پێشنیاری یاسایی "یاسای بەهێزکردنی هاوبەشی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی" کە لە چوارچێوەی پرۆسەی "تورکیەی بێ تێرۆر" ئەمرۆ پێشکەش بەپەرلەمانی تورکیا کراوە، هەوڵێکیە بۆ دروستکردنی ڕێگایەکی یاسایی بۆ کۆتاییهێنان بە چەندین دەیە لە خەباتی چەکداری پارتی کرێکارانی کوردستان. ئەم پێشنیارە زۆرتر سەرنجی لەسەر "کۆتاییهێنان بە چەکداری، دابینکردنی چوارچێوەی یاسایی بۆ دابەزاندنی چەک، ڕاگرتنی هەندێک پرۆسەی دادگایی، و گەڕاندنەوەی تاکەکان بۆ ژیانی مەدەنی" داناوە. بەڵام یەکێک لە گەورەترین ڕەخنەکان لەسەر ئەم یاساپێشنیارە ئەوەیە کە بە شێوەیەکی ڕوون "پرسیاری مافە کوردییەکان، ناسنامە، زمان، کەلتور و بەشداری سیاسی" چارەسەر ناکات. ئەمە کەموکوریەکی گرنگە، چونکە پرۆسەیەکی ئاشتی کە تەنها سەرنجی لەسەر چەک و ئەمنیەت بێت، ڕەنگە نە بتوانێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی ناکۆکی چارەسەر بکات.
چارەسەری ئەمنیەتی، نە چارەسەری سیاسی
ئامانجی سەرەکی یاساپێشنیارەکە ڕوونە: دروستکردنی سیستەمێک کە دوای پشتڕاستکردنەوەی دامەزراوە ئەمنییەکانی تورکیە لەوەی PKK/KCK چالاکیی چەکداریی خۆی کۆتایی پێهێناوە و چەکەکانی دابەزاندووە، بتوانێت جێبەجێ بکرێت.
یاساپێشنیارەکە ئەمانە لەخۆدەگرێت:
• ڕاگرتنی هەندێک لێکۆڵینەوە و دادگایی.
• ڕاگرتنی جێبەجێکردنی هەندێک سزای زیندان.
• دامەزراندنی دەستەیەکی چاودێری.
• چاودێریی پەرلەمانی.
• ڕێکخستنی پرۆسەی دابەزاندنی چەک و گەڕاندنەوە.
ئەم هەنگاوانە وەڵامی پرسیارێکی ئەمنیەتی دەدەن؛چۆن ڕێکخراوێکی چەکدار بە شێوەیەکی یاسایی و بێ کێشە لە ملمڵانێ دەرچێت. بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: مەرجە سیاسی و کۆمەڵایەتییە پێویستەکان بۆ ئاشتییەکی درێژخایەن چین؟
بەشی ونبوو: مافە کورد
یەکێک لە ڕەخنە سەرەکییەکان ئەوەیە کە یاسا پێشنیارەکراوەکە بە شێوەیەکی دیاریکراو باس لە مافەکانی هاووڵاتیانی کورد ناکات. پێشنیارەکە بە ڕوونی باس لەم بابەتانە ناکات:
• ناساندن و پاراستنی ناسنامەی کوردی.
• فراوانکردنی مافی زمانی کوردی لە خوێندن و ژیانی گشتی.
• پاراستنی کەلتور و مێژووی کوردی.
• بەشداری سیاسی و نوێنەرایەتی.
• پرسیاری بەڕێوەبردنی ناوخۆیی.
• چاکسازییە دەستوورییەکان لەبارەی ناسنامە و هاووڵاتیبوون.
ئەم بابەتانەی سەرەوە جیاواز نین لە ناکۆکییەکە، بەڵکو بەشێکن لە مێژووی دروستبوونی ئەو ناکۆکییە. دابەزاندنی چەک بە تەنها ناتوانێت کێشەی ناسنامە، یەکسانی و بەشداری سیاسی کوردان لە تورکیا چارەسەر بکات. ئەزموونی پرۆسەکانی ئاشتی لە جیهاندا پیشان دەدات کە دوو هێڵی هاوکات پێویستە:
یەکەم. هێڵی ئەمنیەتی
• وەستاندنی توندوتیژی.
• دابەزاندنی چەک.
• دەرچوون لە ڕێکخراوی چەکدار.
• گەڕاندنەوە بۆ ژیانی مەدەنی.
دووەم. هێڵی سیاسی
• داننان بە مافەکان.
• چاکسازیی دامەزراوەیی.
• پاراستنی مافە کۆمەڵایەتییەکان.
• بەشداری دیموکراتیک.
پێشنیاری یاسایی تورکیە بە شێوەیەکی زۆر سەرنجی لەسەر هێڵی یەکەم داناوە، بەڵام وردەکاری کەمتر لەسەر هێڵی دووەم هەیە.
ڕوانگەی حکومەتی تورکیا
پشتیوانانی یاسا پێشنیار کراوەکە دەڵێن ئەمنیەت دەبێت هەنگاوی یەکەم بێت. لەو دیدەوە:
• کۆتاییهێنان بە چەکداری دەبێتە بنەمای گفتوگۆی سیاسی.
• تێکەڵکردنی پرسیاری دابەزاندنی چەک لەگەڵ گۆڕانکارییە دەستوورییەکان ڕەنگە پرۆسەکە ئاڵۆز بکات.
• ئەم یاسایە دەکرێت دەستپێکی پرۆسەیەکی فراوانتر بێت، نە کۆتایی پرۆسەکە.
مەترسییەکانی چارەسەرێکی ناتەواو
گەورەترین پرسیار ئەوەیە: ئایا پرۆسەیەک کە زۆرتر سەرنجی لەسەر کۆتاییهێنان بە شەڕە، دەتوانێت ئاشتییەکی ڕاستەقینە دروست بکات؟ ئەگەر هاووڵاتیانی کورد هەست بکەن کە:
• مافە کەلتورییەکانیان چارەسەر نەکراوە،
• بەشداری سیاسییان سنووردارە،
• ناسنامەیان پشتگوێ خراوە،
ئەوا ئەم پرۆسەیە تەنها وەک ڕێکخستنی ئەمنیەتی ببینرێت، نەک ئاشتییەکی تەواو.
هەنگاوێکی پێویست، بەڵام بەس نیە
پێشنیارە یاسایەکە " تورکیەی بێ تێرۆر" دەتوانێت هەنگاوێکی گرنگ بێت، چونکە کۆتاییهێنان بە توندوتیژی و دروستکردنی ڕێگای یاسایی بۆ چەك داننا، بابەتێکی گرنگە. بەڵام لاوازییە سەرەکییەکەی ئەوەیە کە زۆرتر لەسەر "ئەنجامەکانی ناکۆکی" کار دەکات، نەک لەسەر "هۆکارە بنەڕەتییەکانی".
ئاشتییەکی بەردەوام پێویستی بە هەردوو ئەمانەی خوارەوە هەیە:
یەکەم، کۆتاییهێنان بە چەکداری و توندوتیژی.
دووەم، چوارچێوەیەکی باوەڕپێکراو بۆ مافە دیموکراتی، کەلتوری و سیاسییەکانی هاووڵاتیانی کورد لە تورکیە.
بێ ئەم بەشی دووەمە، یاساکە ڕەنگە بتوانێت شەڕ کەم بکات، بەڵام بۆ گەیشتن بە ئاشتی و ئاشتییەکی ڕاستەقینە پێویستی بە ناسینی کورد هەیە، پێویستی بە مافی یەکسانی و بەشداری کورد هەیە لە دەسەلات و بەرێوەبردنی کۆمەلگا.