بەڵگەنامەی «ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمەریکی» (NSS) لە زیاتر لە ڕاگەیەندراوێکی سیاسیی ئاسایی تێدەپەڕێت؛ بەڵکو ئاوێنەیەکە نیشان دەدات کە چۆن واشنتۆن ئارەزووەکانی هەژموونی جیهانیی خۆی دەگۆڕێت بۆ پلانی کاری بیڕۆکراتی وسەربازی. بە بەدواداچوونی ڕێڕەوی ئەم بەڵگەنامانە لە مێژووی هاوچەرخدا، بە روونی دەردەکەوێت کە نەگۆڕی تاقانە لە عەقیدەی ئەمەریکیدا بریتییە لە پاراستنی «بەردەوامیی باڵادەستیی هێزی ئەمەریکی» وتوانای ملکەچپێکردنی گۆڕانکارییە جیهانییەکان بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییە باڵاکانی، لە کاتێکدا بەرژەوەندی وبەهای دیکە دەدڕێن هەر کاتێک پێچەوانەی پراگماتیزمی سیاسی ببنەوە.
لە ناوەندی ئەم دیمەنە ستراتیژییەدا، ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وجیهانی عەرەبی وەک پایەیەکی جوگرافی وئابووری دەمێننەوە کە بە هیچ شێوەیەک ناتوانرێت دەستکاری بکرێت یان پشتگوێ بخرێت؛ ئەم جوگرافیایە هەمیشە دەمارە خوێن ووزەی ئابووریی ئەمەریکا بووە ودەبێت. لەم دیدگا واقعییە پەڕگیرەوە، خوێندنەوەی مێژوویی بۆ گشت بەڵگەنامەکانی ئاسایشی نیشتمانی لە یەکەم دەرچوونیانەوە تاوەکو ئەمڕۆ جەخت لەوە دەکاتەوە کە بە تەواوی خاڵی بوون لە هەر پابەندبوونێک بە «مافی نەتەوە وکەمینەکان» (بە کوردیشەوە وپێکهاتەکانی دیکە)؛ چونکە بەڵگەنامەکان باوەڕیان بە دۆزەکانی ڕزگاریی نەتەوەیی نییە، بەڵکو مامەڵە لەگەڵ دەوڵەت وسیستەمە حوکمڕانە قائیمەکان دەکەن بە تێڕوانینی «سەروەریی ڕەق» بۆ مسۆگەرکردنی سەقامگیری. بڕیاردەری ئەمەریکی دەزانێت کە دۆسیەی کەمینەکان وخواستەکانیان بۆ هاوسەنگیی هێز وپێکدادانە ناوخۆییەکانی ناو ژینگە خۆجێییەکانیان بەجێهێڵراوە، نەک بۆ پڕۆژە دەرەکییەکان. بەم شێوەیە، بەڵگەنامەکە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی پراگماتیکیی نوێبووەوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکە بە شێوازێک کە دڵنیایی بدات بە ڕژانی سەرچاوەکان بۆ ئەمەریکا، لەگەڵ هێشتنەوەی مافی دەوەردانی یەکلاکەرەوە هەر کاتێک دەمارە جوگرافییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست رووبەڕووی هەر مەترسییەکی بوونی ببنەوە، بێ گوێدانە چارەنووسی پێکهاتە ونەتەوەکانی ناو ئەو دەوڵەتانە.
ئەم تێکەڵاوییە کردارییە بە ڕوونی لە مامەڵەکردن لەگەڵ خاڵە هەرە توندەکان وەک خاڵەکانی تێکهەڵچوون لە «تەنگاوی هورمز» دەردەکەوێت، کە تێیدا دەقی تیۆریی بەڵگەنامەکە لەگەڵ بەریەککەوتنەکانی واقیعی مەیدانیدا یەکدەگرنەوە؛ هەرچەندە بەڵگەنامەکە پەرۆشە بۆ دوورکەوتنەوە لە جەنگە کراوەکان، بەڵام ناچارییە ستراتیژییەکان و پاراستنی ڕێڕەو و تێپەڕگە ئاوییە هەستیارەکان واشنتۆن بەرەو دەوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازی پاڵ دەنێن، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە بەڵگەنامەکە ڕێنیشاندەرێکی سیاسییە و دەتوانرێت پێشێل بکرێت هەر کاتێک پاراستنی دەمارە ئابوورییەکانی جیهان لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئەمەریکیدا بێت. بۆ تێگەیشتنی قووڵ لە عەقیدەی ئەمەریکی، دەبێت تێبگەین کە ئەم بەڵگەنامەیە چ مانایەکی هەیە بۆ هێزی ئەمەریکا؛ لەبەر ئەوەش، بەڵگەنامەکە لە ڕووناکی دوو تەوەرە سەرەکییەکەی خوارەوەدا دەخوێنینەوە وشیکاری بۆ دەکەین.
. کێ یەکەم سەرۆک بوو کە بەڵگەنامەی ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی (NSS) دەرکرد وکاتێک بە فەرمی دەستی پێکرد؟ ناسنامەی مێژوویی چۆن پەرەی سەند؟
سەرەتای مێژوویی ویاسایی فەرمی بۆ بەڵگەنامەی ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی (NSS) دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی دەیەی هەشتاکان لە سەردەمی سەرۆک ڕۆناڵد ڕێگان (Ronald Reagan)، ئەوەش لە دوای دەرچوونی یاسای گۆڵدواتر-نیکۆلس بۆ ڕێکخستنەوەی وەزارەتی بەرگری لە ساڵی ١٩٨٦ (Goldwater-Nichols Act). ئەم یاسایە لە قۆناغێکی چارەنووسسازدا لە جەنگی سارددا هات بۆ چارەسەرکردنی دۆخی سەرلێشواوی وکێبڕکێی تووندی بیڕۆکراتی لە نێوان وەزارەتی بەرگری (پێنتاگۆن)، وەزارەتی دەرەوە، وئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی؛ لەوێدا یاساکە پابەندبوونێکی دامەزراوەیی بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێکردندا سەپاند کە ڕاپۆرتێکی ستراتیژیی ڕێکوپێک پێشکەشی کۆنگرەس بکات کە ئامانجە سیاسییە گەورەکانی وڵات بە توانا سەربازییەکانییەوە ببەستێتەوە. لە خوێندنەوەیەکی قووڵدا بۆ پەرەسەندنی ئەم بەڵگەنامەیە، دەبینین کە لە ئامرازێکەوە بۆ بەڕێوەبردنی کێبڕکێی نەریتی لەگەڵ بەرەی ڕۆژهەڵاتدا، گۆڕا بۆ بەڵگەنامەیەکی عەقیدەی هێرشبەرانە لە دوای ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولەوە، تاوەکو ئەمڕۆ وەک ڕێنماییەکی ئاراستەکەر جێگیر بێت کە ڕەنگدانەوەی دیدگا ڕەهای کۆشکی سپی بێت لە داڕشتنی هاوکێشەکانی هەژموونی جیهانیدا.
. سروشتی ڕاستەقینەی یاسایی ودەستووریی بەڵگەنامەی ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی (NSS) چییە؟
ئەم بەڵگەنامەیە بە هیچ شێوەیەک پێک نایات لە دەستوورێکی پیرۆز یان یاسایەکی فیدراڵی پابەندکەر بە مانای دادوەری، بەڵکو ڕاگەیەندراوێکی سیاسیی جێبەجێکارە ودەربڕینێکی ستراتیژیی ئاشکرایە کە لەلایەن کارگێڕیی سەردەمی ئەمەریکییەوە دەردەکرێت بۆ ئاراستەکردنی کاری بیڕۆکراتی وجێگیرکردنی قیبلەنوێنی سیاسەتی دەرەوە. لە ڕووی دەستوورییەوە، بەڵگەنامەکە تەنها ڕەنگدانەوەی دیدی ڕەهای دەسەڵاتی جێبەجێکارە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دەکرێت بە تەواوی بگۆڕدرێت یان هەموار بکرێت بە گۆڕانی کارگێڕییە هەڵبژێردراوەکان، بێ ئەوەی سیفەتی یاسا هەمیشەییەکانی دەرچوو لە دەسەڵاتی یاسادانان وەربگرێت.
. دەسەڵاتەکانی «فەرماندەی گشتی» وتێپەڕاندنی دەقە ستراتیژییەکان چۆن کاریگەرییان دەبێت؟
فەلسەفەی دەستووری وناوەندی دەسەڵاتی جێبەجێکار
کاتێک دەستووری ئەمەریکی (ماددەی دووەم) نازناوی (Commander-in-Chief) دەبەخشێت بە سەرۆک، تەنها پلەیەکی سەربازیی ڕێزلێنانی پێ نادات، بەڵکو دەسەڵاتێکی سەروەریی لەناکاو دەخاتە دەستییەوە کە لەسەر بنەمای «یەکبوونی بڕیار ویەکلاکردنەوەی جووڵە» دامەزراوە. بەڵگەنامەی ستراتیژی (NSS) لە بارودۆخی ئاساییدا دادەڕێژرێت بۆ ئاراستەکردنی بیڕۆکراسی ودروستکردنەوەی هاوسەنگیی دامەزراوەیی، بەڵام لە کاتی جووڵەی مەیدانیدا (وەک قەیرانێکی لەناکاوی تەنگاوی هورمز یان هەڕەشەیەکی کتوپڕ) ئەندازیاریی دەقەکان لەبەردەم پێداویستییەکی واقیعی ڕەقدا تادەشکێن.
پراگماتیزمی مەکیاڤیلیانەی بڕیاری سەرۆکایەتی
ئەم دابڕانەی نێوان ئەوەی کە نووسراوە وئەوەی کە جێبەجێ دەکرێت، ڕەنگدانەوەی پراگماتیزمی ڕیشەیی عەقیدەی ئەمەریکییە؛ سەرۆک بە پێی یاسا ناچار نییە بگەڕێتەوە بۆ بەڵگەنامەکە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ لێدانێکی سەربازی یان دەوەردانێکی پێشوەختە، چونکە دەستوور پێشەنگیی بوون وپاراستن بەو دەدات. بەڵگەنامەکە لێرەدا دەبێتە «قیبلەیەکی ڕێنیشاندەر» لە کاتی ئاشتی ولە کاتی جەنگدا دەبێتە «مەرەکەب لەسەر کاغەز»، کاتێک کە باڵادەستیی ئیمپراتۆری وژمارەکانی هێزی ڕەها سەرکردایەتیی کرداری دەگرنە ئەستۆ دوور لە هۆڵەکانی شیکاریی بیڕۆکراتی.
. یاسای گۆڵدواتر-نیکۆلس (١٩٨٦) وپابەندبوونی کارگێڕیی پووچ
پاشخانی دامەزراندن وچاکسازیی «دوورگەکانی کەرەنتینە
بۆ تێگەیشتنی قووڵی یاسای (Goldwater-Nichols) بۆ ساڵی ١٩٨٦، دەبێت لە یادمان بێت کە وەک هاوارێکی چاکسازی هات لە دوای شکستی تاکی سەربازی (وەک پرۆسەی ڕزگارکردنی بارمتەکان لە ئێران و «شکستە بێوچانەکەی بەهۆی کێبڕکێی پێنتاگۆن وهەواڵگرییەوە»)، کە تێیدا دامەزراوەکان وەک «دوورگەی کەرەنتینە» کاریان دەکرد وسەرکردەکانیان کێبڕکێیان لەسەر نفوز دەکرد. یاسادانەر لەم یاسایەوە دەویست دەسەڵاتی جێبەجێکار ناچار بکات بە پلانڕێژیی پێشوەختە وپێشکەشکردنی ڕاپۆرتی خولی بۆ کۆنگرەس بۆ دڵنیابوون لە کەمترین ڕێژەی هاوئاهەنگیی دامەزراوەیی.
پابەندبوونی کارگێڕی بەرامبەر بە نەبوونی پابەندبوونی بنەڕەتی
بەڵام زیرەکیی یاساکە لەوەدایە کە «پابەندبوونێکی شکڵی نەک قەیدێکی بنەڕەتی» دروستکردووە. کۆنگرەس مافی وەرگرتنی ڕاپۆرتەکەی هەیە و دەتوانێت سەیری بکات، بەڵام مافی نووسینەوە یان هەموارکردن یان ناچارکردنی سەرۆک بە جێبەجێکردنی یەک وشەی نییە. ئەمە شێوەی «ڕاپۆرتی کارایی» ناچارکەر دەدات، بەڵام سەرۆک بە ئازادییەکی ڕەها دەهێڵێتەوە لە هەڵبژاردنی شێوازی بەڕێوەبردنەکەیدا. یاساکە سەرکەوتوو بوو لە ئەندازەیی هاوئاهەنگیی سەربازی لە نێوان کەرتی جیاوازی پێنتاگۆندا، بەڵام کۆشکی سپی بە ئازادی هێشتەوە لە بڕیارە گەورەکاندا دوور لە هەر قەیدێکی یاسایی کە مەرجەکانی جەنگ وئاشتی بەسەر کارگێڕیدا بسەپێنێت.
. بنەمای «مەسەلە سیاسییەکان» وپارێزبەندییە ڕەهای دادوەری
فەلسەفەی دوورخستنەوەی دادگا لە ناکۆکییەکانی سەروەری: کاتێک دادگای باڵای ئەمەریکی ڕەتیدەکاتەوە دەوەردان بکات لە سکاڵاکانی پەیوەندیدار بە ستراتیژییەکانی ئاسایشی نیشتمانی یان لێکەوتەکانیان، پشتبەست بە بنەمای «مەسەلە سیاسییەکان» (Political Questions Doctrine)، لە ڕاستیدا شکۆمەندیی دەوڵەت وپێکهاتەکانی سیستەم لە ڕزیوی ناوخۆیی دەپارێزێت. دادگا بە هوشیارییەوە دەزانێت کە دادگاییکردنی بڕیارە جیۆپۆلیتیکییەکان بەسە بۆ شەلەلکردنی دەوڵەت وخستنییە ناو دەرگاکانی دادگای کۆتایی نەهاتوو لەبارەی دۆسیەکانی جەنگ یان ئاشتی کە دادگاکە هیچ ئامرازێکی پێوانە یان هەڵسەنگاندنی هونەریی بۆیان نییە.
چەترە ڕەهاکەی بڕیاردەر
ئەم بنەمایە دادوەرییە «پارێزبەندییەکی ڕەها لە دەستدرێژیی ناوخۆیی» دەبەخشێت بە بڕیاردەر لە کۆشکی سپی وئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی. بێ گوێدانە ئەوەی بڕیاری ستراتیژی تا چەند کارەساتبار بووە (ئایا دەبێتە هۆی تێکدانی ئابووری، یان تێوەگلانی جەنگی پووچ، یاخود بێوەلاتکردنی گەلان)، سیستەمی یاسایی ئەمەریکی دەرگا لەبەردەم لێپرسینەوەی سزایی یان مەدەنی بۆ سەرۆک دادەخات لەژێر ناوی ئەوەی کە «سیاسەتی دەرەوە وئاسایشی دەوڵەت ئەو ناوچانەن کە دادگا دەسەڵاتی بەسەریاندا نییە». بەم شێوەیە حسابکردن بۆ دەنگدەر لە سندوقی دەنگدان یان بۆ کۆنگرەس لە ڕێگەی ئامرازەکانی چاودێریی سیاسییەوە بەجێدەهێڵرێت، نەک لە ڕێگەی دادگاکانەوە، کە ئەمەش سروشتی دەوڵەت وەک ئیمپراتۆرییەتێک جێگیر دەکات کە هاوسەنگیی هێز بەڕێوەی دەبات نەک دەقە پوختەکانی یاسا.
ئایا بەڵگەنامەی ئاسایشی نیشتمانی خاوەنی بڕگەی نهێنی یان شاراوەیە لە دیدی ڕای گشتییەوە؟
بەڵگەنامەکە بە تەواوی لە هەر بڕگەیەکی نهێنی یان شاراوە خاڵییە؛ بەڵکو ڕاپۆرتی ئاشکران بە تەواوی کە بۆ ڕای گشتیی جیهانی دەخرێنە ڕوو بۆ دڵنیابوون لە شەفافییەتی دامەزراوەیی وچاودێریی دیموکراتی. پێچەوانەی ئەوەی هەندێک لەبارەی «دەوڵەتی قووڵ» ـەوە وێنای دەکەن، بەڵگەنامەکە داڕێژراوە بۆ ئەوەی ببێتە ڕاگەیەندراوێکی سیاسیی ئاشکرا کە هاوپەیمان ونەیارەکان بەیەکەوە بخاتە بەردەم بانگەوازەکە، لە کاتێکدا وردەکارییە جێبەجێکارییەکان وپلانی دە ساڵە بۆ چوارچێوەکانی دیکەی ئاسایشی بەجێدەهێڵرێن.
کێ بەرپرسیارێتیی بڕیار وئەنجامە سەرچاوەگرتووەکان لە جێبەجێکردنی ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانی هەڵدەگرێت؟
داڕێژەرانی سیاسەت وڕاوێژکاران خاوەنی پارێزبەندییەکی سیاسی ودامەزراوەیی ڕەهان کە ڕێگری دەکات لە کەوتنەخوارەوەیان لەژێر هیچ سزایەکی یاسایی سزایی بەهۆی جێبەجێکردنی ستراتیژییەکەوە، بە شێوەیەک کە لێپرسینەوەی کرداری سنووردار بێت بۆ چوارچێوە سیاسی وهەڵبژاردنە پوختەکان. هیچ بەرپرسێکی ئەمەریکی ناتوانرێت دادگایی بکرێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی یان خۆجێی لەسەر بنەمای ئەوەی لەم بەڵگەنامەیەدا هاتووە، بەهۆی تێکەڵبوونیان لەژێر چەتری کارەکانی سەروەریی باڵا.
کۆنگرەس وئەنجومەنی پیران چۆن ڕۆڵی چاودێریی کرداریی خۆیان لەسەر ستراتیژییەکە بەڕێوە دەبەن؟
ئەنجومەنی پیران (US Senate) ولیژنە تایبەتمەندەکانی چاودێرییەکی دارایی وسیاسیی توند بەڕێوە دەبن لە ڕێگەی دانیشتنەکانی لێپرسینەوەی خولی وخوێندنەوە وپەسەندکردنی بودجەی بەرگریی بەستراو بە جێبەجێکردنی ستراتیژییەکە. سەرەڕای ئەوەی کۆنگرەس خۆی بەڵگەنامەکە لە ڕووی نووسینەوەوە نادروست دەکات، بەڵام خاوەنی ئامرازی «فشاری دارایی» وڕاگرتنی تەرخانکردنە سەربازییەکانە ئەگەر دامەزراوەی یاسادانان هەست بە لادانێکی مەترسیدار بکات لە بەرژەوەندییە ستراتیژییە باڵاکانی وڵات.
بەڵگەنامەکە چۆن مێژووییانە وەک ئامرازێک بۆ پەکخستنی دامەزراوە بیڕۆکراتییە زەبەلاحەکان بەکار دەهێنرێت؟
بەڵگەنامەکە مێژووییانە بە ئامرازێکی پەکخستن وئەندازەیی دامەزراوە بیڕۆکراتییە ڕیشەییەکان (وەک هەواڵگری، پێنتاگۆن، ودەرەوە) دادەنرێت بۆ ملکەچپێکردنیان بۆ ئیرادەی سیاسیی هەڵبژێردراو وڕێگریکردن لە کارکردنیان لە دوورگەی کەرەنتینەدا. لە ڕێگەی سەپاندنی بەڵگەنامەیەکی ناوەندیی یەکگرتووەوە، کارگێڕیی سیاسیی کۆشکی سپی دڵنیا دەبێتەوە کە گشت دەزگاکانی ئاسایش بە نەزمێکی یەکگرتوو کار دەکەن وبە ڕێنمایی یەکدەست جووڵە دەکەن کە خزمەتی ئەژەندای سەرۆک دەکات.
پێگەی مێژوویی بەڵگەنامەکانی ئاسایشی نیشتمانی بەرامبەر مافی نەتەوە وکەمینەکان (وەک کورد وئەوانی دیکە).
بێدەنگیی بە مەبەست ونەبوونی بنەمای دامەزراوەیی
لە کاتی بەدواداچوونی ئەرشیفی تەواوی بەڵگەنامەکانی ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمەریکی (NSS) لە یەکەم دەرچوونیانەوە لە نیوەی دەیەی هەشتاکانەوە تاوەکو نوێترین وەشانەکان، بە ڕوونی خاڵێکی نەگۆڕ دەردەکەوێت: بێبەشبوونی تەواو وسیستەماتیکی لە هەر پابەندبوونێکی ڕاستەقینە یان دەقێکی جێبەجێکار کە پشتگیری لە «مافی نەتەوە وکەمینەکان» بکات (ئایا قسە لەسەر کورد بێت لە عێراق، تورکیا، سووریا وئێران، یان لەسەر هەر پێکهاتەیەکی نەتەوەیی وئایینی دیکەی ناوچەکە). ئەم نەبوونە هەڵەیەکی بیڕۆکراتی نییە، بەڵکو ئامادەییەکی ئایدۆلۆژییە بۆ نکۆڵیکردن؛ بڕیاردەری ئەمەریکی لەم کۆمەڵانەدا تەنها وردەکاریی خۆجێیی دەبینێت کە دەرچوون لە بازنەی حساباتە ستراتیژییە گەورەکانی سیاسەتی دەرەوە.
پیرۆزکردنی «سەروەریی ڕەق» وهاوپەیمانی لەگەڵ ناوەنددا
عەقیدەی ستراتیژیی ئەمەریکی لەسەر بنەمایەکی پراگماتیکیی ڕەها دەوەستێت کە ناسراوە بە «سەروەریی ڕەق بۆ بازنە ناوەندییە قائیمەکان». لە حساباتی ئاسایشی نیشتمانیدا، دەوڵەت وسیستەمە حوکمڕانە ناوەندییەکان (هەرچەندە دیکتاتۆر بن یان سروشتێکی ستەمکارانەیان هەبێت) بە هاوبەشی مسۆگەر وجێگیر دادەنرێن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی وزە، پاراستنی هاتوچۆی دەریایی، وبەرەنگاربوونەوەی تیرۆری دەربازبوو لە سنورەکان. لەم دیدگایەوە، هەر وەرگرتنێکی جددی بۆ مافی ڕزگاریی نەتەوەیی کەمینەکان یان خواستە جوداخواز وسەربەخۆکانیان لە واشنتۆندا وەک «مەترسییەکی مەترسیدار وڕاستەوخۆ بۆ سەر سەقامگیریی ناوچەیی» ومەترسیی ڕووخانی دەوڵەتە ناوەندییەکان سەیر دەکرێت.
کەمینەکان وەکو «کاغەزی فشاری وەرز» نەک دۆسیەی مافی
مامەڵەی کارگێڕییە ئەمەریکییە بەدوای یەکدا هاتوەکان لەگەڵ دۆسیەی کەمینەکاندا هەرگیز لە بازنەی «هەواڵگریی قەیرانەکان وسەرگەرمی سیاسیی وەرز» دەرنەچووە. هەر کاتێک واشنتۆن پێویستی بە فشارخستنە سەر ڕژێمێکی ناوچەیی هەبێت، دۆسیەی کەمینەکان ومافەکانیان وەک کاغەزی فشاری ڕاگەیاندن ودیپلۆماسی جووڵێنێت.
ڕادەستبوون بە هاوسەنگیی پێکدادانی مەیدانی وبەجێهێشتنی چارەنووس بۆ لۆکاڵ
بەڵگەنامەکانی ئاسایشی نیشتمانی قەناعەتێکی ناوەکی جێگیر دەکەن کە چارەنووسی کەمینە ونەتەوەکان دۆسیەیەکی ناوخۆیی پەتە کە دەبێت یەکلا بکرێتەوە بە تەنها لە گۆڕەپانەکانی پێکدادانی مەیدانیدا، نەک لەسەر مێزی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی.
کامە بوو گۆڕانکارییە مێژوویی وئایدۆلۆژییە هەرە دیارەکەی کە بەڵگەنامەی ساڵی ٢٠٠٢ نواندی؟
دەرکردنی ساڵی ٢٠٠٢ لە سەردەمی جۆرج دبلیو بوش لە دوای ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولەوە گەورەترین گۆڕانکاریی مێژوویی نواند لە مێژووی بەڵگەنامەکاندا بە قبووڵکردنی عەقیدەی «جەنگی پێشوەختە» (Preventive War Doctrine). ئەم گۆڕانکارییە ستراتیژییەکەی لە چەمکی بەرگری وڕێگریی نەریتییەوە گواستەوە بۆ شەرعیەتدان بە دەوەردانی هێرشبەرانەی پێشوەختەی سەربازی بۆ لێدانی هەڕەشەکان پێش گەشەکردنیان.
دیارترین ڕەخنەکانی دەستەی ئەکادیمی وستراتیژی بۆ بەڵگەنامەی ئاسایشی نیشتمانی چین؟
بەڵگەنامەکە ڕووبەڕووی ڕەخنی تووند دەبێتەوە لەسەر هۆشداریی بەردەوامی لە «ڕەقبوونی عەقیدەیی» وهەوڵدان بۆ ئەندازەیی داهاتوو، وجەختکردنەوە لەسەر تێکهەڵچوونی بەردەوامی لەگەڵ حتمییەتی «پێشاتی ستراتیژی» ودەرکەوتنی ڕووداوەکانی باڵندەی ڕەش (Black Swan events).
ڕۆڵی زەبەلاحەکانی تەکنۆلۆژیا وفشاری بەرژەوەندییە شاراوەکان لە داڕشتنی ستراتیژییەکەدا چییە؟
کۆمپانیا ئابوورییە گەورەکان (وەک زەبەلاحەکانی تەکنۆلۆژیا وکۆمپانیاکانی چەک) بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر مێزی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئامادە نین، بەڵام نفوزێکی قووڵ لە ڕێگەی کەناڵەکانی فشاری سیاسییەوە (Lobbying) وناوەندەکانی توێژینەوەی کاریگەرەوە دەسەپێنن.
ستراتیژیی ئەمەریکی چۆن مامەڵە لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات لە ڕووی جوگرافی وئابوورییەوە؟
ستراتیژیی ئەمەریکی سەیری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات وەک پایەیەکی جوگرافی وئابووریی هەستیار کە ڕێگەی پێ نادرێت دەستکاری بکرێت، لەبەر ئەوەی سەرچاوەی سەرەکی ودەمارە خوێنی جیهانییە بۆ خۆراکدانی ئابووریی ئەمەریکی وتوانای مانەوەی لە لووتکەی هەژمووندا.
واشنتۆن چۆن چەمکی «سەروەریی ڕەق» دەگرێتەبەر لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکە وسیستەمە قائیمەکاندا؟
واشنتۆن مامەڵە لەگەڵ سیستەمە ناوەندییە قائیمەکاندا دەکات بە پێی تێڕوانینی «سەروەریی ڕەق» وواقعگەرایی سیاسیی پەت بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی سەقامگیری، وخواستەکانی کەمینەکان تەنها لە هاوسەنگیی پێکدادانی ناوخۆیی لە ژینگە ناوخۆییەکەیاندا جێدەهێڵێت.
چۆن جیاوازیی حتمی لە نێوان دەقە تیۆرییەکانی بەڵگەنامەکە وواقیعی مەیدانیی ململانێکان دەردەکەوێت؟
جیاوازییەکە بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک وەشانە نوێیەکانی بەڵگەنامەکە جەخت لەسەر «دوورکەوتنەوە لە تێوەگلانی جەنگە کراوە بێکۆتاکان» (Endless Wars) دەکەن، لە کاتێکدا پێویستییە مەیدانییەکان وکارەساتە ئەمنییەکان دەوەردانێکی ڕاستەوخۆ ودەستبەجێی سەربازی دەسەپێنن.
بەڵگەنامە ستراتیژییەکە چۆن لەگەڵ خاڵە هەرە توندەکانی قەیران لە تەنگاوی هورمزدا یەکتردەبڕن؟
ئەم بڕینە بە ڕوونی لە قەیرانەکانی هاتوچۆ وگەمارۆی بەندەرەکان لە تەنگاوی هورمزدا دەردەکەوێت؛ هەر کاتێک هێڵەکانی دابینکردن و جووڵەی وزە تووشی مەترسیی ڕاستەوخۆ ببن، کارگێڕیی ئەمەریکی سنوورە دیپلۆماسییەکانی بەڵگەنامەکە تێدەپەڕێنێت و بە سەربازی دەوەردان دەکات بۆ پاراستنی بەردەوامیی ڕژانی سەرچاوەکان.
دیارترین بەڵگە چییە لەسەر نەرمی وشیاویی بەڵگەنامەکە بۆ تێپەڕاندنی کرداری لە قەیرانەکاندا؟
دەوەردانی خێرای سەربازی لە ڕێڕەوە ئاوییە هەستیارەکاندا سەرەڕای دەقە بانگەوازکارەکانی ئارامبوونەوە ودوورکەوتنەوە لە جەنگی کراوە دەسەلمێنێت کە بەڵگەنامەکە تەنها ڕێنیشاندەرێکی سیاسییە کە دەکرێت پێشێل بکرێت کاتێک پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکان ئەوە بخوازێت.
ئامرازە جێگرەوەکان وتوندیی ئابووری کامانەن کە ستراتیژییەکە پشتیان پێ دەبەستێت بۆ دوورکەوتنەوە لە تێچووی جەنگە کراوەکان؟ کارگێڕی پشت بە ئامرازی ڕێگریکردنی جێگرەوە دەبەستێت کە بریتییە لە چەکی سزا داراییە گەورەکان وگەمارۆدانی تۆڕەکانی پارەدانی نێودەوڵەتی (SWIFT) بۆ شەکەتکردنی ئابووریی نەیارەکان وپاراستنی زنجیرەی دابینکردنی تەکنەلۆژی ودارایی.
ڕۆڵی یەکلاکەرەوە کە دەزگاکانی هەواڵگری ودەزگا نهێنییەکان دەیگێڕن لە جێبەجێکردنی ستراتیژییەکەدا چییە؟
دەزگاکانی هەواڵگری (Intelligence Community) سیستەمەکە تەواو دەکەن لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکان، جەنگی سایبەریی هێرشبەرانە، وتۆڕەکانی نفوز بە بریکار بۆ مسۆگەرکردنی لەناوبردنی هەر هەڕەشەیەکی پێشوەختە پێش گەشەکردنیان.
جەنگی بازرگانیی جیهانی ودەسەڵاتی دۆلار چۆن کاریگەرییان لەسەر بەردەوامیی هەژموونی ئەمەریکی دەبێت؟
جەنگی بازرگانی ودەسەڵاتی ڕەهای دۆلار وەک بازووی ئابووریی شاراوە بەکار دەهێنرێن کە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان دەپارێزن ومسۆگەر دەکەن کە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان ملکەچی ئیرادەی سیاسیی ئەمەریکی ببن.
شیکاریی واقعیانە بۆ بێباکیی بەردەوامی واشنتۆن بەرامبەر داواکارییەکانی ڕزگاریی نەتەوەیی کەمینەکان چییە؟
شیکارییەکە لەوەدایە کە عەقیدەی ئەمەریکی گرنگی بە مانەوەی سیستەمە حوکمڕانە مسۆگەرکەرەکانی سەقامگیریی ڕژانی نەوت دەدات، وتێکدانی دەوڵەت یان پشتگیریکردنی نەتەوەکان بە مەترسی دەزانێت کە سەقامگیریی ناوچەیی دەخاتە مەترسییەوە.
دۆسیەی کەمینەکان چۆن هەندێک جار وەک ئامرازێکی تەکاتیکی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکیدا بەکار دەهێنرێت؟
کەمینەکان وەک دۆسیەیەکی مافی بنەڕەتی مامەڵەیان لەگەڵ ناکرێت، بەڵکو لە وەرزەکاندا لە چوارچێوەی هەواڵگریی قەیرانەکاندا وەک کاغەزی فشاری سیاسی بۆ بێزارکردنی نەیارەکان بەکار دەهێنرێن بەبێ بوونی هیچ پابەندبوونێک بە دروستکردنی قەوارە بۆیان.
بۆچی چوارچێوەی ستراتیژیی بەڵگەنامەکە نەرم ولەبارە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کارگێڕییە بەدوای یەکدا هاتوەکاندا؟
لەبەر ئەوەی بە تایبەتی لەگەڵ دەستپێکی هەر خولێکی سەرۆکایەتیی نوێدا دەردەچێت بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی پێشەنگییەکانی سەرۆکی هەڵبژێردراو بێت، لەگەڵ پاراستنی نەگۆڕی ستراتیژیی تاقانە کە بریتییە لە پاراستنی هەژموونی ئەمەریکی.
مەزنترین کۆتایی کە توێژینەوەی بەڵگەنامەی ئاسایشی نیشتمانی وقەیرانی تەنگاوی هورمز پێی دەگات چییە؟
توێژینەوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دەرئەنجامەی کە بەڵگەنامەی ئاسایشی نیشتمانی تەنها بەرگێکی سیاسی ودامەزراوەییە بۆ ڕێکخستنی هەژموون، کە تێیدا بنەما ڕاگەیەندراوەکان ومافی مرۆڤ لەبەردەم بەردی بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان وحتمییەتی هێزی ڕەهادا دەشێوێن، تاوەکو تەنگاوی هورمز وخاڵەکانی تری پێکدادان وەک تاقیکردنەوەیەکی زیندوو بۆ توانای ئیمپراتۆرییەت لەسەر جوگرافیای خوێن و ئاگر بمێننەوە.
دووفاقیی پێکهاتەیی لە نێوان «دەقی ئەخلاقی» و «واقیعی پراگماتیکی» مەترسیدارترین شتێک کە خوێندنەوەی ئەم بەڵگەنامانە لە ڕێگەی دەیان ساڵەوە ئاشکرای دەکات ئەوەیە که ئەوان بۆ پاراستنی چەمکە ڕووتەکان وەک دیموکراتی یان مافی مرۆڤ نانووسرێن، بەڵکو وەک «ڕێنیشاندەری کرداری بۆ بەڕێوەبردنی هەژموون» دادەڕێژرێن. کاتێک باس لە ئاسایشی نیشتمانیی ئەمەریکی دەکەین، چەمکەکان مانای خاوەنی کارای پەتی وەردەگرن؛ «سەقامگیری» واتە بە تەنها بەردەوامیی ڕژانی وزە وئاسایشی رێڕەوە بازرگانییەکان وجێگیربوونی سیستەمە پاشکۆکان، بێ گوێدانە سروشتی ناوخۆییان. ئەمەش درزێکی قووڵ دروست دەکات لە نێوان ئەوەی کە دەبیجەی سیاسیی بەڵگەنامەکە بە دروشمی زەق باسی دەکات، ولە نێوان کردارە مەیدانییە توندوتیژەکەدا کە لە کاتی یەکەم هەڕەشەی ڕاستەقینە بۆ سەر بەرژەوەندییە باڵاکان ئەنجام دەدرێت.
تەنگاوی هورمز: تاقیکەرەوەی زیندوی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری
تەنگاوی هورمز ئەو خاڵە نوێنەرایەتی دەکات کە تێیدا تەواوی پاساوە دیپلۆماسییەکان ودەقە تیۆرییەکانی بەڵگەنامە ستراتیژییەکان دەڕوخان بۆ ئەوەی ڕێگا بدەن بە «یاسای هێزی ڕەها». لە بەڵگەنامەکاندا دەستەواژەی جوان دەبینیت لەبارەی دوورکەوتنەوە لە جەنگی کراوە وکەمکردنەوەی گرژییەکان، بەڵام کاتێک دەمارە ئابوورییەکان وتانکەرەکانی نەوت تووشی هەر پەستۆن وبەربەستێک دەبن، ئەو قەیدە کاغەزییانە دەستبەجێ هەڵدەوەشێنەوە. دەوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازی لەوێدا ملکەچی هیچ پێداچوونەوەیەکی یاسایی یان ئەخلاقی نابێت، بەڵکو ملکەچی «لۆژیکی مانەوەی ئیمپراتۆرییەت» دەبێت. ئەمەش دەسەلمێنێت کە بەڵگەنامەکە تەنها ڕووکەشێکە بۆ ڕێکخستنی ململانێ وپێدانی ڕەوایەتیی بیڕۆکراتی بەو بڕیارانەی کە پێشتر لە ژوورەکانی پلانڕێژیی ستراتیژیدا دراون.
توورەیی وکاڵبوونەوەی دۆسیە مرۆییەکان وچارەنووسی پێکهاتەکان
لە ناو دەرئەنجامە قووڵەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە، تێگەیشتن لەوەیە که دۆسیەی پێکهاتە ونەتەوە پەراوێزخراوەکان (وەک کورد وئەوانی دیکە لە ناوچەکەدا) لە عەقیدەی ئەمەریکیدا تەنها وەک وردەکارییەکی لۆکاڵی سەیر دەکرێن. هیچ پابەندبوونێکی ڕاستەقینە بە مافی گەلانەوە نییە تەنها لەو ڕادەیەی کە ئەو مافانە لەگەڵ ئەژەندای فشارخستنە سەر سیستەمە نەیارەکاندا یەکتردەبڕن. کاتێک ئامانجی تەکاتیکیی ئەم پەڕانە کۆتایی دێت، ئەو پێکهاتانە بەجێدەهێڵرێن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چارەنووسی خۆیان لە ناو ئاڵۆزییەکانی جوگرافیای خۆجێی وململانێ چەکدارەکانیدا.
کورتەی دیدگا ستراتیژییەکە
ئەوەی لە شیکاریی کۆتاییدا دەگەینە دەستمان ئەوەیە که سیستەمی جیهانی بە یاسای نێودەوڵەتیی نمونەیی بەڕێوەناچێت، بەڵکو بە «هاوسەنگیی هێزی ڕەق» بەڕێوەدەچێت. بەڵگەنامەی ئاسایشی نیشتمانی تەنها بەرگێکی مؤسساتییە بۆ ڕێکخستنی ئەم هاوسەنگییە، کە تێیدا جوگرافیا وسیاسەت دووبارە دەڕێژرێنەوە بە پێی حتمییەتی هێز، وناوچەکە بە تەواوی دەمێنێتەوە وەک شانۆیەک کە تێیدا توانای ئیمپراتۆرییەت تاقی دەکرێتەوە بۆ سەپاندنی ئیرادەی خۆی هەرچەندە باجی مرۆیی گەورەش بێ