ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و خۆجێییەکانی مافی مرۆڤ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا لە بەیروت، ئیسڕائیلیان بەوە تۆمەتبار کرد کە بە مەبەست ڕۆژنامەنووس ئەمال خەلیلی لە باشووری لبنان کردووەتە ئامانج و کوشتویەتی، هەروەها ڕێگری لە تیمە پزیشکییەکان کردووە بۆ گەیشتن بە بریندارەکان لە کاتی پێویستدا.
ئاوێنە: ئەمال خەلیل، پەیامنێری پێشوی ڕۆژنامەی ئەخْباری لبنان لە باشووری وڵات، مانگی نیسانی ڕابردوو لە ئەنجامی هێرشێکی ئیسڕائیل لە گوندی تێری (کە نزیکەی ٨ کیلۆمەتر لە سنووری ئیسڕائیلەوە دوورە) گیانی لەدەست دا، لە کاتێکدا سەرقاڵی رووماڵکردنی پێکدادانەکانی نێوان ئیسڕائیل و حزبوڵا بوو. ناوبراو یەکێک بوو لەو ١١ ڕۆژنامەنووسەی کە لە ساڵی ٢٠٢٣ـەوە تا ئێستا لە ئەنجامی هێرشەکانی ئیسڕائیل لە لبنان کوژراون.
لە هەمان هێرشدا، هاوکارەکەی خەلیل کە وێنەگر و ڕۆژنامەنووسی سەربەخۆیە بە ناوی زەینەب فەرەج، بریندار بوو.
ڕێکخراوەکانی لێبووردنی نێودەوڵەتی (Amnesty International) و چاودێری مافی مرۆڤ (Human Rights Watch) لەگەڵ سەنتەری لێگڵ ئەجێندا و سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی لبنان، لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایان گەیاند کە ئەم ئەنجامگیرییەیان دوای پشکنین و وردبینی ورد لە وێنە، ڤیدیۆ، وێنەی مانگی دەستکرد، شایەتحاڵەکان و بەرپرسان، هەروەها بەدواداچوونی گفتوگۆکانی واتسئەپ بەدەست هێناوە.
لای خۆیانەوە، ڕێکخراوەکان ئاماژەیان بەوە دا کە ئیسڕائیل ئاگاداری بوونی خەلیل و فەرەج بووە، و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئیسڕائیلی پێش خۆپاراستنیان لەناو باڵەخانەیەکدا، بە نزمی بەسەر ناوچەکەدا فڕیون، بە جۆرێک کە سوپای ئیسڕائیل دەبووایە بزانێت کە ئەوان ژن و ڕۆژنامەنووسن.
جگە لەوەش، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ خستیانە ڕوو کە دەسەڵاتدارانی لبنان و هێزی ئاشتیپارازنی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لبنان (یونیفیل)، چەندین پەیوەندییان بە ئیسڕائیلەوە کردووە بۆ ڕێگەدان بە تیمی فریاکەوتن بۆ گەیشتن بە شوێنی رووداوەکە، بەڵام بێسوود بووە.
“ئەم هێرشانە بە هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر هاووڵاتییانی مەدەنی دادەنرێت، کە بە جەنگنامە (تاوانی جەنگ) هەژمار دەکرێن،” ئەمە وتەی سەحەر مەندور، توێژەری ڕێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی لە لبنان بوو، و زیاتر وتی: “ئەم بارودۆخە بەهۆی پۆلێنکردنی سەربازیی ئیسڕائیلەوە بۆ ئەم ناوچەیە وەک ناوچەی قەدەغەکراو ناگۆڕێت؛ لێرەدا باس لە ناوچەیەکی مەدەنی دەکرێت.”
سوپای ئیسڕائیل ڕۆژی پێنجشەممە لە ڕاگەیاندراوێکدا بڵاوی کردەوە کە لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکەی خۆیان گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمال خەلیل لە زنجیرەیەک هێرشدا کوژراوە کە ئامانج لێیان ئەندامانی حزبوڵا بووە، و دوای تەواوبوونی لێکۆڵینەوەکە، بۆ پێداچوونەوە ڕەوانەی بەشی یاسایی دەکرێت.
پێشتر ئیسڕائیل تێوەگلانی خۆی لە بەئامانجگرتنی ڕۆژنامەنووسان ڕەت کردبووەوە.
هێرشەکانی مانگی نیسان کەمتر لە هەفتەیەک دوای کەوتنەکارەوەی ئاگربەستێکی لاواز لە نێوان ئیسڕائیل و حزبوڵادا ڕوویان دا، و ڕۆژنامەنووسەکە بۆ ڕووماڵکردنی دۆخی گوندە وێرانبووەکان چوو بوو بۆ ناوچەکە. کوژرانی ناوبراو کاردانەوەی توندی لە سەرانسەری لبنان بەدوای خۆیدا هێنا.
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕۆژی پێنجشەممە ڕایان گەیاند کە هێرشێکی سەرەتایی ئیسڕائیل دوو کەسی لە ناو ئۆتۆمبیلێکدا کوشتووە کاتێک لە پێش هەردوو ڕۆژنامەنووسەکەوە دەڕۆیشتن. هێرشێکی دووەم ئۆتۆمبیلی ڕۆژنامەنووسانی پێکا کاتێک ئەوان لایان دا و پەنایان بۆ نزیک دەرگای باڵەخانەیەک برد، کە بە سووکی بریندار بوون. ئەوان توانیان بچنە ناو باڵەخانەکەوە کە دوکانێکی چۆڵکراو بوو و خۆراکە خۆماڵییە خەزنکراوەکانی تێدا دەفرۆشرا، پێش ئەوەی هێرشی سێیەم باڵەخانەکە بپێكێت.
لە کۆتاییدا مۆڵەت بە تیمی فریاکەوتنی خاچەسووری لبنان درا بچنە شوێنی ڕووداوەکە و توانیان زەینەب فەرەج بە زیندوویی دەربێنن، بەڵام ڕایان گەیاند کە لەلایەن هێزەکانی ئیسڕائیلەوە تەقەیان لێ کراوە کاتێک هەوڵیان داوە بگەنە ئەمال خەلیل، کە لە ژێر داروپەردوودا بوو.
ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ناوبراو بۆ چەند کاتژمێرێک بە زیندوویی ماوەتەوە و پاشان بەهۆی سەختی برینەکانی گیانی لەدەست داوە، و دواتر سوپای ئیسڕائیل ڕێگەی بە کارمەندانی پزیشکی دا تەرمەکەی هەڵبگرن.
ڕەمزی قەیس، توێژەری چاودێری مافی مرۆڤ لە لبنان ڕایگەیاند، بەپێی ڕاپۆرتی پزیشکی دادوەری، ئەمال خەلیل لە ئێوارەدا بەهۆی جەڵتەی دڵەوە کە بەهۆی سەختی زەبرەی سەر و خوێنبەری قووڵەوە تووشی بووبوون گیانی لەدەست داوە، واتە چەند کاتژمێرێک دوای ئەوەی پزیشکان لە سەرەتادا چووبوونە ناوچەکەوە و ڕێگرییان لێ کرابوو.
قەیس وتی: “ئەمال خەلیل ئەگەری زۆرە لەو کاتەدا زیندوو بووبێت کە پزیشکان ناچار کران پاشەکشە بکەن.”
ئەمال خەلیل لەبەر ئامادەبوونی لە زۆربەی ناوچەکانی باشووری لبنان بۆ ڕووناککردنەوەی ژیانی ئەو ناوچەیە سەرەڕای مەترسییەکان، بە یادگار دەمێنێتەوە. کارەکانی لەو ناوچەیەدا لەناو کایەی ڕاگەیاندنی لبناندا جێگەی ڕێزێکی گەورەن.
زیاتر لە ٤ هەزار کەس لە ئەنجامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسڕائیل بۆ سەر لبنان کوژران، و سەرووی یەک ملیۆن کەسیش ئاوارە بوون لەو کاتەوەی کە جەنگی نێوان ئیسڕائیل و حزبوڵا لە ٢ی ئادار دەستی پێکرد، ئەمەش دوای ئەوەی حزبوڵا دوای دوو ڕۆژ لە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیران بۆ سەر ئیران، مووشەکی ئاراستەی سنوورەکان کرد.
—“ئەم هێرشانە بە هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر هاووڵاتییانی مەدەنی دادەنرێت، کە بە جەنگنامە (تاوانی جەنگ) هەژمار دەکرێن،” ئەمە وتەی سەحەر مەندور، توێژەری ڕێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی لە لبنان بوو، و زیاتر گوتی: “ئەم بارودۆخە بەهۆی پۆلێنکردنی سەربازیی ئیسڕائیلەوە بۆ ئەم ناوچەیە وەک ناوچەی قەدەغەکراو ناگۆڕێت؛ لێرەدا باس لە ناوچەیەکی مەدەنی دەکرێت.”
سوپای ئیسڕائیل ڕۆژی پێنجشەممە لە ڕاگەیاندراوێکدا بڵاوی کردەوە کە لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکەی خۆیان گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمال خەلیل لە زنجیرەیەک هێرشدا کوژراوە کە ئامانج لێیان ئەندامانی حزبوڵا بووە، و دوای تەواوبوونی لێکۆڵینەوەکە، بۆ پێداچوونەوە ڕەوانەی بەشی یاسایی دەکرێت.
پێشتر ئیسڕائیل تێوەگلانی خۆی لە بەئامانجگرتنی ڕۆژنامەنووسان ڕەت کردبووەوە.
هێرشەکانی مانگی نیسان کەمتر لە هەفتەیەک دوای کەوتنەکارەوەی ئاگربەستێکی لاواز لە نێوان ئیسڕائیل و حزبوڵادا ڕوویان دا، و ڕۆژنامەنووسەکە بۆ ڕووماڵکردنی دۆخی گوندە وێرانبووەکان چوو بوو بۆ ناوچەکە. کوژرانی ناوبراو کاردانەوەی توندی لە سەرانسەری لبنان بەدوای خۆیدا هێنا.
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕۆژی پێنجشەممە ڕایان گەیاند کە هێرشێکی سەرەتایی ئیسڕائیل دوو کەسی لە ناو ئۆتۆمبیلێکدا کوشتووە کاتێک لە پێش هەردوو ڕۆژنامەنووسەکەوە دەڕۆیشتن. هێرشێکی دووەم ئۆتۆمبیلی ڕۆژنامەنووسانی پێکا کاتێک ئەوان لایان دا و پەنایان بۆ نزیک دەرگای باڵەخانەیەک برد، کە بە سووکی بریندار بوون. ئەوان توانیان بچنە ناو باڵەخانەکەوە کە دوکانێکی چۆڵکراو بوو و خۆراکە خۆماڵییە خەزنکراوەکانی تێدا دەفرۆشرا، پێش ئەوەی هێرشی سێیەم باڵەخانەکە بپێكێت.
لە کۆتاییدا مۆڵەت بە تیمی فریاکەوتنی خاچەسووری لبنان درا بچنە شوێنی ڕووداوەکە و توانیان زەینەب فەرەج بە زیندوویی دەربێنن، بەڵام ڕایان گەیاند کە لەلایەن هێزەکانی ئیسڕائیلەوە تەقەیان لێ کراوە کاتێک هەوڵیان داوە بگەنە ئەمال خەلیل، کە لە ژێر داروپەردوودا نێژرابوو.
ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ناوبراو بۆ چەند کاتژمێرێک بە زیندوویی ماوەتەوە و پاشان بەهۆی سەختی برینەکانی گیانی لەدەست داوە، و دواتر سوپای ئیسڕائیل ڕێگەی بە کارمەندانی پزیشکی دا تەرمەکەی هەڵبگرن.
ڕەمزی قەیس، توێژەری چاودێری مافی مرۆڤ لە لبنان ڕایگەیاند، بەپێی ڕاپۆرتی پزیشکی دادوەری، ئەمال خەلیل لە ئێوارەدا بەهۆی جەڵتەی دڵەوە کە بەهۆی سەختی زەبرەی سەر و خوێنبەری قووڵەوە تووشی بووبوون گیانی لەدەست داوە، واتە چەند کاتژمێرێک دوای ئەوەی پزیشکان لە سەرەتادا چووبوونە ناوچەکەوە و ڕێگرییان لێ کرابوو.
قەیس وتی: “ئەمال خەلیل ئەگەری زۆرە لەو کاتەدا زیندوو بووبێت کە پزیشکان ناچار کران پاشەکشە بکەن.”
ئەمال خەلیل لەبەر ئامادەبوونی لە زۆربەی ناوچەکانی باشووری لبنان بۆ ڕووناککردنەوەی ژیانی ئەو ناوچەیە سەرەڕای مەترسییەکان، بە یادگار دەمێنێتەوە. کارەکانی لەو ناوچەیەدا لەناو کایەی ڕاگەیاندنی لبناندا جێگەی ڕێزێکی گەورەن.
زیاتر لە ٤ هەزار کەس لە ئەنجامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسڕائیل بۆ سەر لبنان کوژران، و سەرووی یەک ملیۆن کەسیش ئاوارە بوون لەو کاتەوەی کە جەنگی نێوان ئیسڕائیل و حزبوڵا لە ٢ی ئادار دەستی پێکرد، ئەمەش دوای ئەوەی حزبوڵا دوای دوو ڕۆژ لە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیران بۆ سەر ئیران، مووشەکی ئاراستەی سنوورەکان کرد.