ئا: ئاوێنە

رۆژی سێشەممە هەڵبژاردن لەئیسرائیل بەڕێوەدەچێت، کە بوچارەنوسسازترین هەڵبژاردن لەو وڵاتەدا دادەنرێت لەماوەی دەیان ساڵی رابردوودا، ئەمە یەکەم هەڵبژاردنە دوای هێرشە خوێناوییەکەی حەماس لە ٧ی ئەکتۆبەرو شەڕی دژ بەئێران‌و هاوپەیمانەکانی ئەنجامدەدرێت‌و بۆ نەتانیاهۆی سەرۆک وەزیران، مەسەلەی "مەرگ‌و ژیان"ی سیاسییە.

زۆرینەی دەنگەکانی کنێست پێویستی بە ٦١ کورسی هەیە، بەڵام ڕاپرسییەکان دەریدەخەن کە دەنگدەرانی پارچە پارچە بوون و ئەگەری پێویستی بە هەڵبژاردنی نوێ هەیە.

ناکۆکییە سەرەکییەکانی نێوان هاوپەیمانییەکەی نەتانیاهۆ و ئۆپۆزسیۆن پەیوەندییان بە دامەزراندنی سەروو ئۆرتۆدۆکسەکان و سیاسەتی بەرامبەر دانیشتوان و بەڕێوەبردنی دەرئەنجامەکانی هێرشەکەی 7ی ئۆکتۆبەری 2023 هەیە.

پێشبینی دەکرێت پێکهێنانی حکومەت قورس بێت بەهۆی درزەکانی ناو بلۆکەکان و گومان لە هاوکاری لەگەڵ لایەنە عەرەبییەکان یان پارتە سەروو ئۆرتۆدۆکسەکان.

بە فەرمی پێشبینی دەکرێت لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ ئەنجامەکانی کۆتایی دەربچێت و ڕاپرسییەکانی دەرچوون هیچ براوەیەکی ڕوونیان نیشان نەداوە.

لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا هەموو چاوەکان لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر چارەنووسسازترین هەڵبژاردنی ئیسرائیل دەبن لە ماوەی دەیان ساڵدا.  بڕیارە ئەم هەڵبژاردنە دوای هێرشە خوێناوییەکەی حەماس لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣، بۆ سەر خاکی ئیسرائیل، شەڕی غەززە، ململانێ لەگەڵ حیزبوڵڵا لە لوبنان و ململانێی سەربازی لەگەڵ ئێران ئەنجام بدرێت.

بۆیە ئەنجامەکە هەم هاوسەنگی ناوخۆیی ئیسرائیل و هەم وەڵامدانەوەی سەرکردایەتی نوێی ئیسرائیل بۆ ئاستەنگەکانی ئاسایش و سیاسەتی دەرەوە لە ناوچەی فراوانتردا دیاری دەکات.

هەڵبژاردنەکان بۆ ١٢٠ کورسی کنێست

بۆ بەدەستهێنانی زۆرینە و بەڕێوەبردنی وڵات، حزبێک یان هاوپەیمانی حزبەکان پێویستی بە ٦١ کورسی هەیە.  لەمێژووی دامەزراندنی ئیسرائیلەوە تا ئێستا هیچ پارتێک نەیتوانیوە بەتەنیا لەئیسرائیل ئەو رێژە دەنگە بەدەستبهێنێت‌و حوکمڕانی بکات، هەمیشە بەڕێوەبردنی ئەو ولاتە پێویستی بەهاوپەیمانی حزبەکان بووە. لەم هەڵبژاردنەدا ڕاپرسییەکان دەریدەخەن کە دەنگدەرانی ئیسرائیل پەرتەوازەن و نیگەرانی ئەوەش هەیە کە ئەنجامەکە حکومەتێکی نوێی هاوپەیمانی بەدواوە نەبێت و ئەگەری هەیە خولی دووەمی هەڵبژاردن پێویست بێت.

بە پشتبەستن بە تۆنی پێش هەڵبژاردنەکانی سەرکردە سیاسییەکان و خودی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، هەڵبژاردنەکان ڕیفراندۆمێکە بۆ ئەوەی بنیامین ناتانیاهۆ بمێنێتەوە یان نا، ئەو سیاسەتە شەڕانگێزەی کە لەساڵانی ڕابردوودا لەروبەرێکی فراوانی ناوچەدا پەیڕەوی کردووە، لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە پاداشت دەکرێتەوە یان نا.

هەروەها ئەو پرسانەی که دەرەنجامەکە دیاری دەکەن‌و لای دەنگدەران جێی بایەخن، لەسەروویانەوە بریتییە لەبەڕپرسیاریەتی هێرشەکەی ٧ی ئۆکتۆبر دەکەوێتە ئەستۆی کێ؟ ئۆپۆزسیۆن ناتانیاهۆ تۆمەتبار دەکات که پێشتر لەئەگەری هێرشی حەماس ئاگادار کراوەتەوە، بەڵام هیچی نەکردووه بۆ ڕێگریکردن لێی، هەروەها مەسەلەی خزمەتی سەربازیی جووە ئۆرتۆدۆکسەکان‌و بەرزبوونەوەی ی تێچووی ژیان و وێنەی ئیسرائیل لەدەرەوەی وڵات مەسەلەی گرنگ‌و جێی بایەخی ئیسرائیلییەکانن.

دەسەڵات‌و ئۆپۆزیسیۆن لەسەرچی کۆک یان ناکۆکن؟

ئیال زمیر، سەرۆکی هێزە چەکدارەکانی ئیسرائیل، چەند مانگێکە پاڵپشتی جووە ئۆرتۆدۆکسەکان دەکات بۆ ئەوەی بچنە ڕیزەکانی سوپاوە، لەکاتێکدا ئیسرائیل لە سێ بەرەی غەززە، لوبنان و ئێراندا شەڕ دەکات.

پێشبینی هیچ گۆڕانکارییەک لەسیاسەتدا بۆ شەڕی غەززە ناکرێت، چونکە هەردوو لایەنی حکومەت و ئۆپۆزسیۆن بەتوندی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین ڕەتدەکەنەوەو پێداگری لەسەر داماڵینی چەک و لەناوبردنی حەماس دەکەن و پشتیوانی لە نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لەکەناری ڕۆژئاوا دەکەن.

تاکە جیاوازییەک کە دەتوانرێت تێبینی بکرێت ئەوەیە کە ئۆپۆزسیۆن دژایەتی توندوتیژیی دانیشتوانی ئیسرائیل دەکات، بەڵام پلانەکانی ئیسرائیل بۆ تێکەڵکردنی ناوچە تایبەتەکان نا.

چۆن هەڵبژاردن لە ئیسرائیل بەڕێوە دەچێت؟

ئیسرائیل لە ڕێگەی نوێنەرایەتی ڕێژەیی نیشتمانییەوە پەرلەمانی خۆی هەڵدەبژێرێت. هاوڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و سەرووتر دەنگ بە پارتێک دەدەن نەک کاندیدێک و ژمارەی کورسییەکانی کنێست کە پارتێک بەدەستی دەهێنێت هاوتایە لەگەڵ ڕێژەی سەدی ئەو دەنگانەی کە بەدەستی دەهێنێت.

پێش هەڵبژاردنەکان، لایەنەکان لیستی کاندیدەکان بۆ کورسییەکانی کنێست پێشکەش دەکەن. بۆ ئەوەی پارتێک بچێتە ناو کنێستەوە، دەبێت لانیکەم 3.25%ی دەنگی نیشتمانی وەربگرێت، کە یەکسانە بەچوار کورسی.

بەپێی یاسای "بادەر ئۆفەر" لەساڵی ١٩٧٣، کورسییەکانی کنێست بەپشتبەستن بەکۆی دەنگەکانی هەر پارتێک تەرخان دەکرێن، بەمەرجێک پارتەکە ئاستی هەڵبژاردنی ٣.٢٥%ی هەبێت. پاشان فۆرمولەیەکی ئاڵۆز بۆ دابەشکردنی ئەو دەنگانەی کە لەلایەن ئەو لایەنانە وەرگیراون کە بەربەستی چوونە ناو پەرلەمانیان تێپەڕاندووە بەکاردێت.

دوای هەڵبژاردنەکان و کاتێک هەموو کورسییەکان دابەشکران، سەرۆکی ئیسرائیل ڕاوێژ لەگەڵ لایەنەکان دەکات و ئەرکی پێکهێنانی حکومەت دەداتە ئەو ئەندامەی کنێست کە بە گونجاوترینی دەزانێت‌و خاوەنی زۆرینریر. ئەگەر ئەو کەسە لە ماوەی بیست و هەشت ڕۆژدا نەیتوانی حکومەت پێکبهێنێت، سەرۆک دەتوانێت یان ئەو ئەرکە بداتە کەسێکی تر یان ڕێنمایی کنێست بکات بۆ دۆزینەوەی کاندیدێک.

ئەگەر کەس نەیتوانی بە زۆرینەی شەست و یەک کورسی هاوپەیمانییەک پێکبهێنێت، ئیسرائیلییەکان دەگەڕێنەوە سەر سندوقەکانی دەنگدان.

کاندیدەکان کێن؟

سەرەڕای شەڕەکان لە زۆر بەرە لە دوای هێرشەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و دووبارەبوونەوەی قەیرانەکان لە هاوپەیمانی حوکمڕانیدا، کنێست یەکەمجارە لە دوای ساڵی ١٩٨٨ەوە کە خولی تەواوی چوار ساڵە تەواو بکات، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە کە درزێکی جددی لە نێوان لایەنەکاندا دروست نەبووە.

ئیلییۆت ئەبرامز، شرۆڤەکاری باڵای کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دامەزراوەی بیرکردنەوەی ئەنجومەنی پەیوەندییەکانی دەرەوە (CFR) دەڵێت: "زۆر پرس هەن کە دروستکردنی هاوپەیمانی بە تایبەتی قورس دەکەن". “ ئایا دەبێت لایەنە عەرەبییەکان بچنە ناو هاوپەیمانییەکی نوێ یان دووربخرێنەوە؟ ئەی حکومەتە هاوپەیمانییەکان لەگەڵ حەریدیم [ئەوەی ئۆرتۆدۆکس]، کە داوای ئەوە دەکەن گەنجەکانیان نەخرێتە ناو ڕیزبەندی سەربازییەوە؟ ئایا پێویستە سەرکردەکانی ئۆپۆزسیۆن ڕازی بن بە حکومەتێک بە سەرۆکایەتی نەتانیاهۆ ئەگەر نەتانیاهۆ ڕاستڕەوی توندڕەو بەدەر بکات، یان لە دوای ٧ی ئۆکتۆبەرەوە سەرۆک وەزیرانی قبوڵکراو نەماوە؟”.

پێکهاتەی ئێستای حزبەکان پێش ئەم هەڵبژاردنانە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ کنێستی پێشوودا هەیە. دوو بلۆکی سیاسی هەن کە دەتوانن لە ئاستی ماکرۆدا کاندیدەکان جیابکەنەوە، ئەوانیش هاوپەیمانی نەتانیاهۆ و کەمپی دژایەتیکردنی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیلە.

یاریزانە سەرەکییەکانی بلۆکی نەتانیاهۆ بریتین لە ئیتامار بن گڤیر وەزیری ئاسایشی نیشتمانی لە پارتی ئۆتزما جوو، ئاریە دێری سەرۆکی پارتی شاس و بێزالیل سمۆتریچ وەزیری دارایی لە دەنگدانی هاوبەشی زایۆنیزمی ئایینی و زێچوت.

بەڵام بلۆکەکە تووشی هەڵچوونی جۆراوجۆر بووە. پارتەکەی بن گڤیر لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٥ بەهۆی ئاگربەستی غەززە هاوپەیمانی حوکمڕانی نەتانیاهۆی بەجێهێشت و دوای دوو مانگ پەیوەندی بە هاوپەیمانییەتی حوکمڕانییەوە کردەوە. پارتی تەوراتی یەکگرتووی جووەکان کە سەرکردایەتییەکەی لەکابینەکەی نەتانیاهۆدا خزمەتێکی زۆری کردووە، لەمانگی تەمموزی ٢٠٢٥ بەهۆی دامەزراندنی پیاوانی ئۆرتۆدۆکسەوە، هاوپەیمانییەکەی بەجێهێشتووە.

لە بلۆکی دژە نەتانیاهۆ، گاندی ئایزنکۆت، سەرۆکی پێشووی ئەرکانی گشتی سوپای ئیسرائیل و سەرۆکی پارتی ناوەندگەرای "یاشار"، وەک نەیارێکی سەرەکی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل سەیر دەکرێت. هەروەها نەفتالی بێنت، سەرۆکوەزیرانی پێشووی ئیسرائیل، لە ناو ڕیزەکانیدایە، دوای ئەوەی پارتەکەی، بینێت ٢٠٢٦، لەگەڵ یەش عەتید، پارتەکەی یایر لاپید، سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن، بۆ دروستکردنی بی یاچاد.

کاندیدەکانی دیکەی ئۆپۆزسیۆن بریتین لە یایر جۆلان، جێگری سەرۆکی ئەرکانی پێشووی هێزەکانی پاراستنی ئیسرائیل  (IDF)، لە پارتی "دیموکراتەکان"، هەروەها وەزیری دارایی پێشووی ئەڤیگدۆر لیبەرمان لە"ئیسرائیل بەیتینو"، کە بنکەی هەڵبژاردنەکانی بەشێوەیەکی سەرەکی لەهاووڵاتیانی عەلمانی و لەڕووی مێژووییەوە، ڕووسی زمان پێکدێت.

چی دەرئەنجامەکەی دیاری دەکات؟

پێشبینیکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکە ئەستەمە، بەشێکی بەهۆی ململانێکانی ناو هاوپەیمانییەکەی نەتانیاهۆیە. بۆ نموونە دوای ناکۆکی لەسەر ڕەشنووسی یاساکانی جووەکانی سەروو ئۆرتۆدۆکس، پارتی جووگەرایی تەوراتی یەکگرتوو ڕایگەیاند کە ڕێگری لە پێکهێنانی هاوپەیمانییەک بە سەرۆکایەتی ئایزنکۆت ناکەن.

ستیڤن ئەی کوک، شرۆڤەکاری باڵای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا لە CFR ئاماژەی بەوەدا کە پاڵنەرەکانی هاوپەیمانەکانی ئێستای نەتانیاهۆ مەرج نییە لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل هاوتەریب بن.  ئەو رایگەیاندووە "پێموایە بن گڤیر دەیەوێت ئەو کەسە بێت کە تارەکان لەلای ڕاستەوە دەکێشێت و چاوەکانی نەک تەنها لەسەر هەڵبژاردنەکانی ئێستا، بەڵکو لەسەر هەڵبژاردنەکانی داهاتووشە، هەرچەندە بتوانێت حەریدیەکان لە وەرگرتنی سەربازی بپارێزێت، لە ڕوانگەی هەڵبژاردنەوە بۆی باشتر دەبێت."

هاوپەیمانی دژە نەتانیاهۆ خۆی بە “بلۆکی گۆڕان” ناودەبات. لەئەیلولی ٢٠٢٦ سەرکردەکانی بلۆکەکە بەیاننامەیەکی هاوبەشیان واژۆ کرد کە ئەولەویەتەکانیان خستەڕوو.

لەوانە ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە هێرش نەکەنە سەر یەکتر، دامەزراندنی کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوە لە هێرشەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، ڕێککەوتن لەسەر هەڵوێستێکی یەکگرتوو لەسەر دامەزراندنی پیاوانی سەروو ئۆرتۆدۆکس، دانانی سنووری ماوەی سەرۆک وەزیران و داڕشتنی دەستوورێکی فەرمی.

بێگومان “ بلۆکی گۆڕان" نەگەیشتووەتە ڕێککەوتن لەسەر گۆڕینی نەتانیاهۆ وەک سەرۆکوەزیران. جگە لەوەش، جێگای سەرنجە کە ڕێککەوتنی ئۆپۆزسیۆن هەڵوێستی سەبارەت بە هاوکاری لەگەڵ هیچ کام لە لایەنە عەرەبییەکان لەخۆ نەگرتووە. ڕاپرسییەکان دەریدەخەن کە پێدەچێت پارتە عەرەبییەکان لە هەڵبژاردنەکانی ئەمساڵدا پشتگیرییەکی زیاتر بەدەستبهێن.

کوک دەڵێت " ئۆپۆزسیۆن ناتوانێت بگاتە شەست و یەک کورسی بەبێ ئەوەی نە حەردیمەکان یان ڕەعم [پارتێکی سیاسی عەرەبیە] پشتیوانی نەکات. پێدەچێت بۆ هەندێک لە ئەندامانی هاوپەیمانی ئۆپۆزسیۆن سازشکردن لەگەڵ ئەم دووەمیان ئاسانتر بێت، بەڵام ئەمە تابۆیەک لە سیاسەتی ئیسرائیلدا دەشکێنێت. [ئەوە] هەنگاوێکە کە ئەوان ئامادە نین بیگرنەبەر."

دۆخی ئێستا چۆنە؟

هیچ کام لەم دوو لایەنە ئاسۆیەکی ڕوونیان نییە بۆ دەستەبەرکردنی زۆرینەی دەنگەکانی کنێست. ناتانیاهۆ سنووردارە بەو ڕاستییەی کە جەماوەرییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمترە لە هەڵبژاردنەکانی پێشوو و ناچار دەبێت هاوپەیمانی لەگەڵ پارتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان پێکبهێنێت.

بلۆکی ئۆپۆزسیۆن لە ئاسۆی خۆیدا سنووردارە بەهۆی دوودڵی بەشێک لە ئەندامەکانی لە پێکهێنانی حکومەت لەگەڵ هەر لایەنێکی عەرەبی.

ئەبرامز دەڵێت "تەماحی کەسی وەک هەمیشە هۆکارێکە و ڕەنگە چەندین سەرکردەی ئۆپۆزسیۆن داوای ئەوە بکەن کە پۆستی سەرۆکوەزیران یان ئێستا یان لەبەشێوەیەکی خولی وەربگرن، "دانوستانەکان چەند هەفتەیەک دەخایەنێت و شکستهێنانیان کە دەبێتە هۆی هەڵبژاردنی نوێ، ئەگەری زۆرە . "

ئیسرائیل بە دانوستانە درێژخایەنەکانی هاوپەیمانی ناسراوە و پێناچێت ئەم هەڵبژاردنانە جیاوازییان هەبێت. حزبە بچووکەکان دەتوانن لە هەندێک بارودۆخدا وەک یاریزانی بەرچاو سەرهەڵبدەن.

لەوانە "ئەمچا ئیسرائیل" بە سەرۆکایەتی جەنەڕاڵ ئۆفەر وینتەری ئیسرائیل و لیستی هەڵبژاردنی "یەدەگ-ئابووری"ی ناوەڕاستی ڕاست کە یۆئاز هێندێل و یارۆن زێلێچا سەرۆکایەتی دەکەن، کە بە پلەی یەکەم دەنگەکان لە بلۆکی نەتانیاهۆ وەردەگرن. ئەمەش ئەگەری ئەوە زیاد دەکات کە زۆرینەی حوکمڕان بەبێ پارتە عەرەبی و سەروو ئۆرتۆدۆکسەکان بەدەست نەهێنرێت.

کوک دەڵێت ""رێگای دەربازبوون لەم چەقبەستووییە بیرکارییە حکومەتێکی خوییە، کە ئایزنکۆت و نەتانیاهۆ دوای ماوەیەکی ڕێککەوتوو بە یەکەوە وەک سەرۆکوەزیران دەگۆڕدرێن، بەڵام دواتر هۆکاری بوونی هاوپەیمانی ئۆپۆزسیۆن چییە؟ ".

وتیشی: "ئایا لۆژیکەکەیان - و بەرنامەی دواتر - ئاراستەی ڕێگریکردن نەبوو لە هەڵبژاردنەوەی ناتانیاهۆ بۆ پۆستی سەرۆکوەزیران؟ ئەمە بۆشایی نێوان ئەوەی دەنگدەرەکانیان دەیانەوێت و ئەوەی لەم کاتەدا لە سیاسەتی ئیسرائیلدا دەکرێت، ئاشکرا دەکات".

لە ئەنجامدا سێ ئیمتیاز هەیە کە دەتوانێت ببێتە هۆی پێکهێنانی حکومەت: حکومەتێکی خولی لە نێوان ناتانیاهۆ و ئۆپۆزسیۆن، حکومەتێک بە بەشداریی لایەنە عەرەبییەکان، یان حکومەتێک بە بەشداریی لایەنە سەروو ئۆرتۆدۆکسەکان.

کەی ئەنجامەکەی دەزانین؟

کاتژمێر ١٠ی شەو بە کاتی ناوخۆی ئیسرائیل لە ٢٧ی تشرینی یەکەم، کەناڵە تەلەفزیۆنییەکانی ئیسرائیل ئەنجامی سەرەتایی هەڵبژاردنەکە بڵاودەکەنەوە.  ئەمانە هەندێک ئاماژە بەئاڕاستەی دەنگدانەکە دەدەن، بەڵام دەتوانن جیاوازییەکی بەرچاویان هەبێت و ڕاپرسییەکانی ئێستاش ئەوە دەردەخەن کە پێناچێت براوەیەکی ڕوون دەربکەوێت.

بڕیارە ڕۆژی دواتر ئەنجامە بەراییەکان ڕابگەیەندرێت، بڕیارە لە ٤ی مانگی ئەنجامە فەرمییەکان بڵاوبکرێتەوە.