ڕۆژی پێنجشەممە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، دادگای دادی نێودەوڵەتی (ICJ) لە بڕیارێکی مێژوویی و یەکلاکەرەوەدا، دەوڵەتی میانماری بە بەرپرسیار زانی لە ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید دژی کەمینەی ڕۆهینگیا لە میانی "ئۆپەراسیۆنەکانی پاککردنەوە"ی ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧ کە لەلایەن سوپای ئەو وڵاتەوە ئەنجام دران.
ئاوێنە: ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ (هیومان ڕایتس وۆچ) بڕیارەکەی بە وەرچەرخانێکی مێژوویی لە خەباتی درێژخایەنی ڕۆهینگیاکان بۆ گەیشتن بە دادپەروەری وەسف کرد. لەو کەیسەدا کە لەلایەن وڵاتی گامبیاوە دژی میانمار بە تۆمەتی پێشێلکردنی "ڕێککەوتننامەی ڕێگریکردن و سزادانی تاوانی جینۆساید" بەرزکرابووەوە، دادگاکە بە زۆرینەی ٩ دەنگ بەرامبەر ٦ دەنگی دادوەران لە بەرژەوەندیی گامبیا بڕیاری دا.
ئەمە یەکەمجارە لە مێژوودا دادگای دادی نێودەوڵەتی وڵاتێک بە بەرپرسیار بناسێنێت لە ئەنجامدانی جینۆساید. هاوکات دادگاکە ئاماژەی بەوەش کردووە کە میانمار پابەندییەکانی دیکەی ژێر ڕێککەوتننامەکەی پێشێل کردووە، لەوانە ئەرکی سزادانی ئەنجامدەرانی جینۆساید و ڕێگریکردن لە ڕوودانی. بڕیارەکەی دادگا کۆتاییە و قابیلی تێهەڵچوونەوە نییە.
ماریا ئێلێنا ڤینیۆلی، ڕاوێژکاری باڵای دادپەروەری نێودەوڵەتی لە هیومان ڕایتس وۆچ، لەمبارەیەوە ڕایگەیاند: "بڕیارە مێژووییەکەی دادگای دادی نێودەوڵەتی، دانپێدانانێکی چاوەڕوانکراوە بەو نەهامەتییانەی ڕۆهینگیاکان لەسەر دەستی سوپای میانمار چەشتوویانە، هەروەها پێشینەیەکی گرنگە بۆ قوربانییانی جینۆساید و تاوانە گەورەکانی دیکە لە سەرتاسەری جیهاندا لە گەڕانیان بەدوای دادپەروەریدا."
پاشخانی کەیسەکە و وردەکارییەکانی بڕیارەکە
لە ئابی ٢٠١٧دا، هێزە ئەمنییەکانی میانمار هەڵمەتێکی بەرفراوانی کۆمەڵکوژی، دەستدرێژیی سێکسی و سووتاندنیان دژی ڕۆهینگیاکان لە باکووری ویلایەتی ڕاخین دەستپێکرد، کە بووە هۆی ئاوارەبوونی زیاتر لە ٧٠٠ هەزار کەس بەرەو بەنگلادیش. دواتر لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا، گامبیا سکاڵاکەی لە دادگای دادی نێودەوڵەتی تۆمار کرد؛ ئەمەش یەکەمجار بوو وڵاتێک بەبێ ئەوەی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە تاوانەکانەوە هەبێت، پشت بە ئەندامێتیی خۆی لە ڕێککەوتننامەی جینۆساید ببەستێت بۆ بردنی کەیسێک بۆ بەردەم ئەو دادگایە.
دادگای دادی نێودەوڵەتی کە باڵاترین دەستەی دادوەریی نەتەوە یەکگرتووەکانە و لە ١٥ دادوەر پێکدێت (بۆ ماوەی ٩ ساڵ لەلایەن کۆمەڵەی گشتی و ئەنجوومەنی ئاسایشەوە هەڵدەبژێردرێن)، لە بڕیارەکەیدا ئاشکرای کرد کە بەڵگەکان دەیسەلمێنن هێزە ئەمنییەکان و دامەزراوەکانی دیکەی دەوڵەتی میانمار بە مەبەست کردەوەی جینۆسایدیان ئەنجام داوە، لەوانە: کوشتن، گەیاندنی زیانی سەختی جەستەیی و دەروونی، و سەپاندنی ڕێوشوێن بە مەبەستی ڕێگریکردن لە وەچەخستنەوە لەنێو ڕۆهینگیاکاندا.
بە لەبەرچاوگرتنی کۆی بەڵگەکان، دادگا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە میانمار ئەم کارانەی بە "نییەتی جینۆساید" و بە مەبەستی لەناوبردنی بەشێکی بەرچاوی دانیشتووانی ڕۆهینگیا ئەنجام داوە. بۆ ئەمەش پشتی بە چەندین هۆکار بەستووە، وەک: دۆخی گشتی، بەئامانجگرتنی هەڵبژێردراوی ڕۆهینگیاکان، ئەنجامدانی کردەوەگەلێک کە بنەمای پێکهاتەکەیان تێکدەدات (وەک توندوتیژیی سێکسی و بەئامانجگرتنی منداڵان) و سروشتی سیستماتیکی کارەکانی میانمار.
دادوەران جەختیان کردەوە کە نییەتی جینۆساید "تاکە ئەنجامگیریی لۆژیکییە" کە لە بەڵگەکانەوە وەربگیرێت، و ئەو بانگەشانەیان ڕەتکردەوە کە گوایە مەبەستەکە ئۆپەراسیۆنی دژەیاخیبوون یان تەنیا ڕاگواستنی زۆرەملێ بووبێت.
پابەندییەکان و قەرەبووکردنەوە
لە ژێر ڕۆشنایی ئەم ئەنجامانەدا، دادگا فەرمانی بە میانمار کرد کۆتایی بە پێشێلکارییە بەردەوامەکانی بهێنێت، لەوانە نەبوونی یاسای ناوخۆیی بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە و شکستهێنان لە لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن و سزادانی تاوانباران. هەروەها داوای لە میانمار کرد گەرەنتی بدات بۆ دووبارەنەبوونەوەی ئەو پێشێلکارییانە لە داهاتوودا.
دادگاکە مافی بە گامبیا دا کە بە نوێنەرایەتیی قوربانییانی ڕۆهینگیا داوای قەرەبوو بکات و میانماری پابەند کرد بە دابینکردنی قەرەبوو، لەوانە گەڕاندنەوەی مافەکان وەک ڕێگەدان و کارئاسانیکردن بۆ گەڕانەوەی سەلامەت، خۆبەخشانە و شکۆمەندانەی ڕۆهینگیاکان بۆ زێدی خۆیان و یەکگرتنەوەی خێزانە ئاوارەکان، و لە هەر شوێنێکیش گەڕاندنەوەی دۆخەکە بە شێوەی ماددی مەحاڵ بێت، دەبێت قەرەبووی دارایی بکرێنەوە.
کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکان و فشارەکانی ئەمریکا
چاوەڕوان دەکرێت پاساو و بنەما یاساییەکانی دادگا لەم کەیسەدا کاریگەرییەکی قووڵی هەبێت لەسەر کەیسە هەڵپەسێردراوەکانی دیکەی بەردەم دادگای دادی نێودەوڵەتی سەبارەت بە جینۆساید، لەوانە سکاڵاکەی ئەفریقای باشوور دژی ئیسرائیل کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣دا تۆمار کراوە.
بەپێی ڕاپۆرتەکەی هیومان ڕایتس وۆچ، پێش دەرچوونی بڕیارەکەی میانمار، بەرپرسانی ئەمریکا هەوڵیان داوە فشار بخەنە سەر دادگای دادی نێودەوڵەتی و دادوەرەکانی سەبارەت بە پێوەرە یاساییەکانی جینۆساید. ئەمەش لە کاتێکدایە حکوومەتی ئەمریکا پێشتر سزای بەسەر دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) و ژمارەیەک لە بەرپرسەکانیدا سەپاندبوو، بە ئامانجی پاراستنی بەرپرسە باڵاکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ڕووبەڕووبوونەوەی تۆمەتی تاوانە گەورەکان.
دۆخی ئێستای میانمار و ویلایەتی ڕاخین
دۆخی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ لە میانمار لە دوای کودەتا سەربازییەکەی شوباتی ٢٠٢١ەوە بەردەوام لە ئاڵۆزیدایە، کاتێک جەنەڕاڵ مین ئۆنگ هلاینگ حکوومەتی مەدەنیی (پارتی کۆمەڵەی نیشتمانی بۆ دیموکراسی بە سەرۆکایەتی ئۆنگ سان سو چی) ڕووخاند. دوای زیاتر لە پێنج ساڵ، ئەنجوومەنی سەربازیی میانمار بەردەوامە لە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی، و مین ئۆنگ هلاینگ لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکەوە کە هیومان ڕایتس وۆچ بە "ساختە" ناوی دەبات لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ و کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا، خۆی وەک سەرۆک ناساند.
لە کۆتاییەکانی ٢٠٢٣وە، مەدەنییەکانی ڕۆهینگیا لە ویلایەتی ڕاخین کەوتوونەتە نێوان ململانێکانی سوپای میانمار و هێزەکانی "سوپای ئاراکان"ەوە. بەپێی ڕاپۆرتەکە، هەردوولا پێشێلکاریی گەورەیان ئەنجام داوە، لەوانە کوشتنی دەرەوەی یاسا، سووتاندنی بەرفراوان و بەسەربازکردنی نایاسایی. لە کاتێکدا سوپای میانمار بەردەوامە لە تاوانی جەنگ، ئاپارتاید، چەوساندنەوە و بێبەشکردن لە ئازادی، سوپای ئاراکانیش کە ئێستا کۆنترۆڵی زۆربەی ویلایەتی ڕاخینی کردووە، گوشارەکانی سەر ڕۆهینگیاکانی توندتر کردووەتەوە و کاری زۆرەملێ، دەستبەسەرکردنی هەڕەمەکی و تاوانی جەنگی ئەنجام داوە.
میکانیزمی جێبەجێکردن
بڕیارەکانی دادگای دادی نێودەوڵەتی لە ڕووی یاساییەوە پابەندکەرن بۆ لایەنەکانی کەیسەکە. ئەگەر لایەنێک پابەند نەبێت، لایەنەکەی دیکە دەتوانێت پەنا بۆ ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ببات بۆ دەرکردنی ڕاسپاردە یان گرتنەبەری ڕێوشوێن، هەرچەندە ئەنجوومەنی ئاسایش هەرگیز ئەم دەسەڵاتەی بەکارنەهێناوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەتوانێت لە ڕێگەی دەرکردنی بڕیارنامەوە پشتیوانیی سیاسی بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکە کۆبکاتەوە و وڵاتانیش لە ڕێگەی پەیوەندییە دووقۆڵییەکانیانەوە فشار دروست بکەن.
شایانی باسە ١١ وڵاتی ئەندام لە ڕێککەوتننامەی جینۆساید لەسەر هەندێک پرسی دیاریکراوی پەیوەست بە لێکدانەوەی ڕێککەوتننامەکە، بەشدارییان لە کەیسەکەی گامبیادا کردبوو، بۆیە لێکدانەوەکەی دادگا لەو پرسانەدا بۆ ئەوانیش دەبێتە پابەندکەری یاسایی.
لە کۆتاییدا هیومان ڕایتس وۆچ جەختی کردەوە کە ئەم بڕیارە گرنگیی بوونی دامەزراوە دادوەرییە سەربەخۆکان بۆ پاراستنی یاسای نێودەوڵەتی دەردەخات. ماریا ئێلێنا ڤینیۆلی داوای کرد میانمار بەپەلە پابەندی بڕیارەکە بێت و کۆتایی بە چەوساندنەوەی ڕۆهینگیا بهێنێت، هەروەها داوای لە حکوومەتە پەیوەندیدارەکان کرد پشتیوانیی ڕۆهینگیا بکەن و فشار بخەنە سەر دەسەڵاتی سەربازیی میانمار بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکە و گەرەنتیکردنی گەڕانەوەی سەلامەت و خۆبەخشانەی پەنابەران.