ئا: ئاوێنە

دۆسیەی نرخی گۆڕینەوەی دۆلار جارێکی دیکە بەهێزەوە گەڕایەوە نێو گۆڕەپانی ئابووریی عێراق، ئەمەش دوای دەستپێکردنی جێبەجێکردنی بڕیاری هەموارکردنەوەی نرخی فەرمیی دۆلار. ئەم هەنگاوە هاوکاتە لەگەڵ بەرزبوونەوەیەکی خێرای نرخی دۆلار لە بازاڕە هاوتەریبەکاندا، کە بووەتە هۆی ئەوەی بەشێک لە نووسینگەكانی ئاڵوگۆڕی دراو فرۆشتنی دۆلار ڕابگرن و ژمارەیەک لە بازرگانانی بازاڕی شۆرجەش پرۆسەی فرۆشتنی کاڵا و کەلوپەلەکانیان بوەستێنن. لەگەڵ ئەم پێشهاتانەشدا، هۆشدارییە سیاسی و ئابوورییەکان سەبارەت بە کاریگەرییەکانی ئەم بڕیارە لەسەر نرخەکان و توانای کڕینی هاووڵاتیان ڕوو لە زیادبوونن.

 وەزارەتی دارایی عێراق بە فەرمی ڕایگەیاند کە دەستکراوە بە هەموارکردنەوەی نرخی دۆلار بەرامبەر بە دینار بۆ ١٥٠٠ دینار بۆ هەر دۆلارێک، ئەمەش پاڵپشت بە بڕیاری ژمارە (٥٤٤)ی ئەنجوومەنی وەزیران کە لە کۆبوونەوەی ئاسایی خۆیدا لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ پەسەندی کردووە. لە هەمان کاتدا، بانکی ناوەندیی عێراق نرخی ١٥٢٠ دیناری بۆ فرۆشتنی دۆلار بە هاووڵاتیان و ١٥١٠ دیناری بۆ بانکەکان دیاری کرد. ئەم هەنگاوە بە واتای دابەزینی بەهای دینار دێت بەرامبەر بە دراوی ئەمریکی، کە بووەتە هۆی دروستبوونی چاوەڕوانییەکی زۆر بۆ ئاراستەی بازاڕ لە قۆناغی داهاتوودا.

بازاڕی هاوتەریب زۆری نەخایاند بۆ کاردانەوە بەرامبەر بەم بڕیارە. نرخی دۆلار لە بەغدا بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، بە جۆرێک لە هەردوو بۆرسەی کفاح و حارسیە نرخی ١٠٠ دۆلار گەیشتە ١٦٨ هەزار و ٥٠٠ دینار، لە کاتێکدا پێشتر ١٥٩ هەزار و ٨٠٠ دینار بوو. لە نووسینگەکانی ئاڵوگۆڕی دراویش، نرخی فرۆشتن گەیشتە ١٦٩ هەزار دینار و نرخی کڕینیش بە ١٦٨ هەزار دینار مامەڵەی پێوەکرا. ئەم ناسەقامگیرییە بووە هۆی ئەوەی ژمارەیەک لە نووسینگەکانی دراو لە پایتەخت فرۆشتنی دۆلار ڕابگرن، لە کاتێکدا بازرگانانی بازاڕی ناوەندیی شۆرجە بەهۆی گۆڕانکارییەکەوە پرۆسەی فرۆشتنی کاڵاکانیان بە تەواوی وەستاند. ئەم ڕووداوانە هەستیاریی بازاڕی عێراق بەرامبەر بە نرخی دراو دەردەخەن، بەتایبەتی کە بەشێکی زۆری بازرگانیی ناوخۆ پشت بە هاوردەکردن دەبەستێت.

لە سەر ئاستی سیاسی، میقداد خەفاجی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، داوای بەستنی دانیشتنێکی بەپەلە و دەستبەجێی کرد بۆ پابەندکردنی حکومەت بە پاشگەزبوونەوە لە بڕیاری زیادکردنی نرخی فەرمیی دۆلار و پێداچوونەوە بە دەرئەنجامە ئابووری و بژێوییەکانی. خەفاجی هۆشداری دا کە ئەم زیادکردنە بارگرانییەکی نوێ دەخاتە سەر شانی هاووڵاتیان، و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و کەمبوونەوەی توانای کڕینی فەرمانبەران و خاوەن داهاتە سنووردارەکان، جەختیشی کردەوە کە دەبێت بەرژەوەندیی بژێویی هاووڵاتیان بخرێتە سەروو هەموو پاساوەکانی دیکەوە.

مەترسییەکان تەنها لە ڕووە سیاسییەکەوە نین، بەڵکو هەیثەم خەزعەلی، توێژەری بواری ئابووری، هۆشداری دا لەو زیانانەی کە بەهۆی گۆڕینی نرخی فەرمیی ئاڵوگۆڕەوە بەر هاووڵاتیان دەکەوێت. ئەو داوای لە حکومەت کرد بەدوای جێگرەوەی دیکەدا بگەڕێت بۆ دابینکردنی خەرجییەکان، لەبری ئەوەی باجەکەی بخاتە ئەستۆی هاووڵاتیان. بەرزبوونەوەی تێچووی دۆلار بۆ هاوردەکاران و بازرگانان مانای زیادبوونی تێچووی کڕینی کاڵای هاوردەکراوە، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر بەرزبوونەوەی نرخی فرۆشتن لە بازاڕەکاندا، بەتایبەتی ئەگەر فڕینی نرخەکان لە بازاڕی هاوتەریب بەردەوام بێت و بۆشایی نێوان نرخی فەرمی و نافەرمی فراوانتر ببێت.

لە لایەکی دیکەوە، هێشتا نرخی دۆلار تەوەرێکی سەرەکییە لە گفتوگۆکانی تایبەت بە ڕەشنووسی بودجەی ٢٠٢٧. ڕێبوار ئەوڕەحمان، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمان، ڕایگەیاند کە لیژنەکەیان لەگەڵ وەزیری دارایی گفتوگۆی لەسەر بڕگەکانی بودجە کردووە، و ئاماژەی بەوەشکرد کە تا ئێستا نرخی دۆلار بە یەکجاری یەکلایی نەکراوەتەوە و دانوستانەکان لە نێوان بازنەی ١٤٠٠ بۆ ١٥٠٠ دینار بەردەوامن. ئەمەش ئاڵۆزییەکی دیکە بۆ دۆسیەکە زیاد دەکات، بەتایبەت دوای ڕاگەیاندنی وەزارەتی دارایی بۆ جێبەجێکردنی نرخی ١٥٠٠ دینار. نرخی دۆلار لە پرۆژەیاسای بودجەدا وەک گۆڕاوێکی سەرەکی سەیر دەکرێت کە کاریگەریی لەسەر خەمڵاندنی داهات و خەرجییەکان هەیە، بۆیە گۆڕینی تەنها پەیوەندی بە بازاڕ و هاووڵاتیانەوە نییە، بەڵکو کار دەکاتە سەر هەژمارە داراییەکانی دەوڵەت و قەبارەی داهات بە دینار.

لە ناوەندی ئەم مشتومڕانەدا، شارەزایانی ئابووری چەندین تێڕوانین و جێگرەوەی جیاواز دەخەنە ڕوو:

مەحموود داغر (شارەزای دارایی): قۆناغی ئێستای بە یەکێک لە خراپترین قۆناغە ئابوورییەکانی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە وەسف کرد. داوای پەسەندکردنی "بودجەی قەیران" و کۆنتڕۆڵکردنی خەرجییەکانی کرد، هۆشداریشی دا لە بەرزبوونەوەی قەرزی گشتی و داماڵینی یەدەگی بانکی ناوەندی، و ڕایگەیاند کێشەی ئێستا قەیرانی سیولە یان نەختینە نییە، بەڵکو پەیوەستە بە داهاتەکانی نەوت و کاریگەرییەکانی جەنگی هورمزەوە.

مستەفا حەنتووش (شارەزای دارایی و بانکی): پێی وایە ئەو بەرزبوونەوەیەی بازاڕی هاوتەریبی گرتەوە بۆ سەروو ١٦٣ هەزار دینار، تەنها "بڵقێکە" و دەرەنجامی دەنگۆ و پێشبینییەکانی پەیوەستە بە ڕەشنووسی بودجەوە. جەختی لەوەش کردەوە کە باسکردنی نرخی ١٤٠٠ بۆ ١٥٠٠ دینار هێشتا تەنها پێشنیارە و بڕیاری کۆتایی لێ نەدراوە.

بیلال خەلیفە (شارەزای ئابووری): پێشنیاری دیاریکردنی نرخێکی مامناوەندی کرد بە نزیکەی ١٣٥٠ دینار بۆ هەر دۆلارێک. ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو بارودۆخە ئابوورییەی پێشتر بووە هۆی دابەزاندنی بەهای دینار ئێستا گۆڕاوە، و کەمکردنەوەی نرخی دۆلار دەتوانێت تێچووی کاڵا هاوردەکراوەکان کەم بکاتەوە و توانای کڕین باشتر بکات، لە کاتێکدا بەشێک لە داهاتە زیادەکانی حکومەتیش دەپارێزێت.

لە نێوان بڕیارەکانی حکومەت و ناجێگیریی بازاڕەکاندا، ئابووریی عێراق خۆی لە بەردەم هاوکێشەیەکی سەختدا دەبینێتەوە. بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار داهاتی زیاتر بە دینار بۆ حکومەت دەستەبەر دەکات لە کاتی گۆڕینەوەی داهاتە نەوتییەکاندا، بەڵام لە بەرامبەردا تێچووی هاوردەکردن بەرز دەکاتەوە و فشار دەخاتە سەر توانای کڕینی هاووڵاتیان. لە بەرامبەردا، دابەزاندنی نرخی دۆلار لە بەرژەوەندیی ڕاستەوخۆی بەکاربەرە، بەڵام داهاتی دیناریی خەزێنەی دەوڵەت کەم دەکاتەوە. ئەم دۆخە بەهۆی پشتبەستنی زۆری عێراق بە داهاتی نەوت و زیادبوونی خەرجییە گشتییەکانەوە ئاڵۆزتر دەبێت، و پرسیارە سەرەکییەکە بە کراوەیی دەمێنێتەوە: ئایا عێراق دەتوانێت ئەم گۆڕانکارییانە تێپەڕێنێت بەبێ ئەوەی باجەکەی بکەوێتە سەر شانی هاووڵاتیان؟