوەندیدار بە گەڕانەوەی جودابووەوەکان یان چەکداران وەک هاووڵاتی ئاسایی
نموونەی ئیرلەندای باکوور
سوپای کۆماری ئیرلەند IRA دوای چەندین دەیەی ململانێی چەکداری خوێناوی دژ بە حوکمی بەریتانی، سوپای کۆماری ئیرلەند دانوستاندنێکی سیاسی ئەنجامدا کە بە "ڕێککەوتنی هەینی مەزن" ١٩٩٨ ناسرا. لە کۆتاییدا ڕێکخراوەکە بە شێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ ڕازی بوو بە چەکداماڵینی بەکۆمەڵ ولەناوبردنی ئارسناڵی چەکەکانی لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا. لە بەرامبەردا، حکومەتی بەریتانی پابەند بوو بە چاکسازی ڕیشەیی، ئازادکردنی کەمئەندامان وسیاسییەکان، چاکسازی لە دەزگای پۆلیسدا، وچەکدارە پێشووەکان وسەرکردەکانیان هاتنە ناو ژیانی سیاسی ئاشتییانەوە وبوونە هاووڵاتی کاریگەر وئەندامی پەرلەمان وحکومەتی خۆجێی (وەک حیزبی شین فین). ئەمە بە یەکێک لە سەرکەوتووترین نموونەکانی گۆڕانی چەکداران بۆ هاووڵاتی لە ڕێگەی ڕێڕەوی سیاسی دیموکراسییەوە دادەنرێت.
نموونەی کۆلۆمبیا. بزووتنەوەی فارک -FARC
دوای جەنگێکی ناوخۆیی کە زیاتر لە پێنج دەیەی خایاند لە نێوان حکومەتی کۆلۆمبیا وبزووتنەوەی “فارک"ی چەکداری چەپڕەو، ڕێککەوتنێکی ئاشتی مێژوویی لە ساڵی ٢٠١٦ واژۆ کرا. بزووتنەوەی فارک بە تەواوی چەکەکانی خۆی ڕادەستی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد. هەرچەندە تێکەڵاوبوونەکە نموونەیی نەبوو وڕووبەڕووی بەربەستی ئەمنی وتیرۆرکردنی هەندێک لە کادرە پێشووەکان بووەوە لەلایەن میلیشیا ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە، بەڵام ڕێککەوتنەکە سەرکەوتوو بوو لە گۆڕینی ڕێکخراوەکە بۆ حیزبێکی سیاسی ڕەوا، وسەرکردە وچەکدارە پێشووەکانی هاتنە ناو ژیانی مەدەنییەوە وەک هاووڵاتییەکی خاوەن مافی دەنگدان وخۆپاڵاوتن.
نموونەی ئەفریقای باشوور کۆنگرەی نەتەوەیی ئەفریقای -ANC وباڵی سەربازییەکەی Umkhonto we Sizwe
باڵی سەربازی کۆنگرەی نەتەوەیی ئەفریقا لە سەرەتای نەوەدەکاندا دەستی لە خەباتی چەکداری دژ بە سیستەمی جیاکاری ڕەگەزی (ئابارتاید) هەڵگرت. بابەتەکە تەنها ڕادەستکردنی چەک نەبوو، بەڵکو ڕووخانێکی تەواوی سیستەمی کۆن وبونیاتنانی دەوڵەتێکی نوێ بوو. چەکدارە پێشووەکان تێکەڵ کران لە ناو سوپای نیشتمانی نوێی ئەفریقای باشووردا یان گەڕانەوە بۆ ژیانی مەدەنی وەک هاووڵاتی خاوەن مافی تەواو لە سایەی دەستوورێکی نوێ ودیموکراسیدا.
نموونەکانی شکستی مێژوویی. حاڵەتەکانی پاشگەزبوونەوە ودەستبەسەرکردن لە بەرامبەردا، چەندین ئەزموونی مێژوویی لە ئەمریکای لاتینی لە سەردەمی جەنگی سارد، ئەفریقا، وڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەن، کە تێیاندا بزووتنەوەی یاخیبوون یان لقی چەکداری چەکەکانیان فڕێدا بە پشت بەستن بە بەڵێنەکانی لێخۆشبوونی سەرۆکایەتی، کەچی دەسەڵاتەکان دەستبەجێ دەستبەسەریان کردن، پەراوێزیان خستن، یان لەناوبردن دوای ئەوەی توانای بەرگریکردن لە خۆیان نەمابوو چونکە بێچەک ببوون.
ڕادەستکردنی چەک لە مێژووی جیهاندا هەڵسوکەوتی دەسەڵاتەکان بە خۆڕسکی بەرەو باشتر ناگۆڕێت؛ دەسەڵاتە ستەمکارەکان یان ناوەندییە توندڕەوەکان زۆرجار سەیری فڕێدانی چەک دەکەن وەک "هەلێک بۆ لەناوبردنی کۆتاییەی نەیار". بەڵام لەو دەوڵەتانەی کە خاوەن دەزگای دیموکراسی ڕاستەقینەن یان ئەوانەی دەکەونە ژێر ڕێککەوتنی ئاشتی گشتگیر بە چاودێری نێودەوڵەتی وگەرەنتی دەستوورییەوە، دەکرێت ڕادەستکردنی چەک چەکدار یان لقی جودابووەوە بگۆڕێت بۆ هاووڵاتییەکی ئاسایی، بە مەرجێک ئەمە هاوکات بێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە لە یاساکانی هاووڵاتیبوون وسەروەری یاسا وگەرەنتی نەکردنی تۆڵەسەندنەوە.
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە مەیدانی وهەنووکەییە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو ناوەڕۆکی گۆڕانکارییە سیاسی ویاساییەکانی ئێستا لە تورکیا؛ کە تێیدا پڕۆژەیاسایەکی مێژوویی بە فەرمی پێشکەش بە پەرلەمانی تورکیا کرا لەژێر ناونیشانی "بەهێزکردنی هاوسۆزی نیشتمانی وتێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی" بۆ ڕێکخستنی پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان، چەکداماڵینی، وتێکەڵکردنەوەی ئەندامەکانی لە ژیانی مەدەنیدا. هەر بۆیە، هەڵسەنگاندنی ئەم وتارە لە ڕووی ئامادەیی، هیوای هاوئاهەنگی، وسروشتی گەرەنتییە پەرلەمانییەکانەوە پشتی بەم داتا خواروانە بەستووە: ئایا تورکیا بۆ ئەمە ئامادەیە وهیچ هیوایەک هەیە؟ بەڵێ، دەرفەتێکی سیاسی بێوێنە هەیە کە لە دەیەکانی پێشوودا بەردەست نەبوو؛ ئەم هەنگاوە لەسەر بنەمای دەستپێشخەرییەکی سیاسی ئاشکرا هات کە لەلایەن سەرترۆکی دەسەڵات لە تورکیا وهاوپەیمانی دەسەڵات (دادپەروەری وگەشەپێدان وبزووتنەوەی نەتەوەیی) بە هاوئاهەنگی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان ڕاگەیەندرا، وپارتە هەڵوەشاوەکە وەڵامی دایەوە بە ڕاگەیاندنی خۆهەڵوەشاندنەوە وچەکداماڵینی قۆناغ بە قۆناغ (وەک ئاهەنگەکانی ڕادەستکردنی چەک ولەناوبردنی لەژێر چاودێریدا). ئەم گۆڕانکارییە ڕەنگدانەوەی باوەڕێکە لای بڕیاردەری تورکی کە ماندووبوونی ململانێی چەکداری ئیتر بەسوود نەماوە، وتەحەددییە هەرێمییە گەورەکان ناچار دەکەن بەرەی ناوخۆیی قایم بکرێت لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی ئەم دۆسیەیەوە بە شێوەی یاسایی. هەرچەندە هەندێک بۆچوونی جیاواز یان سستی لەلایەن هەندێک لە لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆنی نەریتییەوە هەیە، بەڵام بوونی زۆرینەیەکی پەرلەمانی فراوان کە پشتگیری لەم ڕێڕەوە دەکات هیوایەکی ڕاستەقینە دەبەخشێت بۆ سەرخستنی ئەم تێکەڵاوبوونە ئەمجارە، بە مەرجێک تەواوکردنی جێبەجێکردنی مەیدانی بێت وڕێڕەوەکە تووشی پەککەوتن نەبێت بەهۆی ئاڵۆزییە هەرێمییەکانەوە. گەرەنتییەکانی پەرلەمان بەرامبەر بە گەرەنتییەکانی دەوڵەت کاتێک ڕێککەوتنێکی لەم شێوەیە لە ڕێگەی یاسایەکەوە دەردەچێت کە لەلایەن پەرلەمانەوە دەرچووە نەک تەنها بەڵێنی جێبەجێکردنی یان ئەمنی، ئەمە سیستەمێکی پاراستنی جیاواز وبنەڕەتی دەبەخشێت بە چەکدارەکان وگەڕاوەکان لەبەر ئەم هۆکارە لایەنە خواروانە:
باڵپۆشی یاسایی پابەندکەر (پارێزبەندی و ڕێگریکردن لە بەدواداچوون): بڕیارە جێبەجێکارییەکان یان لێخۆشبوونی سەرۆکایەتی تاکەکەسی دەکرێت دواتر لەلایەن هەر دەسەڵاتێکی ئەمنییەوە پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت یان هەڵوەشێنرێنەوە، بەڵام یاسای پەرلەمان (وەک یاسای "هاوسۆزی نیشتمانی و تێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی") چوارچێوەیەکی یاسایی ڕوون دابین دەکات کە ئەوانەی چەکیان هەڵگرتووە لە بەدواداچوونی دادوەری دەپارێزێت، سزادراوەکانیان ڕادەگرێت، و ئەو تۆمەتانە هەڵدەوەشێنێتەوە کە پەیوەندیدارن بە ماوەی پێشووەوە دەستبەجێ دوای جێبەجێکردنی مەرجەکانی ڕادەستکردنی چەک و پێشکەشکردنی داواکارییە نوسراوەکان لەو ماوە دیاریکراوانەدا.
چاودێری پەرلەمانی ودەزگایی ڕاستەوخۆ: ڕێڕەوی یاسادانانی ئێستا باس لە پێکهێنانی لژنای تایبەتی پەرلەمانی وپێکهاتەی ئیداری پلەبەررز دەکات (کە وەزیران وسەرۆکی دەزگاکان ولژنای چاودێری لە ناو پەرلەماندا لەخۆ دەگرێت) ڕاپۆرتی خولی وڕاستەوخۆ بەرز دەکەنەوە بۆ کۆنگرەی گشتی. بوونی ئەم لژنانە بەو مانایەیە کە پرۆسەی تێکەڵاوبوون وسەلامەتی گەڕاوەکان دەکەوێتە ژێر لێپێچینەوەی یاسایی ئاشکرایە ونییە لەژێر خەمڵاندنی ئەمنی داخراو ونهێنیدا.
پاراستن لە دژی گۆڕانکارییە سیاسییەکان
یاسای دەرچوو لە پەرلەمانەوە نوێنەرایەتی "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی ویاسایی" دەکات لە نێوان دەوڵەت وهاووڵاتی گەڕاودا؛ هەربۆیە تەنانەت ئەگەر لە داهاتوودا حکومەتەکان یان وەزارەتەکان بگۆڕن، هەڵوەشاندنەوەی یان پووچەڵکردنەوەی کاریگەرییەکانی یاسایەکی پەرلەمانی زۆر سەختترە ومافە یاساییەکان جێگیر دەکات کە زەحمەتە لە ڕووی دادوەرییەوە لادانیان لێبکرێت، کە ئەمەش گەورەترین گەرەنتی پێکدەهێنێت بۆ گۆڕانی چەکدار بۆ هاووڵاتییەک کە خاوەن پارێزبەندی یاسایی وئارامی مەدەنی بێت.
لە کۆتاییدا، سەرکەوتنی ئەم ڕێڕەوە هەنووکەییە لە تورکیا تەنها پشت بە نیازە سیاسییەکان یاخود دەقە یاساییە نمایشکراوەکانی بەردەم پەرلەمان نابات، بەڵکو بەستراوەتەوە بە تاقیکردنەوەی جێبەجێکردنی کارایی وگەرەنتییەکانی جێبەجێکردنی جیدییەوە. ئەگەر دەوڵەتی تورک لە بەجێگەیاندنی بەڵێنەکانی شکستی هێنا یان پاشگەزبووەوە لەو دەستکەوتە دیموکراسی ویاساییانەی بۆ تێکەڵاوبوون دانراون، ئەوا پارتی کرێکارانی کوردستان وسەرکردایەتی وچەکدارەکانی هیچ بژاردەیەکی تریان نامێنێت جگە لە مەترسیکردنی گەڕانەوە بۆ بژاردەی خەباتی چەکداری درێژخایەن، لەگەڵ ئەوەی ئەمە مانای نوێبوونەوەی سووڕەکانی توندوتیژی وقەڵاچۆکردنی تواناکانی وڵات دەگەیەنێت. ڕاستە بارودۆخە هەرێمی و نێودەوڵەتییە هەنووکەییەکان گوشار دەخەنە سەر ئەوەی بەرەو هێمنبوونەوە و چارەسەرکردنی کێشەکان بڕۆن، بەڵام ئەم داتایانە بەتەنها بەس نییە بۆ دروستکردنێکی سەقامگیری بەردەوام؛ بەڵکو دەبێت لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ و واقیعی هەبێت کە تێبگات پرۆسەی ئاشتەوایی لە سەروو تاکەکان و کەسایەتییە سیمبولییەکانەوەیە، چونکە عەبدوڵڵا ئۆجەلان تەنها ڕێکخەری تاکەکەسی یان یاریزانی یەکجارەکی ئەم معادەلە ئاڵۆزە نییە، بەڵکو ئەمە سیستمێکی بەرفراوانی ئیرادەی سیاسی، کتلەی کۆمەڵایەتی، و مافە مێژووییەکانە کە پێویستی بە چارەسەرێکی پێکهاتەیی گشتگیر هەیە کە هەڵگری هیچ جۆرە پینەکردن یان خۆلادانێک نەبێت