بە نمونە ئەو کوردانەی دژی بەرژەوەندیەکانی کوردستانن لە ئێستاو لەمێژوش
پرسی خیانەت و نیشتیمانپەروەری یەکێکە لە ئاڵۆزترین بابەتەکان لە کۆمەڵناسیی سیاسیدا، بەتایبەت بۆ میللەتێکی وەک کورد کە بەدەست قەیرانی "دەوڵەت-نەتەوە" و ناسنامەوە دەناڵێنێت. کاتێک باس لەو کەسانە دەکەین کە دژی بەرژەوەندییەکانی میللەتی خۆیان دەوەستنەوە، نابێت تەنها وەک "خراپەکار" سەیریان بکەین، بەڵکو دەبێت لە ڕەگ و ڕیشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەم دیاردەیە بکۆڵینەوە.
لێرەدا هەوڵ دەدەین بە چەند خاڵێک خوێندنەوەیەکی کۆمەڵناسیانە بۆ ئەم دیاردەیە بکەین:
١. قەیرانی ناسنامە و هەستنەکردن بە "ئینتیما"
کۆمەڵناسان پێیان وایە مرۆڤ کاتێک خیانەت دەکات کە پەیوەندییە ڕۆحی و بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ نیشتیمانەکەی دەپچڕێت. لە زۆر حاڵەتدا:
پەراوێزخستن: کاتێک تاک هەست دەکات لە وڵاتی خۆیدا مافی ناپارێزرێت و نادادپەروەری هەیە، "پەیمانی کۆمەڵایەتی" لە نێوان ئەو و نیشتیمانەکەیدا دەشکێت.
تێپەڕاندنی سنوورەکان: هەندێک کەس بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆیان (پارە، پلە و پۆست) دەخەنە سەروو بەرژەوەندی گشتی، چونکە چەمکی "نەتەوە" لای ئەوان وەک بونیادێکی پیرۆز نەماوەتەوە.
٢. ستراتیژی "دابەش بکە و زاڵ بە" (The Colonial Strategy)
مێژووی کوردستان پڕە لە دەستێوەردانی دەرەکی. وڵاتانی داگیرکەر هەمیشە کاریان لەسەر دروستکردنی "کۆمەڵەیەکی نێوەندگیر" (Comprador Class) کردووە. ئەم چینە:
بەرژەوەندییان لەگەڵ داگیرکەر یان دوژمندایە.
وەک ئامرازێک بەکاردێن بۆ لێدانی بزووتنەوە نەتەوەییەکان لە ناوەوە.
ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی "خیانەت" لای ئەوان وەک "سیاسەتێکی عاقڵانە" یان "پاراستنی خۆ" تێبگەیەنرێت.
٣. خێڵەکییەت و پاشکۆیەتی (Tribalism)
لە مێژووی کۆن و هاوچەرخی کورددا، زۆرجار ئینتیمای خێڵەکی و حزبی لە پێش ئینتیمای نەتەوەیی بووە.
کاتێک حزبێک یان خێڵێک لەگەڵ لایەنێکی ناوخۆیی دەبێتە کێشەی، پەنا دەباتە بەر دوژمنێکی دەرەکی بۆ شکاندنی ڕکابەرەکەی.
لێرەدا، ئەوەی ئێمە بە "خیانەتی نەتەوەیی" دەیناسێنین، لای بکەرەکە وەک "سەرکەوتنی حزبی یان خێڵەکی" دەبینرێت.
٤. جەنگی دەروونی و "داگیرکردنی هۆشیاری"
هەندێک لەو کوردانەی دژی بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەوەستنەوە، قوربانیی پڕۆسەیەکن کە پێی دەوترێت "شۆردنەوەی مێشک" یان "نەخۆشی ستۆکهۆڵم" (هاوسۆزی لەگەڵ داگیرکەر).
دوژمن وا لە تاک دەکات بڕوای بەوە هەبێت کە میللەتەکەی خۆی شایستەی ژیان و دەوڵەت نییە.
ئەم کەسانە دەبنە دەنگی دوژمن لە ناو جەستەی نەتەوەدا، چونکە باوەڕیان بە توانای ناوخۆیی نەماوە.
ڕەهەندی مێژوویی و نموونەکان
بەبێ ناوهێنانی کەسەکان (بەهۆی زۆرییان و هەستیاریی بابەتەکە)، دەتوانین بڵێین مێژووی ئێمە لە "جاشایەتی" کۆنەوە تا دەگاتە "جاشایەتی مۆدێرن" و میدیایی، یەک زنجیرەی بەردەوامە. جاران چەک بەکاردەهێنرا، ئێستا میدیا و فشارە سیاسییەکان وەک ئامراز بۆ تێکدانی یەکڕیزی و بەرژەوەندییە باڵاکان بەکاردێن.
تێبینی کۆمەڵناسی: خیانەت بەرهەمی "نەبوونی دەوڵەت" و "نەبوونی پەروەردەیەکی نەتەوەیی تەندروستە". کاتێک یاسا هەبێت و هەمووان یەکسان بن، کەمترین کەس ئامادەیە خۆی بە بێگانە بفرۆشێت.
ڕۆڵی داواکاری گشتی ((Public Prosecutor
لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بریتییە لە پاراستنی "بەرژەوەندی گشتی" و سەروەری یاسا. کاتێک بابەتەکە دەگاتە سەر پرسی خیانەتی نیشتیمانی یان کارکردن دژی بەرژەوەندییە باڵاکانی نەتەوە، ڕۆڵی ئەم دامەزراوەیە لە ڕەهەندێکی یاسایییەوە دەگۆڕێت بۆ ڕەهەندێکی پارێزگاری لە بوونی نەتەوە.
لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی و یاسایییەوە، دەتوانین ڕۆڵی داواکاری گشتی لەم خاڵانەدا چڕ بکەینەوە:
١. پارێزەریکردن لە "گرێبەستی کۆمەڵایەتی"
داواکاری گشتی دەبێت نوێنەری ویژدانی گشتی بێت. کاتێک کەسانێک (چ بەرپرس بن یان هاوڵاتی ئاسایی) لەپێناو بەرژەوەندی وڵاتانی بێگانە یان تێکدانی ئاسایشی نەتەوەیی کار دەکەن، داواکاری گشتی ئەرکییەتی:
جوڵاندنی داوای یاسایی: بەبێ چاوەڕوانیکردنی سکاڵای کەسی، دەبێت خۆی سکاڵا لەسەر ئەو کەس و لایەنانە تۆمار بکات کە زیان بە نیشتیمان دەگەیەنن.
پاراستنی سامانی گشتی: زۆرجار خیانەت لە ڕێگەی گەندەڵی و ئاودیوکردنی سامانی نیشتیمانییەوە دەبێت بۆ وڵاتانی تر؛ لێرەدا داواکاری گشتی وەک پاسەوانی گیرفانی میللەت دەردەکەوێت.
٢. جیاکردنەوەی "ئازادی ڕادەربڕین" لە "خیانەت"
یەکێک لە ئەرکە هەرە قورس و گرنگەکانی داواکاری گشتی ئەوەیە کە ڕێگە نەدات چەمکی خیانەت وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ سەرکوتکردنی ئۆپۆزسیۆن بەکاربێت، بەڵام لە هەمان کاتدا:
پێویستە سنوورێک بۆ ئەو جۆرە لە "پڕوپاگەندە" دابنێت کە ئامانج لێی ڕووخاندنی ورەی نەتەوەیی یان خزمەتکردنی ڕاستەوخۆی ئەجێندای هەواڵگریی بێگانەیە.
دەبێت جیاکاری بکات لە نێوان ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات (کە مافێکی یاسایییە) و سیخوڕیکردن یان کارکردن دژی خاک (کە تاوانە).
٣. بەرەنگاربوونەوەی "بێسزایی" ((Impunity
گەورەترین هۆکار بۆ زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی دژی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان دەوەستنەوە، هەستکردنە بەوەی کە یاسا نایانگرێتەوە.
داواکاری گشتی دەبێت ئەو تێڕوانینە کۆمەڵایەتییە بشکێنێت کە دەڵێت "هەرکەس پشتی بە وڵاتێکی دەرەکی یان حزبێکی بەهێز بەست، لە سەروو یاساوەیە".
کاتێک داواکاری گشتی بە ئازایانە بەرەوڕووی ئەم کەسانە دەبێتەوە، "ترسی یاسایی" دەگەڕێنێتەوە ناو کۆمەڵگە و دەبێتە ڕێگر ((Deterrence بۆ کەسانی تر.
٤. چاودێریکردنی دامەزراوە هەستیارەکان
داواکاری گشتی دەبێت چاوی کراوە بێت بەسەر ئەو جومگە هەستیارانەی کە ئەگەری "کڕینی ویژدان"یان تێدا زۆرە، وەک:
گرێبەستە نێودەوڵەتییە گەورەکان.
ئەو کەسانەی لە پۆستی سیادی و ئەمنیدان.
کەناڵە میدیاییەکان کە ڕەنگە ڕاستەوخۆ بودجەیان لە لایەنە نەیارەکانەوە بۆ دابین بکرێت بۆ تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی.
ئاستەنگەکانی بەردەم داواکاری گشتی لە کوردستان
بەداخەوە، لە واقیعی ئێمەدا داواکاری گشتی زۆرجار ڕووبەڕووی ئەم کۆسپانە دەبێتەوە:
حزبیبوونی دامەزراوەکان: کاتێک داواکاری گشتی سەر بە حزب بێت، ناتوانێت چاودێری خیانەتە سیاسییەکان بکات.
نەبوونی سەربەخۆیی دارایی و کارگێڕی: ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی نەتوانێت بڕیارە قورسەکان بدات.
کورتەی قسە: داواکاری گشتی دەبێت وەک "قەڵغانی یاسایی" نەتەوە کار بکات؛ ئەگەر ئەو بێدەنگ بوو، خیانەت دەبێتە جۆرێک لە "سیاسەت" و نیشتیمانپەروەری دەبێتە "سادەیی".
گۆڕانکاری بنەڕەتی تەنها بژاردەیە ئەگەر بمانەوێت داواکاری گشتی لە "فەرمانبەرێکی بێدەنگ"ەوە ببێتە "پارێزەری ڕاستەقینەی نەتەوە". لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی و یاسایییەوە، ئەم گۆڕانکارییە دەبێت لە سێ ئاستی سەرەکیدا بێت بۆ ئەوەی بتوانێت ڕووبەڕووی خیانەتکاران و ئەوانەی دژی بەرژەوەندی نەتەوەن بوەستێتەوە:
١. سەربەخۆیی تەواو (دوورخستنەوە لەژێر چنگی حزب)
ئێستا گەورەترین کێشە ئەوەیە کە داواکاری گشتی لە ڕووی کارگێڕی و دارایییەوە زۆرجار پاشکۆی وەزارەتی داد یان لایەنە سیاسییەکانە. بۆ ئەوەی بگۆڕێت:
پێویستە بودجەیەکی سەربەخۆی هەبێت کە هیچ وەزیر و بەرپرسێک نەتوانێت وەک فشار بەکاریبهێنێت.
شێوازی دەستنیشانکردنی داواکاری گشتی نابێت لەسەر بنەمای پشکی حزبی بێت، بەڵکو دەبێت لەلایەن ئەنجومەنی دادوەرییەوە بێت (ئەگەر ئەویش سەربەخۆ بێت) یان لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکی پیشەیی ناوخۆیییەوە بێت.
٢. فراوانکردنی دەسەڵاتی "جوڵاندنی کەیس"
لە زۆر وڵاتدا، داواکاری گشتی چاوەڕێی "سکاڵا" ناکات. بۆ نموونە:
ئەگەر بەرپرسێک یان کەسایەتییەک لە میدیاکانەوە قسەیەکی کرد کە ئاسایشی نەتەوەیی خستە مەترسییەوە یان سوکایەتی بە خوێنی شەهیدان و نیشتیمان کرد، داواکاری گشتی دەبێت دەستبەجێ فەرمانی گرتن یان لێکۆڵینەوە دەربکات بەبێ گەڕانەوە بۆ حکومەت.
پێویستە یاسایەک هەبێت کە "پارێزبەندی" (Immunity ) لەسەر هیچ کەسێک نەهێڵێت کاتێک بابەتەکە دەگاتە سەر خیانەت، چ پەرلەمانتار بێت، چ وەزیر یان سەرۆک حزب.
٣. دامەزراندنی "داواکاری گشتیی نیشتیمانی" (National Prosecutor)
پێویستە بەشێکی تایبەت لە ناو داواکاری گشتیدا هەبێت کە تەنها پسپۆڕ بێت لە "تاوانەکانی دژی دەوڵەت و نەتەوە". ئەرکی ئەم بەشە ئەوە دەبێت:
چاودێریی پەیوەندییە گوماناوییەکانی ناوخۆ لەگەڵ دەزگا هەواڵگرییەکانی دەرەوە بکات.
چاودێریی ئەو پارە و بودجانە بکات کە لە دەرەوە دێن بۆ تێکدانی سەقامگیریی کوردستان.
چۆن ئەم گۆڕانکارییە ڕوودەدات؟
گۆڕانکاری لە یاسای داواکاری گشتیدا پێویستی بە فشارێکی کۆمەڵایەتی و مەدەنی بەهێز هەیە. تا ئەو کاتەی خەڵک و ڕێکخراوەکان داوای سەربەخۆیی ئەم دامەزراوەیە نەکەن، سیاسییەکان خۆیان ئەم دەسەڵاتە نادەنە دەست داواکاری گشتی، چونکە دەزانن یەکەم کەس کە ڕووبەڕووی یاسا دەبێتەوە خودی ئەو کەسانەن کە بەرژەوەندی بێگانە دەپارێزن.
"خەڵک ئەم دامەزراوەیە هەر ناناسن"، ئەمە ئاماژەیە بۆ فەشەلێکی گەورە لە پەیوەندی نێوان "دەسەڵاتی دادوەری" و "کۆمەڵگە". لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، ئەمە چەند هۆکارێکی هەیە:
١. ونبوونی "ناسنامەی پارێزەرایەتی"
داواکاری گشتی لە بنەڕەتدا ناوی (Public Prosecutor) واتە "داواکاری گشتی یان گەل". دەبوو خەڵک وەک "پارێزەری خۆیان" سەیری بکەن، بەڵام چونکە ئەم دامەزراوەیە لە کوردستاندا زۆرجار سست بووە یان تەنها لە کێشە بچووکەکاندا دەرکەوتووە، خەڵک وای دەبینن کە فەرمانگەیەکی ئاسایی حکومەتە، نەک دەزگایەکی پارێزەری مافە نەتەوەیی و گشتییەکان.
٢. کلتووری "حزب وەک جێگرەوە"
لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، کاتێک کەسێک یان گروپێک "خیانەت" دەکەن یان زیان بە بەرژەوەندی نەتەوە دەگەیەنن، خەڵک چاوەڕێی ئەوە دەکەن حزبەکەیان وەڵامی هەبێت، نەک داواکاری گشتی. ئەمە وای کردووە چەمکی "یاسا" غائیب بێت و چەمکی "ململانێی حزبی" جێگەی بگرێتەوە. ئەمەش باشترین ژینگەیە بۆ ئەوەی "خیانەتکاران" لەژێر چەتری ململانێی حزبیدا خۆیان حەشار بدەن.
٣. نەبوونی "میدیای یاسایی"
داواکاری گشتی لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی دەبەستێت، ڕاپۆرتی ساڵانە بۆ ڕای گشتی بڵاو دەکاتەوە و دەڵێت: "ئەمانە ئەو کەسانەن کە زیانیان بە ئاسایشی نەتەوەیی گەیاندووە و ئێمە ڕووبەڕووی دادگامان کردوونەتەوە". لە کوردستاندا، ئەم دامەزراوەیە لە پشت دەرگا داخراوەکاندا ماوەتەوە، بۆیە هاوڵاتی هەست بە بوونی ناکات.
چۆن ئەم "نەناسینە" دەگۆڕێت؟
بۆ ئەوەی داواکاری گشتی ببێتە ئەو هێزەی کە ڕێگری لە "ناو زۆرەکانی" خیانەت بکات، پێویستە ئەم هەنگاوانە بنرێت:
دیجیتاڵکردن و شەفافیەت: دەبێت سەکۆیەکی هەبێت کە هاوڵاتیان بتوانن "هەواڵدەری" ((Informant بن؛ واتە کاتێک کەسێک یان گروپێک دەبینن دژی بەرژەوەندی نەتەوە کار دەکات، بتوانن بەبێ ترس زانیاری بدەنە داواکاری گشتی.
پەروەردەی یاسایی: لە قوتابخانە و زانکۆکاندا، دەبێت فێر بکرێین کە "داواکاری گشتی" هێڵی یەکەمی پاراستنی نیشتیمانە، نەک تەنها پۆلیس و پێشمەرگە.
ئازایەتی لە کەیسە گەورەکاندا: تەنها یەک جار ڕووبەڕووبوونەوەی یاسایی لەگەڵ "کەسێکی دەستڕۆیشتوو" کە دژی بەرژەوەندی کوردستان کاری کردووە، بەسە بۆ ئەوەی هەموو میللەت ئەم دامەزراوەیە بناسێت و متمانەی پێ بکاتەوە.
زۆربەی گرفتەکان دەبەستنەوە بە ململانێی سیاسی و حزبی یەوە
ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە لێیەوە "تیرۆرکردنی یاسا" دەستپێدەکات. کاتێک هەموو شتێک دەبەسترێتەوە بە ململانێی حزبییەوە، جۆرێک لە "لێڵی و مژی" ((Ambiguity دروست دەبێت کە تێیدا ڕاستی و خیانەت تێکەڵ دەبن.
لە کۆمەڵناسیی سیاسیدا، ئەم دۆخە چەند لێکەوتەیەکی مەترسیداری هەیە:
١. ئاساییکردنەوەی خیانەت (Normalization)
کاتێک حزبێک تۆمەتی خیانەت دەداتە پاڵ کەسێک و حزبی بەرامبەر وەک "هێرشی سیاسی" وەسفی دەکات، هاوڵاتی تووشی جۆرێک لە "بێهیوایی و بێلایەنی" دەبێت. لەم دۆخەدا، خیانەتکاران سوودمەندی یەکەم بن؛ چونکە دەزانن هەر تاوانێک بکەن، دەتوانن لەژێر پەردەی "ململانێی حزبی" وەک جەنگێکی ڕاگەیاندن نیشانی بدەن و لە سزای یاسایی ڕزگاریان ببێت.
٢. شەرعیەتدان بە بێگانە
مەترسییەکە لێرەدایە: کاتێک لایەنێکی سیاسی بۆ لێدانی ڕکابەرەکەی پەنا دەباتە بەر وڵاتێکی داگیرکەر، و لایەنەکەی تریش تەنها بە "ململانێی سیاسی" ناوی دەبات، لێرەدا بەرژەوەندیی نیشتیمانی دەبێتە قوربانیی بەرژەوەندیی حزبی. ئەمە وای کردووە کە "ناوە زۆرەکانی" ناو مێژووی ئێمە، هەمیشە پارێزبەندییەکی حزبییان هەبێت.
٣. ئیفلیجکردنی ویژدانی گشتی
کاتێک یاسا و داواکاری گشتی بێدەنگ دەبن، خەڵکیش دابەش دەبن بەسەر بەرەی حزبەکاندا. ئەگەر کەسێک "خیانەتێکی ڕوونیش" بکات، لایەنگرانی حزبەکەی وەک "قارەمان" یان "قوربانیی پیلانگێڕی" سەیری دەکەن. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی پێوەرە ئەخلاقییەکانی نەتەوە تێکبچێت؛ ئیتر پێوەر ئەوە نییە "تۆ چیت بۆ کوردستان کردووە؟"، بەڵکو ئەوەیە "تۆ سەر بە کام حزبیت؟".
چۆن لەم بازنە داخراوە دەرچین؟
بۆ ئەوەی "ململانێی حزبی" نەبێتە پەناگەی خیانەتکاران، پێویستمان بە دوو شتی بنەڕەتی هەیە:
پێوەرێکی نیشتیمانیی ڕوون (National Standards) دەبێت "هێڵە سوورەکان" لە یاسایەکی نیشتیمانیدا بنووسرێنەوە کە هیچ حزبێک نەتوانێت تەفسیری جیاوازی بۆ بکات. (بۆ نموونە: هەر جۆرە پەیوەندییەکی سەربازی یان هەواڵگری لەگەڵ بێگانە دژی هەر لایەنێکی ناوخۆیی، بە خیانەتی گەورە هەژمار بکرێت بەبێ گوێدانە پاساوەکان).
دادگایەکی تایبەت (Special Tribunal): دادگایەک کە ئەندامەکانی لە کەسانی ئەکادیمی و یاساییی سەربەخۆ بن و هیچ پەیوەندییەکیان بە حزبەکانەوە نەبێت، بۆ ئەوەی بڕیارەکانیان وەک "بڕیاری سیاسی" سەیر نەکرێت.
کێشەی گەورەی ئێمە ئەوەیە، "خیانەت" لای ئێمە بووە بە "ڕایەکی جیاواز"، لە کاتێکدا لە هەموو جیهاندا خیانەت "تاوانێکی گەورەیە" و هیچ پەیوەندییەکی بە ئازادیی سیاسییەوە نییە.
دەستوور باشترینە
دەستوور (Constitution) بەرزترین و پیرۆزترین بەڵگەنامەی یاسایی و سیاسییە لە هەر وڵاتێکدا. ئەوەی ئێمە لە کوردستاندا پێویستمانە، دەستوورێکە کە وەک "گرێبەستێکی نەتەوەیی" کار بکات، نەک تەنها وەک دەقێکی سەر کاغەز.
لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، دەستوور دەبێتە ئەو "چەقە"ی کە هەموو جیاوازییە حزبییەکان لە دەوری کۆدەبنەوە. لێرەدا دەستوور سێ کێشەی سەرەکی چارەسەر دەکات کە پەیوەندییان بە پرسی خیانەت و بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانەوە هەیە:
١. دیاریکردنی "هێڵە سوورەکان" (Definition of Treason)
کاتێک دەستوور هەبێت، چەمکی "خیانەت" یان "دژایەتیکردنی بەرژەوەندیی نیشتیمانی" بەپێی ویستی ئەم حزب و ئەو کەس پێناسە ناکرێت.
دەستوور بە ڕوونی دەڵێت: "هەر جۆرە پەیوەندییەکی نهێنی یان سەربازی لەگەڵ دەوڵەتێکی بێگانە بە مەبەستی لێدانی قەوارەی هەرێم، خیانەتە."
ئیتر هیچ کەس ناتوانێت لەژێر ناوی "تاکتیکی سیاسی" یان "بەرژەوەندیی حزبی" پاساو بۆ کارەکانی بهێنێتەوە، چونکە دەستوور لە سەروو هەمووانەوەیە.
٢. سەربەخۆییی دادگای دەستووری
یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی دەستوور، دروستکردنی **"دادگایەکی دەستووریی سەربەخۆ"**یە.
ئەم دادگایە دەبێتە چاودێر بەسەر داواکاری گشتی و هەموو دەسەڵاتەکانەوە.
ئەگەر داواکاری گشتی لەژێر فشاری حزبدا بێدەنگ بوو، یان ئەگەر حزبێک یاسایەکی دەرکرد کە دژی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان بوو، ئەم دادگایە دەتوانێت بڕیارەکان هەڵبوەشێنێتەوە و سەرپێچیکاران سزا بدات.
٣. پاراستنی "ناسنامەی نەتەوەیی"
دەستوور تەنها یاسا نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی کەرامەتی میللەتێکە. کاتێک دەستوورێکمان هەبێت کە هەموو تاکێکی کورد هەست بکات ماف و کەرامەتی تێدا پارێزراوە:
هەستی "ئینتیما" ((Belonging بەهێز دەبێت.
خیانەتکار لای کۆمەڵگە وەک کەسێکی "دەرچوو لە دەستوور" دەبینرێت، نەک تەنها وەک "ڕکابەری حزبی". ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی خیانەتکاران لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پەراوێز بخرێن (Social Ostracism).
گرفتە گەورەکە لێرەدایە:
لە کوردستاندا، ساڵانێکی زۆرە باس لە نووسینەوەی دەستوور دەکرێت، بەڵام ململانێی حزبی ڕێگر بووە. چونکە حزبەکان دەزانن دەستوورێکی نیشتیمانیی ڕاستەقینە، دەسەڵاتەکانی ئەوان کەم دەکاتەوە و دەیانخاتە ژێر چاودێریی یاساوە.
کورتەی بابەتەکە: بەبێ دەستوور، نیشتیمان وەک "ماڵێکی بێ دیوار" وایە؛ هەرکەسێک دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی تێیدا یاری بکات و دواتر بە "سیاسەت" ناوی ببات.
کۆدەنگی نیشتمانی پێویستە
کۆدەنگی نیشتمانی (National Consensus) ئەو بناغە پتەوەیە کە دەستووری لەسەر بونیاد دەنرێت. بەبێ ئەم کۆدەنگییە، دەستوور تەنها دەبێتە "کاغەزێکی بێ ڕۆح" کە هەر حزبێک بە کەیفی خۆی و بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆی تەفسیری دەکات.
لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسییەوە، بۆ ئەوەی ئەم کۆدەنگییە دروست ببێت و ببێتە بەربەستێکی ڕاستەقینە لە بەردەم خیانەت و تێکدانی بەرژەوەندییەکان، پێویستە ئەم خاڵانە ڕەچاو بکرێن:
١. کۆدەنگی لەسەر "بەرژەوەندییە باڵاکان"
دەبێت پێش هەموو شتێک، ڕێککەوتن بکرێت لەسەر ئەوەی کە چی "هێڵی سوورە" و ناگۆڕێت. بۆ نموونە:
خاک و قەوارەی هەرێم: نابێت ململانێی حزبی بگاتە ئاستی یاری پێکردن بە یەکپارچەیی خاک یان ڕادەستکردنی بە بێگانە.
سەرچاوە سروشتییەکان: دەبێت وەک موڵکی نەوەکانی ئێستا و داهاتوو سەیر بکرێن، نەک وەک غەنیمەی حزبەکان.
٢. جیاکردنەوەی "نیشتمان" لە "دەسەڵات"
کۆدەنگی نیشتمانی کاتێک دروست دەبێت کە هاوڵاتی تێبگات:
دەتوانیت دژی حکومەت و دەسەڵات بیت و ڕەخنەی توند بگریت (ئەمە مافە).
بەڵام نابێت دژی نیشتمان و بەرژەوەندی گشتی بیت (ئەمە خیانەتە). ئەم جیاکارییە دەبێت لە ناو هۆشیاریی کۆمەڵایەتیدا بچەسپێت بۆ ئەوەی هیچ لایەنێک نەتوانێت بە ناوی "پاراستنی نیشتمان"ەوە دەنگی ناڕەزایەتی کپ بکاتەوە، و هیچ کەسێکیش نەتوانێت بە ناوی "ئۆپۆزسیۆن"ەوە خزمەتی ئەجێندای بێگانە بکات.
٣. ڕۆڵی "کۆمەڵگەی مەدەنی" و "ئەکادیمیستەکان"
کۆدەنگی نیشتمانی نابێت تەنها لە نێوان سەرۆک حزبەکاندا بێت لە پشت دەرگا داخراوەکان (چونکە ئەوە دەبێتە "پشکپشکێنە"). بەڵکو دەبێت:
زانکۆکان، ڕۆشنبیران و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ڕۆڵی سەرەکییان هەبێت لە داڕشتنی ئەو بەها نیشتمانییانە.
فشار دروست بکرێت کە دەستوور بەرهەمی "خواستێکی جەماوەری" بێت، نەک "ڕێککەوتنی
کێشەی "ناوە زۆرەکان" لێرەدا کۆتایی دێت
کاتێک کۆدەنگییەکی نیشتمانی هەبێت، ئەو کەسانەی (کۆن و ئێستا) کە دژی بەرژەوەندییەکانی کوردستان کاریان کردووە، چیتر ناتوانن لەژێر پەردەی "سیاسەت" یان "پاراستنی حزب" خۆیان بشارنەوە.
لۆمەی کۆمەڵایەتی: کۆمەڵگە وەک "نامۆ" سەیرییان دەکات.
یاسا: داواکاری گشتی پاڵپشتییەکی جەماوەریی دەبێت بۆ ئەوەی ڕاپێچی دادگایان بکات.
دەستوور "چەکەکەیە" و کۆدەنگی نیشتمانیش "بارووتەکەیەتی". بەبێ کۆدەنگی، یاسا تەنها مرەکەبێکە لەسەر کاغەز.
سەرچاوەکان:
ئیمێڵ دورکایم، چەمکی ئانۆمی.
بیندیکت ئەندەرسۆن کتێبی((Imagined Communities.
د.عباس وەلی : لێکۆڵینەوەیەکی قوڵ لەسەر (بۆچی کورد نەیتوانیوە ناسنامەیەکی سیاسی یەکگرتوو درووست بکات کەبەرژەوەندیە باڵاکان بپارێزێت.
د. جەبار قادر ( مێژووی سیاسی کورد).
یاسای داواکاری گشتی ژمارە(١٥)ی ساڵی ٢٠١٥ ی هەرێمی کوردستان.
هانس کێڵسن ( هەڕەمی یاسایی)