ئا: ئاوێنە
توێژەران ساڵانێکە لێکۆڵینەوە لەوە دەکەن کە بۆچی پێدەچێت کات لەگەڵ هەڵشانی تەمەندا خێراتر تێدەپەڕێت.
لەگەڵ تێپەڕبوونی هەفتە و مانگ و ساڵ و جوڵەی ژیان بە خێرایی، زۆرجار ئاوڕێک لە دواوە دەدەینەوە و هاوار دەکەین، “ئای کات چۆنو چەند خێرا رۆی؟” بەڵام ئایا هیچ ڕاستییەک لە پشت ئەو هەستەوە هەیە کە کات خێراتر دەبێت لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنمان؟
توێژەران ساڵانێکە لێکۆڵینەوە دەکەن کە بۆچی پێدەچێت کات لەگەڵ تێپەڕینی تەمەندا خێراتر تێپەڕێت. توێژینەوەیەک کە لەلایەن زانکۆی کامبریجەوە بڵاوکراوەتەوە، "ناتەباییەکی زانستی لە نێوان کاتی وێنەی دەروونی و کاتی کاتژمێر"ی دەستنیشانکردووە.
توێژینەوەکە دەڵێت "هۆکارەکە ئەوەیە کە 'کاتی کاتژمێر'ی پێوانەکراو هەمان ئەو کاتە نییە کە عەقڵی مرۆڤ هەستی پێدەکات". لە کاتێکدا ‘کاتی کاتژمێر’ ئاماژەیە بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێری ڕستەیی، ‘کاتی مێشک’ بەهۆی ئەو وێنە و ئەزموونانەی کە لە ماوەی ژیانماندا کەڵەکەیان دەکەین، لە قاڵب دەدرێت.
کۆمپانیای تەندروستی دەروونی ReachLink پێنج هۆکاری ئەگەری دەستنیشان کرد کە وا دیارە کات بە خێرایی تێپەڕێت لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنمان، ئەمەش لە تیۆری بەناو ئەنالۆگەوە دەست پێدەکات.
لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا، ساڵێک لە ژیان 10%ی هەموو ئەو شتانە دەکات کە ئەزموونت کردووە.
لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا، هەمان ساڵ تەنها ٢٪ی ئەزموونی ژیانت پێکدەهێنێت.
ئەمە جەوهەری تیۆری ڕێژەیی ئەو بیرۆکەیەیە کە هەر ساڵێکی نوێی تەمەن وەک بەشێک لە کۆی گشتی کەم دەبێتەوە.
هەروەها کۆمپانیاکە ئاماژەی بە کورتهێنانی تازەگەری کردووە وەک هۆکارێکی دیکە کە بەشدارە لە خێراکردنی کات.
کورتهێنانی تازەگەری ئەو بیرۆکەیە کە بیرەوەری کات بە شێوەیەکی یەکسان تۆمار ناکات، بەڵکو ڕووداوە جیاوازەکان لەبیر دەکات. کاتێک ڕۆتینەکەت هەفتە لە دوای هەفتە و مانگ لە دوای مانگ زۆر بە باشی وەک یەک دەردەکەوێت، یادەوەری نوێ کەمتر دەبێتەوە بۆ جیاکردنەوەی قۆناغێک لە قۆناغێکی تر. لە ئەنجامدا کات پاڵپێوەدەنرێت.
هەروەها کاتێک کە مێشک لە کاتی ئەرکە ئاشناکان یان دووبارەبووەکاندا دەچێتە سەر "پایلەوانی ئۆتۆماتیکی"، ئەمەش وامان لێدەکات کەمتر ئاگاداری ڕۆیشتنی کات بین. کاتێک سەرقاڵی ئەرکێک دەبین، سەرچاوە مەعریفیەکانمان لە شوێنێکی تردا چڕ دەبنەوەو هەست بەتێپەڕینی کاتژمێرەکە ناکەین.
هۆکارێکی دیکە ئاساییبوونەوەی سۆزدارییە. ئەزموونکردنی هەست و سۆزە چڕەکان – وەک ترس، دڵەڕاوکێ و وروژاندن – کاریگەرییەکی بەردەوام بەجێدەهێڵێت. هەستکردن بە ماندوێتی و فشار و یەکدەنگی کات پاڵدەنێت.
فاکتەری پێنجەم بریتییە لە دۆپامین کە گواستەرەوەیەکی دەمارییە و بەشدارە لە پاڵنەر و پاداشت و پرۆسێسکردنی کات لەلایەن مێشکەوە. ئاستی دۆپامین دەتوانێت لەگەڵ تەمەندا بگۆڕێت و کۆمپانیای ReachLink پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمە ڕەنگە بەشداربێت لە تێڕوانینمان بۆ خێراتر جووڵەی کات.
چۆن کات "خاوبکەینەوە".
بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەمانە، هەنگاو هەیە کە دەتوانیت بیگریتەبەر بۆ ئەوەی هەوڵبدەیت کات خاو بکەیتەوەو سات و یادەوەری دروست بکەیت کە ئەو ڕۆتینانە دەشکێنێت دواتر لە ژیاندا جێگیر دەبن.
ئادریان بێجان، پرۆفیسۆری ئەندازیاری میکانیکی و نووسەری کتێبی "کات و جوانی: بۆچی کات دەفڕێت و جوانی هەرگیز نامرێت"، باس لەوە دەکات کە ئەگەر خۆمان ناچار بکەین کاری نوێ بکەین بۆ ئەوەی لەڕۆتین ڕزگارمان بێت، کات بە شێوەیەکی جیاواز تێدەپەڕێت.
ئەو دەڵێت "خۆت سەرسام بکە، کاری نائاسایی بکە". "ئایا گاڵتەیەکی باشت بیستووە؟ بیگێڕە! بیرۆکەیەکی نوێت هەیە؟ شتێک بکە. شتێک دروست بکە. شتێک بڵێ".