د.سامان شالی، شرۆڤەکاری سیاسی و ئابووری

قەیرانی سیاسی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان پرسیارێکی گرنگ لەبارەی ئایندەی هەرێمی کوردستانەوە دێنێتە ئاراوە:

ئایا هەرێم دەتوانێت ئۆتۆنۆمی دەستووری و یەکێتی سیاسی خۆی بپارێزێت ئەگەر دوو لایەنە سیاسییە سەرەکییەکەی نەتوانن لەسەر چۆنیەتی بەڕێوەبردن ڕێکبکەون؟

دوو مشتومڕی سیاسی ڕکابەر هەیە:

ئارگومێنتی دامەزراوەیی پارتی دیموکراتی کوردستان: پێویستە پەرلەمان دوای ماوەیەکی درێژخایەن لە ئیفلیجی دەست بە بەرپرسیارێتییە دەستوورییەکانی خۆی بکاتەوە. نابێ ڕێگری لە زۆرینەی پەرلەمان بکرێت لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی تا کاتێکی نادیار، چونکە لایەنێکی تر ئامادە نییە بەشداری بکات.

ئارگومێنتی شەراکەتی سیاسی یەکێتی: بانگهێشتکردنی پەرلەمان بەبێ ڕێککەوتنی سیاسی پێشوەختە لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات و پێکهێنانی حکومەت، بنەمای شەراکەتی نێوان هێزە سیاسییە سەرەکییەکانی هەرێم تێکدەدات.

پێویستە ئەم ئارگیومێنتانە لە پرسیاری یاسایی جیابکرێنەوە کە ئایا دانیشتنی پەرلەمان ڕەوا بووە یان نا؟ کۆبوونەوەی نیسابی ژمارەیی گرنگە، بەڵام بە خۆی هەموو ناڕەزایەتییەکی ڕێکار یان دەستووری ئەگەری یەکلایی ناکاتەوە.

بۆیە کێشەی سیاسی تەنها ئەوە نییە کە ئایا پەرلەمان دەتوانێت کۆببێتەوە یان نا. ئەوە ئەوەیە کە ئایا دامەزراوە دەرەنجامییەکان دەتوانن فەرمان بە شەرعیەتی سیاسیی پێویست بکەن بۆ بەڕێوەبردنی تەواوی هەرێم.

تێگەیشتن لە قەیرانی تشرینی دووەمی 2026

ئەو پێشهاتانەی لە 4-5ی تشرینی دووەمی 2026 ڕاپۆرتکراون، خاڵی دەستپێکی کۆنکرێتی بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسیارە دابین دەکەن.

• 4ی تشرینی دووەم: دوای نزیکەی دوو ساڵ لە ئیفلیجی پەرلەمانی کوردستان کۆبووەوە. 52 لە کۆی 100 ئەندامەکەی بەشداریان کرد، کە ڕێژەی ژمارەیی پێویستیان بەدیهێنا. یەکێتی و جوڵانه‌وه‌ی نەوەی نوێ و حزبە ئیسلامییەکان بایکۆتی دانیشتنەکەیان کردبوو، هەرچەندە بەشێک لە ئەندامانی پەیوەندیدار بەو حزبانە بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەشدارییان کردبوو.

• 5ی تشرینی دووەم: سەرکردایەتی یەکێتی کشانەوەی خۆی لەکابینەی دەستلەکارکێشاوەی حکومەتی هەرێم ڕاگەیاند و ڕایگەیاند، دان بە پەرلەمان و ئەو بەرپرسانەی لە پرۆسەکە دەردەچن ناناسن.

• هەروەها بەڕێز بافڵ تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی هەڕەشەی کاری بەرامبەریشی کرد، لەوانە دانانی سەرۆکی هەرێمی جیا لە ئەگەر پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ دانانی سەرۆکێکی هەرێمی جیا ببێتەوە. ئەمەش ئاسۆی ڕکابەری دەسەڵاتە سیاسی و ئیداریەکان بەرز دەکاتەوە.

پێویستە لەسەر سێ ئاستی بەیەکەوە بەستراوەوە مامەڵە لەگەڵ پرسەکەدا بکرێت.

سیاسی: دروستکردنەوەی متمانە و گەیشتن بە ڕێککەوتن لە نێوان پارتی و یەکێتی.

دامەزراوەیی: پێکهێنانی حکومەتێکی گشتگیر لە هەرێمی کوردستان و گەڕاندنەوەی کارکردنی کاریگەری پەرلەمان.

دەستووری: پاراستنی پێگەی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵی و ڕێگریکردن لە دابەشبوونی تاکلایەنەی خاکی یان ئیداری.

جیاوازییەکی گرنگ پێویستە: ناکۆکی سیاسی، بایکۆتی پەرلەمان، کشانەوەی لە حکومەتێکی هاوپەیمانی و هەڕەشەی دابەشکردنی خاک، شتێکی جیاوازن. خۆکارانە هەڵوەشاندنەوەی یاسایی هەرێمی کوردستان بەرهەم ناهێنن.

هەڵوێستی دەستووری

دەستووری عێراق بە ئاشکرا ڕێکارێک بۆ جیابوونەوەی تاکلایەنە یان دابەشکردنی هەرێمی کوردستانی ئێستا بۆ قەوارە سیاسییە جیاوازەکان دیاری نەکردووە.

چەند بڕگەیەکی دەستووری بە تایبەتی گرنگن بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە ئاڵۆز و گرینگە:

مادەی 1: یەکگرتوویی عێراق

لە مادەی یەکەمدا عێراق بە یەک دەوڵەتی فیدراڵی و سەربەخۆ و تەواو سەروەر وەسف دەکات.

ئەمەش چوارچێوەی دەستووری فیدراڵیزم و یەکێتی نەتەوەیی دادەمەزرێنێت.

مادەی 109: بەرپرسیارێتی فیدراڵی بۆ پاراستنی یەکێتی

لە مادەی 109دا هاتووە؛

دەسەڵاتی فیدراڵی، یەکگرتوویی و یەکپارچەیی و سەربەخۆیی و سەروەری عێراق و سیستمی دیموکراسی فیدراڵی دەپارێزێت.

ئەم بڕگەیە بە تایبەتی پەیوەندیدارە چونکە دەسەڵاتی فیدراڵی بەرپرسیارێتی دەستووری هەیە بۆ پاراستنی نەزمی خاکی و دەستووری عێراق.

مادەی 116: پێکهاتەی فیدراڵی

لە مادەی 116دا هاتووە کە سیستەمی فیدراڵی عێراق پێکدێت لە:

• پایتەخت.

• هەرێمەکان.

• ئەو پارێزگارانەی کە بە هەرێمێک ڕێکخراو نین.

• ئیدارە ناوخۆییەکان.

ئەمەش ناوچەکان وەک پێکهاتەی دەستوری سیستەمی فیدراڵی عێراق دەناسێت.

مادەی 117: دانپێدانان بە هەرێمی کوردستان

بە تایبەتی مادەی 117 گرنگە.

تێیدا هاتووە:

ئەم دەستوورە لەگەڵ هاتنە بواری جێبەجێکردندا، هەرێمی کوردستان لەگەڵ دەسەڵاتە هەنووکەییەکانی وەک هەرێمێکی فیدراڵی دەناسێت.

ئەمەش بەو مانایەیە کە هەرێمی کوردستان تەنیا ڕێکخستنێکی ئیداری نییە کە بە ڕێککەوتنێکی سیاسی ئاسایی دامەزرابێت.

قەوارەیەکی فیدراڵییە کە لە ڕووی دەستوورییەوە دانپێدانراوە.

حکومەتی فیدراڵی ناتوانێت بە سادەیی لە ڕێگەی بڕیارێکی ئیداری ئاساییەوە پێگەی خۆی هەڵبوەشێنێتەوە.

ماددەی 119: ئایا پارێزگاکان دەتوانن هەرێمێکی نوێ دابمەزرێنن؟

ماددەی 119 دەڵێت، پارێزگایەک یان زیاتر دەتوانن لە رێگەی ڕیفراندۆمەوە خۆیان لە هەرێمێک ڕێک بخەن.

• یەک لەسەر سێی ئەندامانی هەر ئەنجومەنێکی پارێزگا پەیوەندیدارەکان؛ یان

• دەیەکی دەنگدەران لە هەر پارێزگایەکی پەیوەندیدار.

ئەم بڕگەیە هەندێک جار لە گفتوگۆکانی دابەشکردنی هەرێمی کوردستاندا باس دەکرێت

لەگەڵ ئەوەشدا، جیاوازییەکی دەستووری گرنگ هەیە:

ماددەی 119 ڕێکخستنی هەرێمەکان ڕێکدەخات. بە ئاشکرا ڕێوشوێنێک دیاری ناکات کە ڕێگە بە پارێزگایەک بدات کە پێشتر سەر بە هەرێمی کوردستانە بە شێوەیەکی تاکلایەنە بکشێتەوە و هەرێمێکی جیا دابمەزرێنێت.

کەواتە کارلێکی دەستووری نێوان ماددەکانی 117 و119 پێویستی بە لێکدانەوەی دادوەری ورد هەیە ئەگەر پێشنیارێکی لەو شێوەیە بە فەرمی پێشبخرێت.

لە ڕووی یاساییەوە نادروستە ئەگەر بڵێین ماددەی 119 بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی مافێکی بێ مەرج بە سلێمانی و هەڵەبجە و هەولێر و دهۆک دەدات کە هەرێمی کوردستانی ئێستا بەجێبهێڵن.

مادەی 120: دەستوورە هەرێمایەتییەکان

مادەی 120 ڕێگە بە هەر هەرێمێک دەدات دەستووری خۆی بگرێتەبەر، پێکهاتەی حکومی و دەسەڵاتەکانی دیاری بکات، بەمەرجێک پێچەوانەی دەستووری عێراق نەبێت.

ئەمەش ئۆتۆنۆمی دەستووری هەرێمی کوردستان بەهێزتر دەکات لە هەمان کاتدا باڵادەستی چوارچێوەی دەستووری فیدراڵی دەپارێزێت.

مادەی 121: دەسەڵاتە هەرێمایەتییەکان

مادەی 121 دان بە دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن و دادوەری ناوچەییدا دەنێت.

هەروەها پشکێکی دادپەروەرانە لە داهاتی فیدراڵی دابین دەکات و دان بە دەسەڵاتی هەرێمدا دەنێت بۆ دامەزراندنی و ڕێکخستنی هێزی ئاسایشی ناوخۆ. ئەم بڕگانە بنەمای دەستووری بۆ خۆبەڕێوەبەری ناوچەیی دابین دەکەن.

هەڵوێستی حکومەتی فیدراڵی

بەشداریکردنی بەغدا وەک گەرەنتی دەستوری و هاوبەشی دانوستان.

حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا ڕۆڵێکی گرنگی هەیە، بەڵام نابێ ناکۆکییەکانی نێوان لایەنە کوردستانییەکان بقۆزێتەوە.

پارتی و یەکێتی دانوستان لەسەر هەڵوێستێکی یەکگرتوو بەرامبەر بەغدا بکەن لەسەر:

• شایستە داراییە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان.

• بەڕێوەبردنی نەوت و گاز و ڕێکخستنی هەناردەکردن.

• تەرخانکردنی بودجەی فیدراڵی.

• ناوچە جێناکۆکەکان.

• هەماهەنگی ئەمنی.

جێبەجێکردنی بڕگە دەستوورییەکان سەبارەت بە پەیوەندییە فیدراڵی-هەرێمییەکان.

مادەی 121ی دەستووری عێراق دان بە دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن و دادوەریی هەرێمەکاندا دەنێت، کە پابەندە بە دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵی.

هەڵوێستی دانوستانکاری یەکگرتووی کورد بنەمایەکی دامەزراوەیی ڕوونتر بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بەغدا دابین دەکات.

هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەو وڵاتانەی کە پەیوەندی دیپلۆماسییان لەگەڵ هەردوو لایەندا دامەزراوە، دەتوانن پشتگیری لە گفتوگۆ و دروستکردنی متمانە بکەن. ڕۆڵیان ئاسانکاری بێت نەک هەوڵدان بۆ سەپاندنی یەکلاییکردنەوەی سیاسی.

هەڵسەنگاندنی کۆتایی

سێ دەرەنجام هەیە کە شایەنی جەختکردنەوە.

یەکەم: نە پارتی دیموکراتی کوردستان و نە یەکێتی ناتوانن بەشێوەیەکی بەردەوام هەموو هەرێمی کوردستان بە ستراتیژێکەوە بەڕێوەببەن کە بۆ هەمیشە هێزی سیاسیی سەرەکی تر بەدەر بکات. زۆرینەی ژمارەیی پەرلەمانی گرنگە، بەڵام سەقامگیری دامەزراوەیی هەرێمیش بەندە بە هاوکاری سیاسی و متمانەی گشتی.

دووەم: کشانەوەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و هەڕەشەکانی بۆ دامەزراندنی سەرکردایەتییەکی هاوتەریبی هەرێم، پێویستە لە ڕێگەی دانوستانی سیاسی و دامەزراوە دەستوورییەکانەوە چارەسەر بکرێت، نەک بە پەنابردن بۆ ڕێوشوێنی سیاسی یان ئیداری یان بە تێوەگلانی دادگای فیدراڵی.

سێیەم: دەستووری عێراق بەپێی مادەی 117 هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی فیدراڵی ناساندووە، مادەکانی یەکەم و109 یەکڕیزی فیدراڵی عێراق بەهێز دەکەن، لەکاتێکدا ماددەی 119 پێکهێنانی هەرێمەکانی تێدایە بەبێ ئەوەی بەشێوەیەکی ڕاشکاوانە دابەشکردنی هەرێمێکی هەبوو دیاریبکرێت. لە ئەنجامدا هیچ لایەنێک مافێکی دەستووری دامەزراویان نییە بۆ دابەشکردنی هەرێم بە شێوەیەکی تاکلایەنە.

جیاوازی نێوان یاسایی بوونی دەستووری و ئیمکانی سیاسی زۆر گرنگە. تەنانەت ئەگەر هەوڵدان بۆ دابەشکردن ڕووبەڕووی بەربەستی دەستووری گەورە بێتەوە، دابەشبوونی دامەزراوەیی درێژخایەن دەتوانێت هێشتا ئیدارەی جیاواز لە پراکتیکدا بەرهەم بهێنێت.

بۆیە پێویستە ئامانجی درێژخایەن پاراستنی هەرێمی کوردستان بێت وەک یەک قەوارەی دەستوری و سیاسی و ئیداری لە هەمان کاتدا ڕێگە بە فرەیی سیاسی ڕاستەقینە و لامەرکەزییەکی مانادار بدرێت.

پرەنسیپی ناوەندی دەبێ ئەوە بێت: کێبڕکێی سیاسی نێوان لایەنە کوردییەکان نابێت ببێتە دابەشکاری دامەزراوەیی یان خاکی لە نێو خەڵکی کوردستاندا.

لە کۆتاییدا مێژوو ڕەحم بە هیچ لایەنێک ناکات کە پاساو بۆ دابەشکردنی هەرێمی کوردستان بهێنێته‌وه‌ هەرچییەک بێت چونکە ئەم هەرێمە بۆ چەندین سەدە لەسەر قوربانیدانی خەڵکی کوردستان بنیات نراوە.