شارەکانی هەرێم رۆژبەرۆژ هەواکەی سیخناختر دەبێت، ئۆکسجین لە هەوادا وون دەبێت، سەرچاوەی ئاوەکانی پیستر و پڕ لە ژەهر دەبن، شێرپەنجە سووچ و کۆڵانەکای شاری تەنیوە، خۆراک تا دێت گرانتر ناتەندروستتر دەبێت، سەوزایی خاپوور دەکرێت، کۆنکرێت دڵی شاری تەنیوە، شارەکانی هەرێم تووشی سترۆک و پەتکە کراون، ناداپەروەری ژینگەیی باڵی کێشاوە بەسەر شارەکاندا. ووزە لە جیاتی ئەوەی ژیان بەگەڕ بخات، ژیان تێکدەدات و هانی گیانکێشان دەدات.
گۆڕانی کەشو هەوا مەسەلەیەکی زۆر جدییە کە رووبەڕووی کۆمەڵگاکانی مرۆیی و هەرێمی کوردستانی دەبێتەوە، خەریکە ئەم گۆڕانکارییە سەرجەم پەیوەندییەکانی کۆمەڵگای هەرێمی دادەڕمێنێت و سەرچاوە ئاوبووریەکانیشی لە ناو دەبات. پرسیارێکی جەوهەری ئەوەیە ئایا میدیاکانمان چەندە ئەم گۆڕانکارییانەی بە هەند وەرگتووە؟
پێگەی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی کوردستاندا زۆر بەرفراوانە لە ڕووی چەندێتیەوە، زیاتر لە ١٧٠٠ میدیای بینراو بیستراو هەیە، کە زۆرینەی ئەم دەزگایانە ئاڕاستکراوی پارتی سیاسین و زیاتر سەر بە هێزی دەستەلات و فەرمانرەواکانی هەرێمن، ئەم دەزگا میدیایانە نموونەیەک لە سەربازگەلێکی گەورەیان دروستکردووە لە کاتی قەیرانەکاندا لە جیاتی دۆزینەوەی چارەسەر و گەران بەدوای کەلێنەکان، پەلاماری ئەو دەنگە ئازاد دەدەن کە پرسیار لە بارودۆخەکە دەکات، و سەرتکوتکاری دەکەنە بەرگی دەڕبڕینی ئازادیی و یەکپۆشی دەبەخشنەوە، تەیمانی پیرۆزییەکان دەتەنن و توندی دەکەنەوە.
هەڵبەتە ئەم میدیایانە (چەند میدیایەکی کەمتر لە پەنجە دەستێکی لێ دەرچێت کە سەربەخۆن) بەهەمان ئاراستە کار دەکەن لە ڕووبەڕوو بونەوەی مەترسییەکانی گۆرانی کەش و هەوا، کە سەرجەمی پرۆسەیەکی مرۆکردە، لە داگیرکاری و لەناو بردنی سەوزایی و تێکدانی سەرچاوە ئاوییەکان و لە ناو بردنی دەشتی کشتوکالی و پیسکردنی هەواو گەرمکردنی شارەکان لە ڕێگەی تەلارسازی کۆنکرێت و پشتبەستن بە ووزەی بەردینی ژەهراوی وەک گاز و نەوت لە ڕێگەی کۆمپانیای وەبەرهێنی پارتە سیاسییە باڵا دەستەکانەوە.
ئەوەی جێگەی سەرنجی منە ئەو میدیایانە نیین کە لە ڕووی چەندێتیەوە وەک تارمایی گۆڕەپانەکانی داگیر کردووە، بەڵکو هەندێک لەو میدیا ئازادانەن کە(سەربەخۆ) کاردەکەن و سلۆگۆنی سەربەخۆییان واڵا کردوە لە پەیج و ئەکاوەنتەکانیانەوە. ئەم جۆرە میدیایانە کەوتونەتە گرفتی گەوەرەوە لە ڕووی لەدەستدانی سەربەخۆیی و ئەتیکی ڕۆژنامەگەڕییەوە.
لە جیاتی ئەوەی شەر لەسەر مافی هاوڵاتی و پابەند بوون بکەن بە بنەما ڕۆژنامەوانییەکانی ژینگەوە کەچی خزمەتی ئەو کۆمپانیا وەبەرهێنانانە دەکەن کە سیمای شار دەگۆڕن و پەتاو نەخۆشی بڵاو دەکەنەوە و ژینگەکەی دەشێوێنن، تەنها چاویان لەسەر خڕ کردنەوەی سەرمایە هەیە. ئەم دەزگا میدیایانە هاوکارن لە ریکلام کردن بۆ ئەم تێکدانەو گرێبەستی شەیتانیان لەگەڵدا واژوو کردووە، بۆ سڕینەوەی شوناسی شار و شێواندنی سیستەمی ئیکۆلۆژیایە ، کەمی ئاو، تێکچوونی خاک، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، ئاوارەبوون و لاوازبوونی بژێوی ناوخۆیی.کە هۆکارن لە شێواندنی بنەمای کۆمەلایەتی و ئابووری و بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و پەتاکانەوە.
لێرەدا دەمەوێت هەندێک چارەسەر و بابەتی پیشەیی و ئەتیکی ڕۆژنامەوانی ژینگەیی بخەمە ڕوو تا بەرچاو روونی تەواو هەبێت لە ڕوماڵکردن و دروستکردنی ناوەرۆکی میدیایی بۆ رۆژنامەوانان و دەزگا میدیایەکان:
گۆڕانی کەشو هەوا پرۆسەیەکە هەمیشە پێویستی بە ناوەڕۆکی میدیایی بنکۆڵکاری هەیە، چونکە بەتەنها بابەتێکی سروشتی یان زانستی ڕووت نییە، بەڵکو دەرئەنجامەکانی کاریگەری کۆمەلایەتی و ئابوری و سیاسیشی هەیە بەبەردەوامی دەبنە یەکتربڕێکی بنچینەیی، جیا ناکرێنەوە لە یەکتری.
وەک ڕۆژنامەوان و دەزگا میدیایی چ بەرپرسیاریەتێکمان هەیە بەرامبەر بە هاوڵاتیان؟ لێکۆڵینەوە لە تێکچوونی ژینگە بەناوی گەشەپێدانی شار ڕێکارێکی سەرەکییە. ڕۆژنامەوانان و دەزگاکانی رۆژنامەوانی بەرپرسیارن لە لێکۆڵینەوە لەوەی کە چۆن پڕۆژەکانی وەبەرهێنان کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگاکان، ئیکۆسیستەمەکان، سەرچاوەکانی ئاو، کشتوکاڵ و تەندروستی گشتی هەیە. وەک بنەمایەکی سەرەکی، نابێت وەبەرهێنانی ئابووری بە "گەشەپێدان" ئەژمار بکرێت گەر کاریگەری نەرێنی ژینگەیی یان کۆمەڵایەتی بەرهەم بهێنێت. نموونەی دروستکردنی بالاخانە کۆنکرێتییەکان لەسەر زەوی کشتوکاڵ و زەوی پارێزراو لە شارەکانی هەرێم.
لە بنەڕەتدا وەبەرهێنان ڕێکارێکە بۆ گەشەپێدانی ئابووری و ژێرخان و باشترکردنی بژێوی ژیان، دەشێت دەزگاکانی ڕاگەیاندن و رۆژنامەوانان لێکۆڵینەوە لە تێکچوونی ژینگە لەژێر ناوی گەشەپێدان بکەن. چونکەدەشێت دەرئەنجامەکانی بەزیان بشکێنەوە ببنە هۆکاری بەشداربونیان لە تێکچوونی ژینگە، کەمی ئاو، تێکچوونی خاک، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، ئاوارەبوون و لاوازبوونی بژێوی ناوخۆیی.
چۆن بگەینە بەرچاو روونی لە گرێبەستی وەبەرهێنان؟ ڕۆژنامەوانان و دەزگاکانی میدیا دەبێت لێکۆڵینەوە و بنکۆڵکاری بکەن: پێویستە بپرسن کێ دانوستان لەسەر گرێبەستەکە کردووە، کێ پەسەندی کردووە، کێ گرێبەستەکەی واژۆ کردووە؟ چ پارێزبەندییەکی ژینگەیی لەخۆگرتووە، چ پابەندبوونێک بەسەر وەبەرهێنەردا سەپێنراوە و چ میکانیزمێک هەیە بۆ لێپرسینەوە لە کۆمپانیاکە کاتێک زیانی بە ژینگە دەگەیەنێت.
کێ لە ڕووی داراییەوە سوودمەند دەبێت؟ کێ تێچوو و زیانە ژینگەییەکان لە ئەستۆ دەگرێت؟ ئایا گرێبەست لە پێناو بەرژەوەندی تاک و ئیمتیازاتی دەستەڵاتداران و مۆڵەت و ڕێککەوتنەکان دیاری کراوە؟ ئایا خاک و ئاو و دارستان و کانزا و سەرچاوە سروشتییەکانی دیکە بەکار دەهێنرێن تەنها بۆ بەرژەوەندی گرووپێکی لە دەستەلاتداران و کۆمپانیاکانیاکانیان؟ ناوەڕۆکی میدیایی لەو کاتەوە دەستپێدەکات کاتێک ئەم ڕێککەوتنانە بە شێوەیەکی خراپ ڕێکبخرێن یان چاودێرییەکی تەواویان بۆ نەکرێت.
رۆژنامەوانان دەبێت لێکۆڵینەوە بکەن لەوەی ئەم وەبەرهێنانە بنەمای بەرژەوەندی گشتی تێدایە یاخود نا؟ کاتێک زەوییە گشتیەکان یان سەرچاوە سروشتییەکان دەگوازرێنەوە بۆ وەبەرهێنەرانی کەرتی تایبەت، بەرژەوەندیی ڕەوای کۆمەڵگا لە مەرجەکانی ئەو ڕێککەوتنانە بونیان هەیە یان نا؟ ئایا ئەم پرۆژانە جووتیاران ڕووبەڕوی زیانێکی گەورە دەکەنەوە لە کەمبونەوە و شێواندنی سەرچاوەی ئاو، پیسکردنی خاک و تێکدانی ئیکۆسیستەمەکان بۆ نەوەکانی داهاتوو؟
لێکۆڵینەوە ژینگەییەکان پێویستە پەیوەندیی دارایی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان بپشکنن و بزانن کێ لە ڕووی ئابوورییەوە سوودمەندە لە ئیستغلال کردنی سەرچاوە سروشتییەکان و قۆستنەوەی هەل بۆ تێکدانی سروشت؟ پرسیاری سەرەکی ڕۆژنامەوانی دەبێتە: کێ قازانج دەکات، و کێ باجی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی دەدات؟ وەبەرهێنەران و بەڵێندەران، دامەزراوە حکومییەکان و نێوەندکاران و ڕاوێژکاران و سودمەندان کێن؟
کێشەی پێکدادانی بەرژەوەندییەکان چین؟ ڕۆژنامەوانان و دەزگا میدیایەکان دەبێت بێ مەرج پێکدادنی بەرژەوەندییەکان زوو دەستنیشان بکەن، بە تایبەتی کاتێک کە دەزگا میدیاییەکان ڕیکلام و سپۆنسەری، یان پشتگیری دارایی دیکە لە کۆمپانیاکانی بەشدار لە پڕۆژەکانی وەبەرهێنانەوە وەردەگرن. قبوڵکردنی پارە لە کۆمپانیای وەبەرهێنەرەوە هەرگیز نابێت ببێتە هۆکاری سنووردارکردنی ئازادی رادەڕبڕین و لە دەستدانی سەربەخۆیی لە بەرهەمهێنانی ناوەرۆکی میدیایدا. پەیوەندییە داراییەکان نابێت سازش لەسەر بڕیارەکانی سەرنوسەر و رۆژنامەوانان بکەن یان ڕێگری لە ڕەخنەی ڕەوا بکەن. شەفافیەت و ڕوونکردنەوە سەبارەت بە ئەگەری پێکدادانی بەرژەوەندییەکان یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی ڕۆژنامەوانان و متمانەی خەڵک.
چۆن بگەینە دادپەروەری ژینگەیی؟ سوودەکانی وەبەرهێنان و باجی تێکچوونی ژینگەیی بە دەگمەن دادپەروەری و یەکسانی تیدا بەدی دەکرێت، بەتایبەتی لە ناو ئەو کۆمەڵگایانەی کە ڕاستەوخۆ پشت بە کشتوکاڵ، دارستان، لەوەڕگا، یان سەرچاوەی ئاوی ناوخۆیی دەبەستن، کە دەشێت زۆر بە ئاسانی دووچاری لاوازی ببنەوە. کۆمەڵگە گوندنشینەکان، جووتیاران و کۆمەڵگە ڕەسەنەکان و کەمینەکان، ژنان و گروپە ئابوورییە لاوازەکان و ناوچە هەژارنشینەکان، ڕەنگە گەورەترین زیانیان بەربکەوێت. هەمیشە پرسیاری ئەوە بکات کە کێ سوودمەندە و کێ دووچاری زیانە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکەی دەبێت؟ کێ دەستەلاتی بڕیاردانی دەبێت؟ ئەمانە هەمووی پرسی سەرەکین لە فەراهەمکردنی دادپەروەری ژینگەیی، کە پایەیەکی زۆر گرنگە لە ڕۆژنامەوانی ژینگەییدا.
کێشە ژینگەییەکان دەبێتە هۆکاری لاسەنگی ماف و پێگەی تاک لە کۆمەڵگادا، هەر بۆیە زۆر گرنگە ڕۆڵی ژنان هەڵوێستەی لەسەر بکرێت، لەوانەیە دەرئەنجام و کاریگەری زۆر نەرێنی زیاتریان هەبێت کاتێک تێکچوونی ژینگە داهات و بژێوی ژیانی خێزان کەمدەکاتەوە، قورسایی زیاتر دەخاتە سەر ئەستۆی ژنان لە دروستبوونی گرفتی دەروونی و دابڕان لە خوێندن.
ئەی حکومەت و دەستەڵاتداران؟ ڕۆژنامەوانان پێویستە بزانن کە ئایا دەسەڵاتداران پێش پەسەندکردنی پرۆژەیەکی وەبەرهێنان بە شێوەیەکی دروست مەترسییەکانی ژینگەیان هەڵسەنگاندووە یان نا؟ ئایا هەڵسەنگاندنی کاریگەرییە ژینگەییەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئەنجامدراون، ئایا کۆمەڵگاکان ڕاوێژیان پێکراوە و ئایا کۆمپانیاکان لە ڕاستیدا پابەندن بە ڕێساکانی ژینگەییەوە.
دوورکەوتنەوە لە زانیاری چەواشەکاری و بانگەشەی کۆمپانیاکان پشکنین زۆر گرنگە بۆ ئەو کۆمپانیایانەی کە پرۆژەکانیان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پابەندن بە ژینگە دۆستییەوە بەڵام دەرئەنجامەکانیان زۆر جیاواز ترە، بۆیە ڕۆژنامەوانان پێویستە لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی کاریگەرییە ژینگەیەکان، تۆماری حکومەت و لێکۆڵینەوەی زانستی و داتای چاودێری، وێنەی مانگی دەستکرد و چاودێری مەیدانی و پسپۆڕانی سەربەخۆوە، ئەم جۆرە بانگەشانە پاسادان بکەنەوە.
لە رۆژنامەوانی ژینگەییدا پاراستنی سەرچاوەکان و کۆمەڵگا زیانلێکەوتووەکان زۆر گرنگە، کە ڕەنگە دووجاری شاڵاو و زەبری کۆمپانیاکان ببنەوە هەر لەبەر ئەم هۆکارە بەدەستهێنانی ڕەزامەندی ئاگادار، دوورکەوتنەوە لە بەرکەوتنی ناپێویست و هەڵسەنگاندنی وردی دەرئەنجامە ئەگەرییەکانی کێشەی گەورەن.
ڕەخنە لە پڕۆژەیەکی وەبەرهێنان پێویستە لەسەر بنەمای بەڵگە بێت نەک گریمانە. کۆمپانیاکان و دەسەڵاتە گشتیەکان دەرفەتیان بدرێت بۆ وەڵامدانەوەی تۆمەتەکان. پێویستە ڕۆژنامەوانان بە ڕوونی جیاوازی بکەن لە نێوان ڕاستییە ڕەواکان و تۆمەتەکان، بۆچوونی پسپۆڕان و شیکارییەکانی خۆیان.
لە کۆتاییدا، ڕۆژنامەگەری ژینگەیی باش دژایەتی گەشەپێدان ناکات، پرسیار دەکات کە چ جۆرە گەشەپێدانێک پێشکەوتن بەدوای خۆیدا دەهێنێت، کێ سوودی لێ وەردەگرێت، کێ تێچوونەکانی لە ئەستۆ دەگرێت و چی بەسەر ژینگەدا دێت.