ڕێکخراوی هیومن ڕایتس وۆچ و ناوەندی عەبدولڕەحمان بۆرومەند بۆ مافی مرۆڤ لە ڕاپۆرتێکی هاوبەشدا ڕایانگەیاندووە، دەسەڵاتدارانی ئێران هەڵمەتێکی بەردەوامیان بۆ لەسێدارەدانی خۆپیشاندەران و چالاکوانانی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی دەستپێکردووە. بەپێی ڕاپۆرتەکە، ئەم هەنگاوانە پێشێلکارییەکی زەقی مافی ژیان و یاسا نێودەوڵەتییەکانن.
ئاوێنە: لە نێوان ١٨ی ئادار بۆ کۆتایی ئابی ٢٠٢٦، دەسەڵاتدارانی ئێران لانی کەم ٥٩ پیاویان لەسێدارە داوە، کە سەرجەمیان بە تۆمەتی سیاسی و پەیوەندیدار بە "ئاسایشی نیشتیمانی" سزادراون.
لەو ژمارەیە، ٢٩ کەسیان بەهۆی بەشداریکردنیان لە خۆپیشاندانەکانی کانوونی یەکەم و دووەمی ٢٠٢٦ دەستگیرکراون.
سێ کەسی دیکەیان پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی «ژن، ژیان، ئازادی» ساڵی ٢٠٢٢ەوە هەبووە.
زۆربەی سزادراوەکان گەنجن؛ تەمەنی بەشێکیان ١٨ بۆ ١٩ ساڵە و ئەوانی دیکەش لە سەرەتای بیستەکانی تەمەنیاندان.
لانی کەم ٥ کەس لەسێدارەدانەکانیان بە شێوەی ئاشکرا و لەبەرچاوی خەڵک بووە، کە وەک هەوڵێک بۆ ترساندنی کۆمەڵگا و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان لێکدەدرێتەوە.
هیومن ڕایتس وۆچ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم سزایانە لە دوای دادگاییکردنی خێرا و نادادپەروەرانە دەرچوون. لە هەندێک کەیسدا، ماوەی نێوان دەستگیرکردن و لەسێدارەدان کەمتر لە شەش هەفتە بووە، و لە زۆربەشیاندا نەگەیشتووەتە هەشت مانگ. لە ١٦ کەیس لە کۆی ئەو ٢٩ کەسەی بەهۆی خۆپیشاندانەکانەوە سزادراون، هیچ تۆمەتێکی کوشتن ئاراستەی تۆمەتباران نەکراوە. لەبری ئەوە، تۆمەتەکان بریتی بوون لە زیانگەیاندن بە موڵکی گشتی، بەردهاویشتن، سووتاندنی باڵەخانە و ئۆتۆمبێل، دروستکردنی مۆلۆتۆف، و چوونە ناو بینا حکومییەکان. ئەمەش لە کاتێکدایە کە یاسای نێودەوڵەتی جەخت دەکاتەوە سزای لەسێدارەدان دەبێت تەنها بۆ "قورسترین تاوانەکان" وەک کوشتنی بەئەنقەست بەکاربهێنرێت.
گەنجان و وەرزشوانان لە نێو قوربانییەکاندا
ڕاپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر چەندین کەیسی دیاریکراو:
- ساڵح محەمەدی (١٩ ساڵ): پاڵەوانی زۆرانبازی بوو، تەنها پێنج هەفتە دوای دەستگیرکردنی لەسێدارە درا.
- ئەمیرحوسێن حاتەمی (١٨ ساڵ): دوای ٨٤ ڕۆژ لە دەستگیرکردنی سزاکەی بەسەردا جێبەجێ کرا.
- ساسان ئازادوار جونەقانی (٢١ ساڵ): پاڵەوانی کاراتێ، بە تۆمەتی بەشداریکردن لە خۆپیشاندان و زیانگەیاندن بە ئۆتۆبوسێکی هێزە ئەمنییەکان، لە ماوەی کەمتر لە چوار مانگدا دەستگیرکرا، دادگایی کرا و لەسێدارە درا.
- بنیامین نەغدی (٢٦ ساڵ): وەرزشوانی کیکبۆکسێن، دوای پەسەندکردنی سزاکەی لەلایەن دادگای باڵاوە، ئێستا لە مەترسیی جێبەجێکردنی سزاکەیدایە.
تۆمەتە ناڕوونەکان و یاسای سیخوڕی
دەزگای دادوەریی ئێران زۆرجار پشت بە تۆمەتە گشتییەکانی وەک «محارەبە» (جەنگ لەگەڵ خودا) و «فساد فیالأرض» دەبەستێت. هیومن ڕایتس وۆچ دەڵێت ئەم دەستەواژانە هێندە ناڕوونن کە دەکرێت دژی ئەو کەسانەش بەکاربهێنرێن کە هیچ کەسێکیان نەکوشتووە.
هاوکات، لانی کەم هەشت خۆپیشاندەر بەپێی یاسایەکی نوێی ساڵی ٢٠٢٥ لەسێدارە دراون کە تایبەتە بە توندکردنەوەی سزای سیخوڕی بۆ «ڕژێمی زایۆنیستی و دەوڵەتانی دژ». ئەم یاسایە بازنەی سزای لەسێدارەدانی فراوانتر کردووە و ماوەی پێداچوونەوەی بڕیارەکانی لە ٢٠ ڕۆژەوە بۆ ١٠ ڕۆژ کەمکردووەتەوە.
ئەشکەنجەدان و دانپێدانانی زۆرەملێ
ڕێکخراوەکان شێوازێکی دووبارەبووەوەی پێشێلکارییان تۆمارکردووە کە تێیدا ڕێگە بە تۆمەتباران نادرێت پارێزەری سەربەخۆ هەڵبژێرن. بەڵگەی سەرەکی بۆ سەپاندنی سزاکان، ئەو "دانپێدانانانەن" کە لەژێر ئەشکەنجەدا وەرگیراون. سەرچاوەکان باس لە لێدان، کارەباکێشان، لەسێدارەدانی ساختە، زیندانی تاکەکەسی، هەڕەشەی سێکسی، و هەڕەشەکردن لە خێزانی زیندانییەکان دەکەن.
بۆ نموونە، مەهراب عەبدوڵڵازادە، گەنجێکی کوردی تەمەن ٢٨ ساڵ کە لەسەر خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ لەسێدارە درا، لە تۆمارێکی دەنگیدا ئاشکرای کردبوو کە دوای ڕەتکردنەوەی داواکاریی وەزارەتی ئیتلاعات بۆ ئەوەی ببێتە زانیاریدەر، تۆمەتی کوشتنی ئەندامێکی بەسیجیان خستووەتە پاڵ. ئەو ئاماژەی بەوە کردبوو کە لە کاتی لێکۆڵینەوەدا بە کورسییەکەوە بەستراوەتەوە و بە توندی لێیدراوە.
مەترسی لەسەر زیندانییانی دیکە و پارێزەران
لەسێدارەدانەکان بە دوو شێوازی ئاشکرا (وەک لەسێدارەدانی ئەبولفەزل سەپەهی و ئەمیرحوسێن سەفەری لە مەیدانی عەلیخانی ئیسفەهان لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦) و بە شێوازی نهێنی بەبێ ئاگادارکردنەوەی خێزانەکان ئەنجام دەدرێن.
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ هۆشداری دەدەن کە دەیان کەسی دیکە لە مەترسیدان:
- ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی: ٦٠ کەس (لە نێویاندا سێ منداڵ) لە مەترسیی لەسێدارەدانن.
- چالاکوانانی دەرەوەی وڵات: ناوی زیاتر لە ٦٠ کەسیان بڵاوکردووەتەوە کە تا ١٤ی ئاب حوکمی لەسێدارەدانیان وەرگرتووە.
- مافی مرۆڤ لە ئێران: زیاتر لە ٧٠ خۆپیشاندەر تەنها لە زیندانی ئیسفەهان لە ژێر هەمان هەڕەشەدان.
ئەم فشارانە پارێزەرانیشی گرتووەتەوە؛ تەنها لە مانگێکدا لانی کەم ١٩ پارێزەر دەستگیرکراون یان ڕووبەڕووی کەیسی دادوەری بوونەتەوە بەهۆی وەرگرتنی دۆسیەی خۆپیشاندەران. ئەمانە لە کاتێکدان کە بەپێی ئامارەکان، تەنها لە ساڵی ٢٠٢٥دا لانی کەم ٢١١٣ کەس لە ئێران لەسێدارە دراون، کە بەرزترین ئاستە لە کۆتایی ساڵانی هەشتاکانەوە.
بانگەوازی نێودەوڵەتی بۆ لێپرسینەوە
هیومن ڕایتس وۆچ و ناوەندی بۆرومەند داوا لە وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکەن بەپەلە فشار بخەنە سەر ئێران بۆ ڕاگرتنی سزاکان. هەروەها داوا دەکەن وڵاتان لە ڕێگەی بنەمای "دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی"یەوە لێکۆڵینەوە لەو بەرپرسە ئێرانییانە بکەن کە تێوەگلاون لە تاوانەکانی ئەشکەنجەدان و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ. ڕێکخراوەکان جەخت دەکەنەوە کە بەهۆی نەبوونی سیستەمێکی لێپرسینەوەی ناوخۆیی و بێسزایی مێژوویی لە ئێران، ئەرکی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە بەڵگەکان بپارێزێت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا دادپەروەری بۆ قوربانیان بێتە دی.