ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ (هیومان ڕایتس وۆچ) لە نوێترین ڕاپۆرتیدا بڵاوی کردەوە، ئەو هەزاران کەسەی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا وەک گومانلێکراوانی سەر بە ڕێکخراوی داعش بۆ عێراق گواستراونەتەوە، لەبەردەم هەڕەشەی جددیی پێشێلکاریدان. ڕێکخراوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە پرۆسەی دادگاییکردنی پێگەیشتووەکان لە نزیکبوونەوەدایە و ئەگەر هەیە لە دوای دادگاییکردنێکی ناڕاوا، سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا بسەپێنرێت. ئەمە لەکاتێکدایە کە دەیان وڵات هێشتا خۆیان لە گێڕانەوەی هاووڵاتییەکانیان دەدزنەوە و یارمەتییان نادەن، ئەوەش سەرباری بوونی بانگەشەی جۆراوجۆر سەبارەت بە ئەشکەنجەدان، بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی مەترسیدار و تۆمارکردنی چەندین حاڵەتی گیانلەدەستدان لەناو زیندانەکاندا.
ئاوێنە: بەپێی زانیارییەکانی ڕاپۆرتەکە، ئەو دەستبەسەرکراوانە کە ژمارەیان لە دەوروبەری ٣،٥٠٠ کەسی سووری، ٢،٢٠٠ کەسی عێراقی و سەدان هاووڵاتیی ٦٥ وڵاتی دیکە پێکدێت، بۆ ماوەی نزیکەی حەوت ساڵ و نیو لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا لە بارودۆخێکی سەختدا هێڵراونەتەوە. پێشتر هیچ کام لە دەستبەسەرکراوە بیانییەکان دادگایی نەکراون یان تۆمەتیان ئاراستە نەکراوە، ئەمەش وای کردووە هێشتنەوەیان بە نایاسایی هەژمار بکرێت. سوپای ئەمریکا لە نێوان ٢١ی کانوونی دووەم بۆ ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦دا، بە شێوەیەکی کتوپڕ و لە ترسی هەڵاتنیان بەهۆی پێکدادانەکانی ئەو ناوچەیە، تەواوی ئەو کەسانەی گواستەوە بۆ ناو خاکی عێراق.
لێتا تایلەر، ڕاوێژکاری باڵا لە بەشی نەهێشتنی تیرۆر لە ڕێکخراوەکە، جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەو هەزاران مێردمنداڵ و پیاوەی نێردراون بۆ عێراق، شایستەی مامەڵەیەکی مرۆڤانە و ڕێوشوێنی یاساییی دروستن، هەروەک چۆن قوربانییانی دەستی داعش مافی خۆیانە دادپەروەرییەکی ڕاستەقینە بەدی بهێنن. ناوبراو هۆشداری دا کە نابێت کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەو بەرپرسیارێتییە قورسە تەنیا بخاتە سەر شانی عێراق و وڵاتان دەبێت بەرپرسیارێتیی هاووڵاتییەکانیان لە ئەستۆ بگرن.
بۆ ئامادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە، هیومان ڕایتس وۆچ چاوپێکەوتنی لەگەڵ ٥٦ کەس ئەنجام داوە، لە نێویاندا کەسوکاری دەستبەسەرکراوان، پارێزەران، بەرپرسانی عێراقی و بیانی، نوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و شارەزایانی بواری ئەمنی و یاسایی. دەسەڵاتی دادوەریی عێراق ڕایگەیاندووە کە لێکۆڵینەوەکان کۆتاییان هاتووە و لە ڕۆژانی داهاتوودا دادگاییکردنەکان بە تۆمەتی تیرۆر دەست پێ دەکەن. لەم چوارچێوەیەدا، بڕیارە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ئەمساڵەوە شەش هاووڵاتیی فەرەنسی لە کۆی ٤٧ گواستراوەی ئەو وڵاتە دادگایی بکرێن.
لە ڕووی تەندروستی و بارودۆخی ناو زیندانەکانەوە، ڕاپۆرتەکە دەریخستووە کە عێراق کاتی پێویستی لەبەردەستدا نەبووە بۆ خۆئامادەکردن. لەناو گواستراوەکاندا نزیکەی ١،١٠٠ کەسی پێگەیشتوو هەبوون کە هەڵگری نەخۆشیی مەترسیدار و گوازراوەی وەک سیل بوون. سەرچاوەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە لە کاتی پرۆسەی گواستنەوەکەدا کەسێک، و دوای گەیشتنیشیان ١٤ کەسی دیکە بەهۆی خراپیی دۆخی تەندروستییانەوە گیانیان لەدەست داوە. هەرچەندە پزیشکانی عێراقی چارەسەری پێویست پێشکەش دەکەن، بەڵام قەرەباڵغیی ژوورەکانی زیندان گەیشتووەتە لەسەدا ١٥٨ی توانای لەخۆگرتنی خۆیان.
سەبارەت بە مێردمنداڵان، لەناو گواستراوەکاندا زیاتر لە ٤٤٠ منداڵ هەن کە بچووکترینیان تەمەنی تەنیا ١٢ ساڵە و زۆرینەیان سوورین. ئەو مێردمنداڵ و گەنجانە لە باڵەخانەیەکی جیاکراوەی زیندانی کەرخی توندوتۆڵدا، لە نزیک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بەغدا دەستبەسەرن. زۆرێک لەو گەنجانە لە کاتی ڕووخانی داعشدا بە منداڵی دەستگیر کرابوون و تا ئێستا بێ هیچ تۆمەتێک هێڵراونەتەوە، لەکاتێکدا دایک و خوشک و براکانیان هێشتا لە کەمپی ڕۆژ لە سووریا دەستبەسەرن.
ڕاپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر بانگەشەکانی ئەشکەنجەدان و پرۆسەی لێکۆڵینەوە کە تیایدا پێنج دەستبەسەرکراوی بیانی و ١٣ هاووڵاتیی فەرەنسی بانگەشەی ئەوەیان کردووە بۆ وەرگرتنی دانپێدانانی زۆرەملێ ڕووبەڕووی ئەشکەنجە و هەڕەشە بوونەتەوە. لە بەرامبەردا، دەسەڵاتدارانی عێراق ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکەنەوە و دەڵێن ئەو کەسانە خۆیان شوێنەواری برینیان دروست کردووە بۆ ئەوەی وا نیشان بدەن کە ئەشکەنجە دراون، وە هەر سکاڵایەکیش هەبێت دەدرێتە دادگا. لە هەمان کاتدا، بەرپرسانی عێراق داوای هاوکاریی نێودەوڵەتی دەکەن بۆ سەلماندنی ناسنامەی ئەو کەسانە، چونکە زۆربەیان بێ هیچ جۆرە بەڵگەنامە و دۆسیەیەک گەیشتوونەتە عێراق، ئەمەش ئاستەنگی گەورەی بۆ دادگاکان دروست کردووە بەو پێیەی بەشێکی زۆریان زانیاریی ناڕاستیان لەسەر ڕەگەزنامەکانیان داوە.
یەکێکی دیکە لە کێشە گەورەکانی ئەم دۆسیەیە بریتییە لە سستیی پرۆسەی گێڕانەوەی ئەو بیانییانە بۆ وڵاتەکانیان. عێراق و ئەمریکا داوایان لە وڵاتان کردووە هاووڵاتییەکانیان ببەنەوە، بەڵام بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکان، ئاڵنگارییە یاساییەکان و لێکەوتە سیاسییەکانەوە، زۆربەی وڵاتان ڕەتیان کردووەتەوە. ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێ لای خێزانی دەستبەسەرکراوان. بەتایبەتی ئەو دایکانەی دەترسن منداڵەکانیان ڕادەستی وڵاتانێک بکرێنەوە کە مێژوویان لە پێشێلکاری و ئەشکەنجەداندا هەیە، وەک مەترسیی ڕادەستکردنەوەی کەسانی ئویغور بە حکوومەتی چین، یان ڕادەستکردنەوەی گومانلێکراوان بە وڵاتانی وەک ڕووسیا و میسر کە پێشینەی مامەڵەی توندیان هەیە.
ڕاپۆرتەکەی هیومان ڕایتس وۆچ کۆمەڵێک پێشنیاری خستووەتە ڕوو و داوا لە وڵاتانی خاوەن ڕەگەزنامەکان دەکات هاووڵاتییەکانیان وەربگرنەوە و خۆیان لەسەر خاکی خۆیان دادگاییان بکەن، بە مەرجێک ڕووبەڕووی ئەشکەنجە یان دادگاییکردنی ناڕاوا نەبنەوە. هاوکات داوا لە دەسەڵاتدارانی عێراق دەکات پابەندی پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە بن، هیچ کەسێک بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دەستبەسەر نەکەن، وە یاسایەک بۆ تاوانە نێودەوڵەتییەکان دەربکەن کە سزای لەسێدارەدانی تێدا نەبێت. هەروەها جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەبێت مامەڵەی منداڵە دەستبەسەرکراوەکان وەک قوربانی بکرێت و بە خێزانەکانیان شاد بکرێنەوە، نەک وەک تاوانبار سەیر بکرێن و دادگایی بکرێن. لە پاڵ عێراق و سووریادا، ژمارەیەکی زۆری دەستبەسەرکراوەکان هەڵگری ڕەگەزنامەی وڵاتانی وەک تونس، مەغریب، تورکیا، ڕووسیا، میسر و عەرەبستانی سعوودین کە پێویستە چارەنووسیان یەکلایی بکرێتەوە.