بهشی یهکهم
له درێژایی جوگرافیا گڕگرتووهکانی ناوچهکهدا —چ له عێراق، سوریا یان تورکیا. گهلی کورد وپێکهاتهکانی وهێزه کوردییهکان رووبهڕووی تاقیکردنهوه بوونییه قورسهکان دهبنهوه که لهلایهن قهیرانه ئاڵۆز ودهستکردهکانهوه بهسهریاندا دهسهپێنن، وله ناو گێژاوی ململانێ توندوتیژهکاندا ناچار دهبن شهڕی بهردوامی بکەن. له ناو گێژاوی ململانێ توندوتیژهکان ودژایهتییه ئیقلیمییه سهختهکاندا، بزوتنهوه وهێزه کوردییهکان ناچار دهبن بچنه ناو جهنگه ئاڵۆزهکانی بهردوامی، که له تێیدا ڕووبهڕووی جۆراوجۆرترین شێوازهکانی باجی سیاسی وسهربازی دهبنهوه، وئامرازهکانی تهنگپێهاتن وجۆره چهکه بهکارهاتووهکان بۆ شکاندنی ئیرادهیان ولاوازکردنی ئامانجهکانیان فرچک دهبێت. له سایهی ئهم فشارانه بوونییه بهردهوامانهدا، قوربانییهکان گهوره دهبن، ومرۆڤی کوردی هیچ ڕێگهیهکی تری نییه بۆ پاراستنی ئهوهی دهتوانرێت بمێنێتهوه له دهستکهوته نهتهوهیی ومێژووییهکان جگه له خۆڕاگری له پاش خۆڕاگری، وخۆگونجاندنێکی تاڵ لهگهڵ واقعێکی ئیقلیمی ونێودهوڵهتیدا که بهزهیی به لاوازهکاندا نایهت.
له دایکبووی ئهم واقع قهیراناوییهوه، کۆمهڵگه هاوچهرخهکان دهوهستن له ژێر باری گهورهترین خولیای خۆیاندا: چۆن دهکرێت کۆمهڵگهیهکی مرۆیی یهکهم، یان نهتهوهیهک که بیرهوهری وچارهنوس بهش دهکات، بسووتێت به ئاگرهکانی ململانێ ناوخۆییهکانی خۆی؟ مهترسیدارترین دیمهن له مێژووی کیانه نهتهوهیی وسیاسییه هاوچهرخهکاندا مهرج نییه تهنیا رووبهڕووبوونهوی مهترسییهکی دهرهکی بێت، بهڵکو ئهو دڕانه ناوخۆییهیه که لهسهر لێوارهکانی هۆشی حزبی وتوندڕهوی نهتهوهیی دهگهشئتهوه. وکاتێک حزبی سیاسی —که له بنهڕهتدا وهک ئامرازێک بۆ رێکخستنی مهدهنی ودهربڕینی بینین وفرهیی دروست بووه— دهبێت به "عوسبهیهکی پیرۆز" که حهقیقهت قۆرخ دهکات، وڕۆحی نهتهوهیی یان ئایدۆلۆژی دهکاته قامچییهک بۆ سڕینهوهی ئهوی تر وفڕێدانی هاوبهش، لهو کاتهدا دهوڵهت مانای خۆی دهبهزێنێت وخهندهقه بهرامبهرهکان گهرم دهبن.
کۆمهڵگه ئاڵۆزهکان له رێڕهوه مێژووییهکانی خۆیاندا دهلهرزن له نێوان دوو لۆژیکی دژبهردا: لۆژیکی "ململانێی دژهکان" که خۆراك له سڕینهوهی ئهوی تر وبڕینی ڕیشهیی وهردهگرێت، ولۆژیکی “ململانێی براکان" که به توندترین وکاریگهرترین دادهنرێت، لهو کاتهی که کۆمهڵگه وحزبه خاوهن ههمان بیرهوهری وچارهنوس ونیشتمان خۆیان دهبینن که دهسووتێن به ئاگرهکانی ناکۆکییه ناوخۆییهکان وعوسبه داخراوهکان. وکێشهی ئهم تویژینهوهیه سهرچاوه دهگرێت لهو ناتهواوییه پێکهاتهیی ودهروونییه قووڵهی که یاوهری ڕێڕهوی هێزه سیاسییهکان وحزبهکان وپێکهاتهکان کردووە له عێراق وههرێمی کوردستاندا بۆ نزیکهی سهدهیهك، که تیایدا ناکۆکییه فکری وسیاسییهکان بهرهبهره گۆڕان بۆ عوسبهی سڕینهوه که مامهڵهیان لهگهڵ برا ودراوسێدا کرد به لۆژیکی سڕینهوه وبیرهوهرییهکی پڕ له برینی ستـهملێکراوی.
وله ناو دلێ ئهم کار وباره مێژووییهدا، وله بیستهکانی سهدهی رابردووهوه، ناوی بارزانی وبزووتنهوهی سهرکردهی نهمر مهلا مستهفا بارزانی وپارتی دیموکراتی کوردستان دهرکهوت بۆ سهکۆکه تا له پلهی یهکهمدا جێگیر بێت له هاوکێشهی تێکۆشانی نهتهوهیی وسیاسییدا. سهرهڕای زۆری دژایهتییهکان وململانێی دژهکان که سیمای دیمهنی حزبی وناوخۆیی نهخشاند له قۆناغه جیاوازهکاندا له پێناو پاراستنی بهرژهوهندییه باڵاکان، پارتی دیموکراتی کوردستان بهردهوام خاوهنی "باشترین دهستکهوت" ومێژووی ژیرتر بووه له توانای ناوازهیدا بۆ دروستکردنی پردی ئاشتى ولێکتێگهیشتن لهگهڵ لایهنه جیاوازهکاندا. مێژوو سهلماندی که پێشکهشکردنی بهرژهوهندییهکانی نهتهوه وپاراستنی له مهترسی لهناوچوون له سهروو حیساباته تهنگهکانهوه بووه، بۆ ئهوهی حزب وهك خاوهنی دهستپێشخهری بمێنێتهوه له جێگیرکردنی رێککهوتنهکان وکۆکردنهوی لایهنهکان، وجهخت لهوه بکاتهوه که حزبهکان بۆ بنیاتنان وئاوهدانکردنهوه دروست بوون نهک بۆ تێکدان.
ولهگهڵ ئهم رێڕهوه کۆنهدا هاوتایه وپێچهوانهی دهبێت له جۆشی تێکۆشانی کوردیدا دهرکهوتنی بزووتنهوهی یهکێتی نیشتمانی کوردستان به سهرکردایهتی خوالێخۆشبوو جهلال تاڵهبانی، که فهلسهفهیهکی هاوتای وجیاوازی ههڵگرتبوو له نزیکبوونهوه له ڕۆحی نهتهوهیی، وگوتارێکی سیاسی کراوهی داڕشت لهگهڵ هێزهکانی ناوهند وئۆپۆزسیۆنی عێراقیدا، که له رێگهیهوه شهڕی قورس ومێژوویی کرد لهگهڵ دهسهڵاتی ناوهندی یهک له دوای یهکدا له پێناو پاراستنی بوون ومافه نهتهوهییهکان. وسهرهڕای زۆری ههژانهکان وتاقیکردنهوه سهختهکان وکهوتنه ناو تهڵهی قهیرانهکانهوه بههۆی ئامانجهکانی شۆڕش وئاڵۆزی هاوپهیمانییهکان، یهکێتی نیشتمانی كوردستان سهرکهوتوو بوو له پاراستنی بهردهوامی ڕۆحی نهتهوهیی وبنیاتنانی پردی کارا لهگهڵ هێزه جیاوازهکاندا، وجهختی کردهوه که فرهیی حزبی له ناو گۆڕهپانی کوردستانیدا، سهرهڕای ئهوهی ههندێك جار کێبڕکێی تووندی لێکتریوهوه، بهڵکو دهوڵهمهندییەکی تێکۆشان بوو که خزمهتی بهرژهوهندی گشتی دهکرد.
وبهدیهاتنی ئهم تویژینهوهیه هات بۆ ئهوهی نوێنهرایهتی وهڵامێکی پێویست وخوێندنهوهیهکی شیکاری هوشیار بکات بۆ بارودۆخهکانی ئێستا وواقع سیاسی قهیراناوی؛ چونکه گهڕان به دوای میکانیزمهکانی ئاشتى ودانوستاندا ئیتر تهنها چێژێکی تیۆری نییه، بهڵکو سهپێنراوه بههۆی تهنگهژهکانی ئێستا ودابهشبوونه ناوخۆییهکانهوه که ئاشتی کۆمهڵایهتی دهترسێنن له ههرێمی کوردستان وسهرتاسهری عێراقدا. دیمهنی ئێستا دهناڵێنێت به دهست کاریگهرییهکانی جهمسهرگیری حزبی توند، ونهبوونی بینینی یهکگرتوو، لهگهڵ تێکهڵاوبوونی مهترسیدار لهگهڵ قهیرانه ئیقلیمییه گڕگرتووهکاندا —وهک کاریگهرییهکانی چهکی پارتی کرێکارانی کوردستان، وقهیرانهکانی بزووتنهوه له سوریا وتورکیا، ومهترسییهکانی بۆشایی بهردهوام له ئێراندا— که ژینگهی سیاسی کردووه لهسهر لێواری داڕمان مهگهر به پڕۆژهیهکی فکری وکردهیی چارهسهر بکرێت که کولتووری ئاشتی وعهقڵانییهت بچهسپێنێت.
ولهم ڕوانگهیهوه، ئهم تویژینهوهیه پرسیاره بنهڕهتییهکانی خۆی دهخاتهڕوو: چۆن دهکرێت تێپهڕێنرێن میکانیزمهکانی ڕێککهوتنی سهرووی لاواز ومامهڵه تاکتیکییهکان بهرهو دادپهروهری هۆیی ودانپێدانانی ڕاستهقینهی به رامبه ر ؟ وبنهما فهلسهفی وسۆسیۆلۆجییهکان کامانەن که دهتوانن ئهندازهکردنهوهی گرێبهستی کۆمهڵایهتی ناوخۆیی بکهنهوه، وبرینهکانی بیرهوهری چارهسهر بکهن، وتوانا تێکدهرهکانی ململانێ بگۆڕن بۆ دانوستانێکی عهقڵانی که سهقامگیری مسۆگهر بکات؟
وگرنگی ئهم تویژینهوهیه لهوهدا دهردهکهوێت که تێدهپهڕێنێت گێڕانهوه مێژووییه کلاسیکییهکان بۆ دابینکردنی چوارچێوهیهکی فکری وتیۆری تهواو که فهلسهفهی لێبوردهیی لای لۆک وڤۆلتێر وفکری شۆڕشی فهرهنسی ئیلهام وهربگرێت، وفهلسهفهی دانپێدانان لای ئاکسێل هۆنێت، ولایهنی بوونی وبهرپرسیارێتی ڕهوشتى لای ژان پۆل سارتر، ڕهوشتى گفتوگۆ وپهیوهندی لای یۆرگن هابرماس. ئهم بیناسازی فکرییه تهنیا تێڕامانێکی ڕهخنهیی پێشکهش ناکات، بهڵکو نهخشهرێگایهکی كردهیی ومهیدانی دادهنێت بۆ چهسپاندنی ئاشتی بهردهوام، وپاراستنی پێکهاتهی کۆمهڵایهتی له پوکانهوهی ناوخۆیی، وسهلماندنی ئهوهی که ئاشتى وڕێککهوتنی ئازایانه رووی دووهمی ئازایهتی تێکۆشانه.
ململانێی دژهکان و ململانێی براکان
قهیرانی داڕمانی پێکهاتهیی کۆمهڵگه هاوچهرخهکان خولیایهکی بوونی قووڵ پێکدههێنێت کاتێک دهبینێت کۆمهڵگهیهکی مرۆیی یهکهم که بیرهوهری وچارهنوس بهش دهکات دهسووتهێت به ئاگرهکانی ململانێ ناوخۆییهکانی خۆی. ومهترسیدارترین دیمهن له رووبهڕووبوونهوی مهترسییهکی دهرهکیدا نییه، بهڵکو لهو دڕانه ناوخۆییهیه که لهسهر لێوارهکانی هۆشی حزبی وتوندڕهوی نهتهوهیی گهشه دهکات. وکاتێک حزبی سیاسی —که له بنهڕهتدا وهک ئامرازێک بۆ رێکخستنی مهدهنی ودهربڕینی بینین دروست بووه— دهبێت به عوسبهیهکی پیرۆز که حهقیقهت قۆرخ دهکات وڕۆحی نهتهوهیی دهکاته قامچییهک بۆ سڕینهوهی ئهوی تر، لهو کاتهدا دهوڵهت مانای خۆی دهبهزێنێت وفهزاکانی گشتی دهبنه خهندهقه بهرامبهرهکان. کێشهی ئهم تویژینهوهیه سهرچاوه دهگرێت لهو ناتهواوییه پێکهاتهیی ودهروونییه قووڵهی که یاوهری ڕێڕهوی هێزه سیاسییهکان وحزبهکان وپێکهاتهکانی کردووه له عێراق وههرێمی کوردستاندا بۆ نزیکهی سهدهیهك، که تیایدا ناکۆکییه فکری وسیاسییهکان گۆڕان بۆ عوسبهی حزبی سڕینهوه که مامهڵهیان لهگهڵ ئهوی تردا کرد به لۆژیکی سڕینهوه وبیرهوهرییهکی پڕ له برین. مترسیی ئهم کێشهیه أ دوو هێنده دهبێت له سایهی نهبوونی نزیکبوونهیهکی ڕهسین ئاشتیی دامهزراوهیی ودانوستان که هێزهکان بگوازێتهوه له کولتووری جهنگی بێودا بۆ فهزای ململانێی فکری بهردهوام له پێناو ئاشتی، بهتایبەت کاتێک تێکهڵاو دهبێت لهگهڵ نهخشه ئیقلیمییه گڕگرتووهکاندا وهک کاریگهرییهکانی چهکی پارتی کرێکارانی کوردستان، وقهیرانهکانی بزووتنهوه له سوریا، ومهترسییهکانی بۆشایی بهردهوام له ئێراندا. ولهم ڕوانگهیهوه پرسیاره بنهڕهتییهکانی تویژینهوه سهرههڵدهدهن دهربارهی چۆنییهتی تێپهڕاندنی میکانیزمهکانی ڕێککهوتنی سهرووی لاواز بهرهوە دادپهروهری هۆیی ودانپێدانانی ڕاستهقینهی لهنێوان خۆیدا، وئهو بنهما مهترسیدارانهی کامانەن که دهتوانن ئهندازهکردنهوهی گرێبهستی کۆمهڵایهتی ناوخۆیی بکهنهوه وفرهیی بهڕێوهببهن وتوانا تێکدهرهکانی ململانێ بگۆڕن بۆ دانوستانێکی عهقڵانی که سهقامگیری مسۆگهر بکات. وگرنگی ئهم تویژینهوهیه لهوهدا دهردهکهوێت که تێدهپهڕێنێت گێڕانهوه مێژووییهکان ومامهڵه تاکتیکییهکان بۆ دامهزراندنی چوارچێوهیهکی فکری وتیۆری تهواو که نهخشهرێگایهکی ڕاستهقینه پێشکهش دهکات بۆ دامهزراندنی ئاشتی بهردهوام و پاراستنی پێکهاتهی کۆمهڵایهتی له پوکانهوهی ناوخۆیی و داڕمانی ئیقلیمی.
و بۆ بهدیهێنانی ڕێکوپێکی مهنههجی، پێویسته پشت به کۆمهڵه چهمکی کردهیی ورد ببەسترێت؛ صلح ڕێڕهوێکی ئهخلاقی و مێژوویی و کۆمهڵایهتی قووڵه که دهوهستێت لهسهر گهڕاندنهوهی اعتبار بۆ ئهوی تری جیاواز و چارهسهرکردنی برینی بیرهوهری جهماعی لهسهر بنهمای دانپێدانانی لهنێوان خۆیدا ، له کاتێکدا دانوستان نوێنهرایهتی كردههی عهقڵانی پهیوهندی دهکات که لهسهر یهکسانی دهرفهتهکانی گوتار و ڕزگاربوون له توندوتیژی وهستاوه که تێیدا ناکۆکییهکان به هێزی بهڵگه بهڕێوهدهچن نهک به بهڵگهی هێز به مهبهستی گهیشتن به ڕێککهوتنێکی هاوبهش. وکۆمهڵگهی یهکهم ئهو فهزا جوگرافی وسیاسی وکۆمهڵایهتییهیه که تێیدا تاکهکان وپێکهاتهکان وحزبهکان بیرهوهری وچارهنوس بهش دهکهن سهرهڕای جۆراوجۆری ئینتیمایان، له کاتێکدا لێبوردهیی به ئهرکێکی عهقڵی ومافێکی سهرهکی مرۆیی دادهنرێت وعهقڵانییهتی قبووڵکردن که تێگهیشتنه له حتمیهتی جیاوازی ودهیکات به دهوڵهمهندی شارستانی نهک پاساو بۆ جهنگ.
بنهما فهلسهفییهکانی لێبوردهیی: له حتمیهتی جیاوازییهوه بۆ عهقڵانییهتی قبووڵکردن
فکری فهلسهفی هاوچهرخ، بهتایبهت لهگهڵ جۆن لۆک له وتارهکانی دهربارهی لێبوردهیی، لهوهوه دهستی پێکرد که قهناعهته فکری وسیاسییهکان وئینتیما نهتهوه یی وحزبییهکان بابهته بنهڕهتییهکانن که ناتوانرێت به زۆر وسزادانی یاسایی بسهپێنرێن. لێبوردهیی لای لۆک، و پێش ئهو و پاش ئهو لای ڤۆلتێر، تهنیا بهخشینێکی کاتی یان ستراتیژییهکی براگماتی بۆ هێمنکردنهوه نهبوو، بهڵکو ئهرکێکی عهقڵی و مافێکی سهرهکی مرۆیی بوو. ئهم بنیاتنانه کلاسیکییه دهستپێکێکی پێویست پێکدههێنێت بۆ تویژینهوه، بۆ ئهوهی بڵێین که ههوڵی سڕینهوهی ئهوی تری ناوخۆیی یان رهشکردنهوهی هۆییهکهی پێشێلکارییه بۆ سروشتی فرهیی مرۆیی. ڤۆلتێر، به ڕهخنه توندوتیژهکانی دهربارهی توندڕهوی، حهقیقهتێکی چهسپاند که کۆمهڵگهکان خواردن له جیاوازی وهردهگرن وتوندڕهوی ئهو نهخۆشییهیه که یهکگرتوویی له ناوهوه تێکدهدات. و ئهم بیناسازی ڕووناکبیرییه تهواو دهبێت لهگهڵ بنهماکانی شۆڕشی فهرهنسی که سێگۆشهی ئازادی و یهکسانی و برایهتی دامهزراند، و بڕیاریدا که ڕۆحی ڕاستهقینهی لێبوردهیی و ئاشتى بهدی نایهت مهگهر به ههڵوهشاندنهوهی ئیمتیازاته سڕینهوهییهکان و دانپێدانان به هاوڵاتیبوونی یهکسان وەک مهرجێکی سهرهکی بۆ کۆبوونهوهی لهشی کۆمهڵایهتی.
فهلسهفهی دانپێدانان لای ئاکسێل هۆنێت تێپهڕاندنی لێبوردهیی نهرێنی بۆ دادپهروهری هۆیی
بهڵام چهمکی "لێبوردهیی" کلاسیکی لهوانهیه ههندێك جار ههندێك له سهرکهوتن یان بهرگهگرتنی زۆرداری بۆ ئهوی تر ههڵبگرێت. ولێرهدا بهشداری ڕهخنهیی هاوچهرخهکانی ئاکسێل هۆنێت دهردهکهوێت له ڕێگهی "فهلسهفهی دانپێدانان" (The Theory of Recognition)، که گفتوگۆ دهگوازێتهوه له ئاستی پهیوهندی ساردۆلاوه بۆ ئاستی تێکهڵبوونی ئهندامی. هۆنێت پێی وایه که ململانێکان له ناو کۆمهڵگهی یهکهمدا سهرچاوه ناگرن دوور له "ئازاری سووکایهتی"؛ واتا ههستی کۆمهڵهیهك یان حزبێك یان پێکهاتهیهك به پهراوێزخستنی پێگهی یان نکۆڵیکردن له مافهکانی. لهسهر ئهم بنهمایه، ههر پڕۆسهیهکی دانوستان یان ئاشتى يه كى ڕاستهقینه دهبێت لهسهر بنهماکانی سێگۆشهی دانپێدانان لای هۆنێت بوەستێت: پشتگیری یاسایی بۆ یهکسانی، وڕێزی ئهخلاقی بۆ زات، وهاوسۆزی کولتووری وسیاسی لهگهڵ تایبهتمهندییهکاندا. صلح به ڕێککهوتنی سهروو سهرکهوتوو نابێت، بهڵکو به گهڕاندنهوهی اعتبار بۆ ئهوی تر وەک هاوبهشێکی تهواو له بنیاتنانی نیشتمان یان کۆمهڵگهدا، لهگهڵ جێبهجێکردنی ئهوه به هۆشهوه لهسهر واقعی حزبهکان له عێراق وسهرتاسهری ناوچهی ڕۆژههڵاتی ناوین، لهوانهش هێزه کۆنهکان وهک حزبی شیوعی عێراقی به مێژووی تێکۆشانی فهخرییهوه له کاتی دامهزراندنییهوه له ساڵی ١٩٣٤ وشوێنپێی سهرکرده پێشهنگهکانی وەک "فههد"، تا دهگاته ئاڵۆزییهکانی دیمهنی کوردستان وئیقلیمی.
بوون و بهرپرسیارێتی: دیدی ژان پۆل سارتر بۆ ئهوی تر و ئازادی
باره بوونییهکه قووڵ دهبێتهوه لهم چوارچێوهیهدا لهگهڵ فهلسهفهی ژان پۆل سارتر، که پێی وایه بوونی مرۆیی له پچڕان لهگهڵ ئهوی تردا بهدی نایهت، بهڵکو "ئهوی تر جهههنهمه" کاتێک دهبێت به ئامرازێک بۆ بابهتکردنی زات ولێسهندنهوهی ئازادییهکهی، بهڵام له ههمان کاتدا ئاوێنهی پێویسته بۆ دۆزینهوهی هۆشیاری به زات ودامهزراندنی بهرپرسیارێتی ئهخلاقی هاوبهش. سارتر چهمکی ئاشتى ولێبوردهیی دهگوازێتهوه له بازنهی بیردۆزی سارد بۆ گۆڕهپانی "پابهندبوون" (Engagement)؛ هێزه سیاسییهکان وحزبه ململانێکاران بهرپرسیارێتییهکی ڕهوشتى هاوسۆز ههڵدهگرن دهربارهی چارهنووسی کۆمهڵگه، وڕهتکردنهوهی ئهوی تر یان نهفیكردنی سڕینهوهی ئازادی مرۆیی خۆییهتی. له روانگهی سارترییهوه، بنیاتنانی ئاشتی ڕاستهقینه پێویستی به ئازایهتی پچڕان ههیه لهگهڵ ئاراسته دووگماکاندا وههڵگرتنی باری ئازادی ودانپێدانانی لهنێوان خۆیدا به وهک دوو چاکهی تهنیا.