ڕەنگە وشەی (كەسكوون) بۆ زمانپاراوی كورد، سەرنجڕاكێشبێت، چونكە هیچ هاوڕێیەتییەكی وشەیی (collocation)ی لەگەڵ (عەرەباندن)دا نییە، بەڵكو ئەوە منم كە بە بەمەست و بۆ بەیادكردنی گوزارشتی مامۆستایەكی بەڕێزی ڕۆژگاری بەعس، كە بەهەشتی مامۆستا (بورهان هەورامی )بوو ، بەكارمبردووە. چیرۆكەكەش ئەوەیە كە ڕۆژێك دەستگاكانی بەعس داوا لە بەڕێوەبەری پەیمانگای مامۆستایانیان دەكات ، كە ناوی خوێندكارە بەعسی و نابەعسییەكانیان بە لیستێك بۆ بنێرن. بەڕێوەبەریش، مامۆستا بورهان ڕادەسپێرێت كە بچێت و یەكیەك لە خوێندكاران بپرسێت و لەپاڵ ناوەكانیاندا بەعسی و سەربەخۆكانیش بنووسێت. جا سەرە دێتە سەر خوێنكارێك و لێیدەپرسێت ئایا بەعسییت؟ خوێندكارەكە بە دەنگێكی بەرز ، دەڵێت : نەخێر من بەعسینیم . مامۆستاش وادەزانێت سەربەخۆیە و لە جەربەزەییەتی وا بە ئەو شێوەیە وەڵامدەداتەوە. جا مامۆستا دەڵێت : ئەی چییت؟ خوێندكارەكە، دەڵێت : من حیزبی سەوریم (دیارە ئەو حیزبە حیزبێكی كارتۆنیی دروستكراوی بەعس خۆی بوو ) مامۆستاش كە ئەوە دەبیستێت ، دەڵێت : ئیف! ئەمەی تۆ زۆر كەسكوونە!. دیارە مامۆستا بۆ تیز ئەوەی فەرمووە. جا منیش هەر بە مەبەستێكی لە ئەو چەشنە ، هەمان وشەم خزاندووەتە پاڵ عەرەباندن .
ئێستا بابێینەوە سەر ڕاستەڕێی مەبەستی وتارەكەم. دیارە من خۆم بڕوام وایە، كە عەرەباندنی كورد و نیشتمانی كورد ، مێژوویەكی 1400ساڵەی هەیە . تەنانەت بۆ یەكساڵیش عەرەباندن نەوەستاوە ، بەڵام دەبێ ئەو ڕاستییەش بڵێین ، كە گوڕ و تینی عەرەباندن ، بەپێی سەردەمەكان و خەلیفە و دەسەڵاتدارەكانی عەرەب لە ناوچەكەدا، جیاوازیی هەبووە، چونكە هێندێكجار هورووژمی عەرەباندن زۆر بەتاوبووە، هێندێكجاریش كەمێك سستی ی تێكەوتووە. دیارە سستییەكەی بەواتای نەمانی نەبووە . ئاشكرایشە، كە جۆرەكانی عەرەندنەكەش جیاوازییان هەبووە. هەر بۆ نموونە یەكێك لە جۆرەكانی عەرەباندنی كوردستان ، ئەوە بووە، كە كوردانی دانیشتووانی ناوچەیەكیان ڕەشەكوژ و قەڵاچۆ كردووە و دوواتر عەرەبی بیابانیان هێناوەتە ناوچەكە و ئیدی بوونەتە خاوەن موڵك و ماڵ و زەویوزاری كوردە قەڵاچۆكراوەكە. ئەمەیان ئەو كاتانە بووە، كە خەڵكەكە بەرگرییان لە خۆیان و موڵك و ماڵیان كردووە. بێگومان لەشكری ڕەشەكوژی، ئەوەشی ڕەچاونەكردووە، كە ئایینە نوێیەكەیان، دەڵێت : ( من مات دون ارضه و عرضه و ماله فهو شهيد)، چونكە ئەوان پاڵنەری ڕاستەقینەیان بە زۆری تاڵان و بڕۆ و سەبیی كچ و ژن ی بەر هێرشەكانیان بووە. جۆرێكی تری عەرەباندن، ئەوەبووە، كە خەڵكەكە ملكەچبوون و ئامادەبوون، كە سەرانە (جزیە) بدەنە ڕێبەرە عەرەبە هاتووەكان، بەڵام بە ئەوەش هەر لە سووكایەتیپێكردن و چەوسانەوە و دەستدرێژیكردنەسەریان، پارێزراو نەبوون، بۆیە خەڵكەكە بۆ پارازتنی شكۆی خۆیان، ناوچەكەیان بۆ جێهێشتوون و ڕەویانكردووە. ئەو ڕەوكردنەش هێدێكجار هەر لە سنووری نیشتمانی كورددا بووە، هێندێكجاریش لە نیشتمانی خۆیشیان ترازاون. یەكێكی تر لە جۆرەكانی عەرەباندن، ئەوەیانە، كە خەڵكەكە نەك هەر ئامادەبوون واز لە ئایینی خۆیان بهێنن، بەڵكو وازیان لە كەلتوور و تەنانەت زمانی زگماكی خۆیشیان هێناوە. ئەم جۆرەی عەرەباندن، هێندێكجار پێوەندیی بە زۆریی ئەو سەرانە و باج و خەڕاجانەوە هەبووە، كە خەڵكەكە نەیانتوانیوە دەستەبەریبكەن، ئەوەش بووەتە هۆی چەندان جۆر چەوساندنەوە و سووكایەتیپێكردن و شكۆشكاندن .بۆیە خەڵكەكە بۆ خۆڕزگاركرن لە هەموو ئەو ماڵوێرانییانە، نەك هەر دەستبەرداری ئایین ی خۆیان بوون، بەڵكو دەستبەرداری كەلتوور و زمان و سەرجەم ناسنامەی خۆیانبوون. دیارە بەمەش دووای یەكدوو نەوە، ئیتر نەك هەر ئایینی خۆیان، بەڵكو كەلتوور و زمانیشیان لەبیركردووە و لە بۆتەی عەرەب و تایبەمەندییە بیابانییەكاندا توواونەوە و بگرە هێدێكجار كراویشنەتە كەوڵسووری بەر لەشكریان، بۆ داگیركرنی ناوچەكانی تری كوردستان، یان نیشتمانی نەتەوانی تر، بەكارهێنراون و نەشیانتوانیوە سەرپێچیبكەن، چونكە چاكزانیویانە، كە چییان بەسەردێت. تەنانەت لەهێندێك لە ئەو سەردەمانەدا، كوردی بەموسڵمانكراو، بۆی نەبووە شمشێر هەڵبگرێت. ئەو تەنیا دەبوو خەنجەری پێبێت، چونكە شمشێر تەنیا بۆ عەرەب بوو. ئەمەش هۆكارەكەی ڕوونە و ئەوەیە، كە شمشێر درێژە و هەركات كێشە كەوتە نێوان عەرەبێك و كوردێكەوە، ئەوا شمشێر بەدەست چاكتر دەتوانێت خەنجەربەدەست بكوژێت . ئەوەی باوەڕ بەم بابەتە ناكات، دەتوانێت لە مێژوو بڕوانێت، تاوەكو تێبگات، كە ئەو هەموو ڕاپەڕینانە، كە كورد ڕاپەڕیوە، بێ هۆكار نەبوون. كورد هەرچییەكیشی بۆ عەرەب كردبێت ، هیچكات نەبووەتە هۆی ئەوەی كە لە یەكهەم گوماندا لە ملی نەدرێت ، هەروەك چۆن كاوڕێك، بەرانێك سەردەبڕن، ئاوا بووە بۆیان. بێگومان بەسەرهاتی (ئەبو موسلیمی خۆراسانی ) كە ناسناوی( أمين آل محمد) واتە (بڕواپێكراوی بنەماڵەی محەممەد)یشی هەبوو، كە هەر ئەو (ئەبو موسلیم)ە خۆی بووە هۆی هاتنەكایەی دەوڵەتی عەبباسی بۆیان، كەچی لەبەر ئەوەی كەسێكی سەركردە و خاوەن هێز و قسەڕیشتوو بوو، عەرەبیش لە ئەم خەسلەتانەی دەترسان، كە نەكا ڕۆژێك بە ئاڕاستەیەكی تردا بیر بكاتەوە، بۆیە نامەردانە و بە فێڵ و تەڵەكە، لەناو دیوانی ئەو حوكمدارییەدا، كە خۆی بۆیانی دامەزراند، كوژتیان. ئێستاش كۆیلەی كورد كەمنین، كە ئەگەر چڵكاوخۆرێكی دەرباری خەلیفە ، كە (ئەبو دولامە)یە، گەرماوگەرم ئەو شیعرەی بۆ دژایەتی ی ئەبو موسلیم و بۆ دەستخۆشیكردن و پیاهەڵدانی خەلیفە و ئەو تیرۆرە نامەردانەیەی ، نە وتایە ، ئەوا ئێستا كوردەكۆیلەمان كەمنیین ، كە خۆیان لە ئەو كەڵەپیاوە بێبەریدەكرد و دەیاوت، كە لە نەتەوەیەكی تر بووە و كورد نەبووە . ئەبو دولامە، وتوویەتی :
" أبا مجرم ما غير الله نعمة
على عبده حتى يغيرها العبد
أفي دولة المنصور حاولت غدره
ألا إن أهل الغدر آباؤك الكورد"
كەواتە (ئەبو دولامە) نەك هەر (ئەبو موسلیم) بە تاوانبار لەدەمەوەدەدات، بەڵكو هەموو باوانە كوردەكانیشی بە خەڵكانێكی تاوانبار داناوە !. ئەوەی كە بخوازێت بزانێت نیشتمانی كورد لە كوێوە بۆ كوێ بووە و نەتەوەكەی چیی بەسەرداهاتووە ، ئەوا دەبێت بخوێنێتەوە. خوێندنەوەكەشی با ئەوەبێت كە عەرەب خۆیان تۆماریانكردووە، نەك كورد . كورد هەرچییەكیشی سەبارەت بە نیشتمان و مێژووی خۆی تۆماركردبێت، ئەوا داگیركەران لەناویانبردووە. هەر بۆ نموونە لە مێژووی زۆر نزیكدا، كە بەندە خۆم ئاگاداریم ، ئەوەبوو، كە ساڵی1981 ، كە ڕژێمی بەعس زانكۆی سلێمانیی بۆ هەولێر گوازتەوە ، لە 1982 دا ، نووسراوێكی هەرە نهێنیی بۆ كتێبخانەی زانكۆ ، لە بەغداوە نێررا ، داوایدەكرد ، كە هەر سەرچاوەیەك لە كتێبخانەكەدا هەیە و پێوەندیییان بە مێژوو و جوگرافیای كوردەوە هەیە، بینێرنەوە بۆ بەغدا . بێگومان ئاشكراشە ، كە ئەو خوازتە لە پێناوی چیدا بووە . جا سەبارەت بە مێژووی كۆنیش، ئەوا باشترین گۆوایی ، كتێبەكەی (إبن الوحشية النبطي)یە ، كە بە ناونیشانی ( شوق المستهام في معرفة رموز الاقلام) ە ، كە بەر لە 1200 ساڵ لەمەوبەر نووسیویە و باس لە ئابێی زمانی كوردی دەكات ، كە لە پێش زایینەوە كتێبی زۆری پێنووسراوە . تەنانەت دەڵێت لە سەردەمی ئەودا 30 لە ئەو كتێبانە ، لە گۆڕستانێكی بەغدا دۆزرانەوە ، هەروەها دەڵێت كە ئەو خۆی دووانیانی بۆ زمانی عەرەبی وەرگێڕاون، كە یەكێكیان سەبارەت بە دارخورما و ئەویتریان سەبارەت بە چۆنییەتیی دۆزینەوەی ئاوی ژێر زەوی بووە. بەندە، كە ئەم بابەتە دەنووسم ، تەنیا مەبەستم خاڵێكی دیاریكراوە، ئەویش ئەوەیە كە بۆ دەبێت ئەو 30 كتێبە لە گۆڕستاندا دۆزرابنەوە؟! دیارە وەڵامی ئەم پرسە بۆ هەر كەسێكی ئاوەزمەند، لە ئاشكرا ئاشكراترە، هۆكارەكە ئەوەبووە، كە بینینیان لە ماڵاندا، لە لایەن پیاوانی دەسەڵاتی خەلافەتەوە، بوونەتە هۆی كوژتن و ماڵوێرانی، بۆیە براونەتە گۆڕستان. هەموو ئەوەی لێیدووام، لە پێناوی جەختكردنمە لە ئەوەی كە عەرەباندنی كورد و كەلتوور و زمان و كوردستانەكەشی بەردەوامبووە و ئێستا جگە لە كاركردنی ژێربەژێری ناوەكی و دەرەكییش بۆ ئەو پرسە، ئەوا عەرەباندنێكی زۆر كەسكوونتر ! لە لایەن دەسەڵاتی خۆماڵیی كوردی باشووری خۆمانەوە، بەناوی وەبەرهێنان و پێكەوەژیانەوە دەكرێت و بە سەدانهەزار شوققە و خانوو لە شارەكانی هەرێمدا دروستدەكرێن و لەڕێگەی ئەم عەرەباندنە شێنەییە كەسكوونەوە دیمۆگرافیای باشووری كوردستان دەگۆڕرێت و ئاكام ملیۆنێر و ملیاردێری سایەی دەسەڵات هەڵدەتۆقن و نەتەوەكەشمان بەشێنەیی خاك لەدەستدەدات و دەكرێینە كەمینە و ئیدی ئەو ڕووبارە خوێن و دەریاچە فرمێسكەی لە بەرخۆدانەكانماندا ڕژتمان، دەبێت بڵێین زركەتاڵی بەرپرسی نابەرپرسمان خۆش ! . دەبێ بە مەلیكی كوردستان لە گڵكۆكەیدا ، بڵێین : گۆڕ هەڵتەكێنە ! ئێستا لە شارانی باشوورەكەتدا چەندان دووكانی عەگال و عەبا، كراونەتەوە و كڕیاریشیان هەن. ئێستا لە بازاڕەكانماندا هێندەی گوێمان لە زمانی خۆمان دەبێت هێندەش زمانی ئەو ئازیزانەمان دەبیستین . ئێستا دەستگێرەكانیشمان تا جارێك بە زمانی خۆمان بانگەشە بۆ كاڵاكانیان دەكەن، دووجار بە زمانی ئەوان دەشیڕێنن . ئێستا لە بریی وشەكانی كاكە و مامە و خاڵە، بە حاجی بە تەمەنەكامان بانگدەكەین . ئێستا سەدان ڕادیۆی كورد هەن ، كە هێندەی گۆرانیی ئەوان بڵاو دەكەنەوە، هێندەش توركی و فارسیمان بەگوێدا دەدەن، تاوەكو میزاجی كوردەواریمان لە پێناوی برایەتییاندا لە گرێژەنەبەرن. بەرەكەتدا لاتێتیی و بێدەرامەدیی خەلكی خۆمان وایكردووە، كە هاوسەرگیری تاكوتەرابێت و لاوەكانمان بەرەو خنكان لەدەریای وڵاتاندا، سەرهەڵدەگرن، لە بەرامبەردا برا چاوڕەشەكانمان سێ ژن و چوارژن ڕیزدەكەن و نامەخوا كەمترین خیزانیان دەرزەنێكە. جا ئەگەر بەم پێیە دەسەڵاتی كورد، خەباتی ڕاوەدۆلار بەردەوامبكات، ئەوا دوو دەیەی تر نابات، كە ئەوان دەبنە ڕەسەن و ئێمەی كەمینەش دەبێت ملكەچی زمان و نەریتیانبین و بعەرەبێین ! . بۆیە دەبێت بەدڵشكاوی، لەگەڵ گیانی پیرەمێردی شاعیر و بیرمەنددا، بلێن : وەفدی كوردستان، میللەتفرۆشان هەرزەوەكیلی شاری خامۆشان ... بەڕاستی عەرەباندنی دەستی دەسەلاتی خۆماڵیمان گەلێك كەسكوونە! ئاخر عەرەباندنی دەستی بەعس و پێشتریش، هەرگیز ئەو دڵنییایییەی بە هاتووان نەدەدا، وەك ئەمەی ئێستای خۆمان، چونكە ئەوسا هەمیشە دڵیان لە مشتیاندا بوو ، لەوەدا، كە ڕۆژێك دێت كورد دەسەڵات دەگرێتەدەست ئاسەواری عەرەباندن ناهێڵێت، هەر بۆیە ئەگەر سەرنجبدەن ئەو هاتووانە بە زۆری تەرمی مردووەكانیان دەبردنەوە زێدی ڕەسەنی خۆیان، بەڵام ئەمانەی ئێستا دووای ئەوەی كە دەسەڵات لە ڕێگەی پارەدارە هەڵتۆقێنراوەكانیانەوە، شوققە و خانوو و زەوی و باخیان پێدەفرۆشن، ئیدی ئەوانیش دڵنییابوون، كە دوواڕۆژی باشوور بۆ خۆیانە، بۆیە بە كەماڵی خاترجەمی ڕۆژ دووایڕۆژ لێشاوی هاتنیان پتر دەبێت و دەسەلاتەكەشمان خەباتی دروستكردنی شوققەو خانوو ، تابێت بە گوڕتر دەكات، وەك ئەوەی بڵێن هەلە و هاتووە، با تا نەتەوەكە هۆشی بەبەردا دێتەوە، پرسی كوردی باشوور بۆ هەراوهەر لە پەرژەوەندیی دەسەڵاتی ناوەند، لە ئارادا نەهێڵین !. بەجۆرێك سێ شارە گەورەكەی باشوور پانكراونەتەوە، كە جگە لە كوردانی ناوچە دابڕێنراوەكانمان، كە زۆریان لە دووای ڕاپەڕین و دوواتر دووای 16ی ئۆكتۆبەر ، بەڵێشاو زێدی خۆیان بەجێهێشتووە و لێرە خانوویان كڕیوە و پاڵیانداوەتەوە ! ئاخر بۆ دەبێت ڕەوانەبێت، كە ئەگەر بپرسین : ئەرێ بە ڕاست دەسەڵاتی خۆماڵی پرسی نەتەوەیی لە لا هەیە ؟! ئەگەر وەڵامەكە ئەرێبێت ، ئایا ڕەوا نییە، گەر بلێین دووای نەوەیەكدووان ئەمانەش بۆ هەتایە دەستبەرداری زێدی ڕەسەنی خۆیان دەبن . نەك هەر ئەوان، بەڵكو ئەوەتا زۆرینە قسەزلانی حیزبەكانمان، خەلكی ناوچە دابڕێنراوەكانن، لە سێ شارەكەدا بە ماڵ و مناڵەوە نیشتەجێكراون ، بڕواشناكرێت كە نە خۆیان و نە ماڵ و مناڵیان بیر لە گەڕانەوە بكەنەوە، بۆیە پێناچێت دەسەڵاتی خۆماڵی بیر لە گێڕرانەوەیان بكاتەوە. بەڵگەش بۆ ئەم ڕەشبینییە ئەوەیە ، وا لە ئەم ڕۆژانەدا دەسەڵات بە نیازە لەئەم شارانەدا زەوی بەسەر 5000 لە مامۆستایانی خوێندنی كوردیی كەركووكدا دابەشبكات ! دیارە ئەمە گومانهەڵناگرێت كە مەبەست ئەوەیە، كە كەركووك بەجێبێڵن. ئەوە لەبریی ئەوەی كە ئەو وەزیر و سەرۆك و پەڕلەنتارانەی بەغدامان، هەوڵێكی نەپساوەیان بدایە ، بۆ ئەوەی لە زێدی خۆیاندا زەوییان پێبدرێت. ئاخر بۆ دەبێت ڕەوا نەبێت ، گەر بڵێین عەرەباندنی دەستی دەسەڵاتی خۆمان زۆر كەسكوونترە !. لە كۆتاییدا دەڵێم هەموو قسەزلە حیزبزەدەكان دەكەین بە قەزاوەگێڕی ئەو جووتیارانەی پەڵكانە و سەرگەڕان و تەپەسەوز و ...تاد، كە لە بەر دەمی تیغی ئەو سوپایەی بیاندا وەستاون و ئامادەنین دەستبەرداری بستێك لە خاكی باووباپیرانیان ببن . هەر بۆ ئەو جوامێرانەش ڕەوایە ، كە سەربەرزانە ، بڵێن : كوردم و مەردم ، فیداتم تا دەوامی بێنەفەس، هەر كەسێ خاوەنشەرەفبێت خاكی خۆی نادا بە كەس...