بڕیارە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا هاووڵاتییانی ئیسرائیل ڕوو لە سندوقەکانی دەنگدان بکەن؛ پرۆسەیەک کە وەک یەکەمین وێستگەی هەڵبژاردن لە دوای هەڵگیرسانی جەنگی غەززە و پێکدادانە سەربازییەکان لەگەڵ لوبنان و ئێران دێتە ئەژمار. لە ناوەندە سیاسی و میدیاییەکاندا، ئەم هەڵبژاردنە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕاپرسییەک لەسەر چارەنووسی سیاسی و شێوازی حوکمڕانیی سەرۆکوەزیرانی ئێستا، بنیامین نەتەنیاهۆ، لێکدەدرێتەوە.
لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگی غەززە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە، پەرلەمانی ئیسرائیل (کنێست) کۆمەڵێک یاسا و پڕۆژەیاسای تێپەڕاندووە یان خستووەتە بواری جێبەجێکردنەوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەستن بە پرسی فەلەستینەوە. دیارترین ئەو هەنگاوانەش بریتی بوون لە ڕەتکردنەوەی فەرمیی دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین، پاڵپشتیکردن لە سەپاندنی سەروەری و لکاندنی کەرتی ڕۆژئاوا بە ئیسرائیلەوە، لەگەڵ بڕینی هاوکارییە داراییەکان بۆ فەلەستینییەکان و قەدەغەکردنی چالاکییەکانی ئاژانسی ئۆنروا (UNRWA).
لەم چوارچێوەیەدا، هەرچەندە بەرەی ئۆپۆزیسیۆنی ئیسرائیل—کە لەلایەن پارتە زۆرینە جولەکەکانەوە سەرکردایەتی دەکرێت—خۆی وەک جێگرەوەیەکی سیاسی بۆ حکومەتە ڕاستڕەوەکەی نەتەنیاهۆ دەخاتە ڕوو، بەڵام لەناو هۆڵی پەرلەماندا و لەکاتی دەنگدان لەسەر دۆسیە پەیوەندیدارەکان بە فەلەستین، زۆربەی کات هەردوو بەرەی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن هاوهەڵوێست بوون و بە یەک ئاراستە دەنگیان داوە.
گۆڕانی واتای "چەپ" و "ڕاست" لە گۆڕەپانی سیاسیی ئیسرائیلدا
لە ستانداردی سیاسەتی جیهانیدا، دەستەواژەکانی "چەپ" و "ڕاست" وەک پێوەرێکی سەرەکی بۆ پۆلێنکردنی پارتەکان بەکاردێن. بە شێوەیەکی گشتی، بەرەی چەپ پشتگیری لە زیادکردنی خەرجییە گشتییەکانی حکومەت دەکات و سیاسەتێکی کراوەتر بەرامبەر پرسی کۆچبەران و مافی کەمینەکان پەیڕەو دەکات. لە بەرامبەردا، بەرەی ڕاست جەخت لەسەر کەمکردنەوەی باج، توندوتۆڵکردنی سنوورەکان و پاراستنی ناسنامەیەکی نیشتمانیی یەکگرتوو دەکاتەوە.
بەڵام لە ناوخۆی ئیسرائیلدا، پێوەری ئەم دابەشبوونە جیاوازە؛ پۆلێنکردنی سیاسی زیاتر لەوەی پەیوەست بێت بە دیدگای ئابوورییەوە، گرێدراوی چۆنیەتی مامەڵەکردنە لەگەڵ ململانێی فەلەستین و دۆسیەی ئەمنی. لە مێژووی سیاسیی ئەو وڵاتەدا، بەرەی چەپ بە پشتگیریکردن لە پرەنسیپی "سازانی هەرێمی" (پاشەکشە لە خاک بەرامبەر بە ئاشتی) و ئەنجامدانی دانوستان دەناسرایەوە، لە کاتێکدا بەرەی ڕاست دژی دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین بووە و هەوڵی فراوانکردنی کۆمەڵگە نیشتەجێبووە جولەکەنشینەکانی داوە.
لە ساڵانی ڕابردوودا، نەخشەی سیاسیی ئیسرائیل بە شێوەیەکی گشتی بەرەو ئاراستەی ڕاستڕەوی کشاوە. بە جۆرێک ئەو تێڕوانینانەی بەرامبەر فەلەستینییەکان پێشتر وەک هەڵوێستی توند و پەراوێزخراو هەژمار دەکران، ئێستا بوونەتە بەشێک لە ڕەوتی سەرەکیی سیاسەت لە وڵاتەکەدا. لەم بارەیەوە، ئیهاب جەبارین، شرۆڤەکاری سیاسیی فەلەستینی ئاماژە بەوە دەکات کە لە ئێستادا زۆرینەی سیاسەتی پارتە جولەکەکان لە ئیسرائیل پشت بە "ئەو گریمانە و بنەمایانە دەبەستێت کە نەوەیەک لەمەوبەر بە تەواوی وەک هەڵوێستی ڕاستڕەو سەیر دەکران".
سیستەمی پارتەکان و سروشتی پێکهێنانی هاوپەیمانێتییەکان
لە مێژووی سیاسیی ئیسرائیلدا، هیچ پارتێک بە تەنیا نەیتوانیوە زۆرینەی ڕەها لە کنێست بەدەستبهێنێت. بۆ ئەوەی هەر کاندیدێکی سەرۆکوەزیران بتوانێت کابینەی حکومەت پێکبهێنێت، پێویستی بە مسۆگەرکردنی دەنگی لانیکەم ٦١ پەرلەمانتار هەیە لە کۆی ١٢٠ کورسییەکەی پەرلەمان. ئەم ڕێکارە یاساییە وا دەکات کە پەنابردن بۆ دروستکردنی هاوپەیمانێتی لەگەڵ پارتە بچووکەکاندا ببێتە ناچاری، سەرەڕای هەبوونی ناکۆکیی ئایدیۆلۆژی و داواکاریی دژیەک لە نێوانیاندا. ئەم هاوکێشەیە هەژموون و کاریگەرییەکی سیاسیی گەورەتر لە قەبارەی ڕاستەقینەی خۆیان دەبەخشێتە پارتە بچووکەکان، چونکە کشانەوەی هەر کامێکیان لە هاوپەیمانێتییەکە دەتوانێت ببێتە هۆی لەدەستدانی زۆرینەی پەرلەمانی و هەڵوەشاندنەوەی حکومەت.
پێکهاتەی کابینەی پێشووی نەتەنیاهۆ و هەژموونی ڕاستڕەوی توندڕەو
لە دوای هەڵبژاردنەکانی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، پارتی ڕاستڕەوی "لیکود" بە سەرۆکایەتیی نەتەنیاهۆ، کە وەک براوەی یەکەم ٣٢ کورسی بەدەستهێنابوو، توانی هاوپەیمانێتییەکی ٦٤ کورسی پێکبهێنێت. ئەو کابینەیە هەردوو پارتی "شاس" و "یەهدوت هەتورا"ی لەخۆگرتبوو، کە نوێنەرایەتیی حەریدیمەکان (جولەکە ئاییندارە نەریتخوازەکان) دەکەن، شانبەشانی هاوپەیمانیی "زایۆنیزمی ئایینی" کە لیستێکی هاوبەشی نێوان هەردوو پارتی "زایۆنیزمی ئایینی" و "هێزی جولەکە" بوو. ئەو حکومەتە لەلایەن چاودێرانەوە وەک ڕاستڕەوترین کابینە لە مێژووی دامەزراندنی ئیسرائیلەوە تا ئەو کاتە پۆلێن کرا.
لەناو ئەو پێکهاتەیەدا، سەرکردەکانی ڕەوتی ڕاستڕەوی توندڕەو پێگەی هەستیار و کاریگەریان وەرگرت. بێزالیل سمۆتریچ، سەرۆکی پارتی زایۆنیزمی ئایینی، پۆستی وەزیری دارایی پێسپێردرا و هاوکات دەسەڵاتی کارگێڕی و مەدەنی لە کەرتی ڕۆژئاوا پێدرا، کە پرۆسەی پلاندانان و فراوانکردنی کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان لەخۆدەگرێت. لە بەرامبەردا، ئیتامار بن گڤیر، سەرۆکی پارتی هێزی جولەکە، پۆستی وەزیری ئاسایشی نەتەوەیی وەرگرت کە سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی دەزگای پۆلیس دەکات. هەردوو وەزیرەکە فشارێکی بەردەوامیان دەخستە سەر حکومەت بۆ لکاندنی خاک و فراوانکردنی کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان، و چەندین جار کارتی هەڕەشەی کشانەوە و هەڵوەشاندنەوەی حکومەتیان بۆ سەپاندنی ئەجێنداکانیان بەکارهێنا.
وێستگەکانی گۆڕانکاری و لێکترازان لە هاوپەیمانێتییەکەی دەسەڵاتدا
لە ماوەی تەمەنیدا، هاوپەیمانێتییەکەی نەتەنیاهۆ بەهۆی پێشهاتە جەنگی و سیاسییەکانەوە چەندین گۆڕانکاری بەخۆیەوە بینی:
تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ - حوزەیرانی ٢٠٢٤: لە دوای هێرشەکەی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ی بزووتنەوەی حەماس (ناسراو بە گەردەلوولی ئەقسا)، هاوپەیمانیی "یەکێتیی نیشتمانی" بە سەرۆکایەتیی بێنی گانتس چووە ناو حکومەتی فریاگوزاریی جەنگەوە، بەڵام لە حوزەیرانی ٢٠٢٤ بەهۆی ناکۆکی لەسەر بەڕێوەبردنی جەنگ لە حکومەت کشایەوە.
ئەیلوولی ٢٠٢٤: پارتی "هیوای نوێ" بە سەرۆکایەتیی گیدۆن ساعر پەیوەندی بە هاوپەیمانێتییەکەی نەتەنیاهۆوە کرد.
کانوونی دووەمی ٢٠٢٥: پارتی "هێزی جولەکە" بە سەرۆکایەتیی بن گڤیر وەک ناڕەزایەتییەک دژی واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئاگربەست لە غەززە لە حکومەت کشایەوە، بەڵام دوای تێپەڕبوونی دوو مانگ جارێکی دیکە گەڕایەوە ناو کابینەکە.
تەممووزی ٢٠٢٥: پارتی "یەهدوت هەتورا" بەهۆی پەککەوتنی پڕۆژەیاسای بەخشینی پیاوانی حەریدیم لە خزمەتی سەربازیی ناچاری، کشانەوەی خۆی لە هاوپەیمانێتییەکە ڕاگەیاند. هاوکات پارتی "شاس"یش، کە بە هەمان شێوە نوێنەرایەتیی حەریدیمەکان دەکات، وەزیرەکانی لە کابینەی حکومەت کشاندەوە، بەڵام لەناو چوارچێوەی هاوپەیمانێتیی پەرلەمانیدا مایەوە.
لە مانگی تەممووزدا و لەکاتی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان وەک ئامادەکارییەک بۆ هەڵبژاردنەکانی ٢٧ی تشرینی یەکەم، کۆی کورسییەکانی هاوپەیمانێتییەکەی نەتەنیاهۆ بۆ ٦٠ کورسی دابەزیبوو، کە بەم شێوەیە دابەش ببوون: لیکود (٣٢ کورسی)، شاس (١١ کورسی)، زایۆنیزمی ئایینی (٧ کورسی)، هێزی جولەکە (٦ کورسی)، و هیوای نوێ (٤ کورسی).
پێگە و پێکهاتەی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن
لە سیستەمی سیاسیی ئیسرائیلدا، مانەوەی پارتێک لە ڕیزی ئۆپۆزیسیۆندا بە واتای ئەوە نایەت کە هەڵگری بیری چەپڕەوە. لە خولی پێشووی کنێستدا، پارتی "یەش عەتید" بە سەرۆکایەتیی یائیر لاپید گەورەترین هێزی ئۆپۆزیسیۆن بوو بە ٢٤ کورسی، و لە دوای ئەویش پارتی "شین و سپی" بە سەرۆکایەتیی بێنی گانتس دەهات. هەردوو پارتەکە لە بازنەی سیاسەتی ناوەنددا پۆلێن دەکرێن و پێش دەستپێکردنی جەنگ سەرکردایەتیی خۆپیشاندان و هەڵمەتەکانی دژ بە پڕۆژەی هەموارکردنەوەی سیستەمی دادوەرییان دەکرد، کە لەلایەن کابینەکەی نەتەنیاهۆوە پێشنیاز کرابوو.
لە لایەکی دیکەوە، پارتی "ئیسرائیل ماڵمانە" (ئیسرائیل بیتێنو) بە سەرۆکایەتیی ئەڤیگدۆر لیبەرمان بەشێکی دیکەی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆن پێکدەهێنێت. پارتەکەی لیبەرمان، کە پارتێکی ڕاستڕەوی عەلمانییە و پێشتر هاوپەیمانی نەتەنیاهۆ بووە، هەڵوێستێکی توندی دژی بەخشینی پیاوانی حەریدیم لە خزمەتی سەربازی هەیە.
لە نێوان سەرجەم هێزە سیاسییەکاندا، "پارتی کار" کە ئێستا لە چوارچێوەی هاوپەیمانیی "پارتی دیموکراتەکان"دا کار دەکات، تاکە پارتی زۆرینە جولەکە بوو لە خولی پێشووی پەرلەماندا کە بە شێوەیەکی فەرمی و ڕاشکاوانە پاڵپشتی لە بیرۆکەی "چارەسەری دوو دەوڵەتی" دەکرد وەک ڕێگەیەک بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل.
٦ دیارترین ڕکابەرەکانی بەرامبەر نەتەنیاهۆ لە هەڵبژاردنی ٢٧ی تشرینی یەکەمدا
لەم هەڵبژاردنەدا کە چاوەڕوان دەکرێت کێبڕکێیەکی توند بەخۆیەوە ببینێت، بنیامین نەتەنیاهۆ هەوڵی مانەوە لە دەسەڵات دەدات، لەکاتێکدا شەش سەرکردەی سیاسیی دیار هەوڵەکان چڕ دەکەنەوە بۆ کۆتاییهێنان بە حوکمڕانییە درێژخایەنەکەی:
١. غادی ئایزینکۆت؛ ڕکابەرە سەرەکییەکە
غادی ئایزینکۆت (٦٦ ساڵ)، سەرۆک ئەرکانی پێشووتری سوپا و کوڕی خێزانێکی کۆچبەری مەغریبی، لە ئێستادا بە دیارترین ڕکابەری نەتەنیاهۆ دادەنرێت. ئەگەر بتوانێت پۆستی سەرۆکوەزیران بەدەستبهێنێت، دەبێتە یەکەمین سەرۆکوەزیران لە مێژووی ئیسرائیلدا کە ڕەچەڵەکی بگەڕێتەوە بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان باکووری ئەفریقا (جولەکەکانی میزراحی).
ئایزینکۆت سەرەڕای ئەوەی ئەزموونێکی دوورودرێژی لە کاری حزبیدا نییە، بەڵام لە دوای کوژرانی کوڕێکی و دوو لە برازاکانی لە شەڕەکانی کەرتی غەززەدا، هاوسۆزی و پشتگیرییەکی بەرفراوانی جەماوەری بەدەستهێنا. ناوبراو لە ساڵی ٢٠٢٤ لە کابینەی جەنگ کشایەوە و بووە یەکێک لە ڕەخنەگرە دیارەکانی سیاسەتەکانی نەتەنیاهۆ. لە ساڵی ٢٠٢٥دا پارتێکی نوێی بە ناوی "یەشار" دامەزراند؛ لە کارنامەی هەڵبژاردنیدا بەڵێنی داوە ڕێگری لە دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین بکات، لە ماوەی ١٨ مانگدا کۆتایی بە دەسەڵاتی حەماس لە غەززە بهێنێت، و هاوکات پاڵپشتی لە پرۆسەی نیشتەجێکردن لە کەرتی ڕۆژئاوا دەکات.
٢. نەفتالی بێنێت؛ جێگرەوەی ڕاستڕەو و هاوپەیمانی نوێ
نەفتالی بێنێت، سەرۆکوەزیرانی پێشووی ئیسرائیل، لە ڕاپرسییەکانی تایبەت بە هەڵبژاردندا لە پلەی سێیەمدا دێت. بێنێت کە پێشینەی وەبەرهێنانی لە کەرتی تەکنەلۆژیادا هەیە، بۆ ماوەیەکی درێژ وەک یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی ڕەوتی ڕاستڕەوی نەتەوەپەرست و پاڵپشتیکاری کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان ناسرابوو.
لە ساڵی ٢٠٢١دا، توانی هاوپەیمانێتییەکی فرەڕەنگ (کە بۆ یەکەمجار پارتێکی عەرەبیشی تێدابوو) پێکبهێنێت و کۆتایی بە ١٢ ساڵ دەسەڵاتی بەردەوامی نەتەنیاهۆ بهێنێت، هەرچەندە کابینەکەی تەنیا ساڵێکی خایاند. بێنێت بە هەڵوێستە توندەکانی لە دۆسیە ئەمنییەکان و دژایەتیکردنی دەوڵەتی فەلەستین ناسراوە، بەڵام لەم هەڵبژاردنەدا خۆی وەک کارەکتەرێکی ناوەندڕەوی سێکولار (عەلمانی) دەناسێنێت و بە مەبەستی کۆکردنەوەی زۆرترین دەنگ، هاوپەیمانێتیی لەگەڵ یائیر لاپید پێکهێناوە.
٣. یائیر لاپید؛ سەرکردەی بەرەی ناوەند
یائیر لاپید (٦٢ ساڵ)، کە پێشتر وەک ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠١٢ پارتی میانڕەوی "یەش عەتید"ی دامەزراند. ناوبراو پێشتر پۆستەکانی وەزیری دارایی و وەزیری دەرەوەی بەڕێوەبردووە و لە ساڵی ٢٠٢٢دا بۆ ماوەیەکی کورت پۆستی سەرۆکوەزیرانی بەوەکالەت وەرگرت. سەرەڕای ئەزموون و ناسراوییەکەی لە گۆڕەپانی سیاسیدا، لاپید ڕووبەڕووی ئاستەنگ بووەتەوە لە ڕاکێشانی دەنگدەرانی دەرەوەی بنکە جەماوەرییە سەرەکییەکەی، کە زیاتر لە چینی ناوەند و دانیشتووانی شارە سێکولارەکان پێکدێن.
٤. ئەڤیگدۆر لیبەرمان؛ نەتەوەپەرستیی سێکولار
ئەڤیگدۆر لیبەرمان، کە لە ساڵی ١٩٥٨ لە مۆڵداڤیا (لە چوارچێوەی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو) لەدایک بووە و لە کۆتاییەکانی دەیەی حەفتاکاندا کۆچی کردووە بۆ ئیسرائیل، لە ڕابردوودا یەکێک بووە لە کەسە نزیکەکانی نەتەنیاهۆ و پۆستی بەڕێوەبەری نووسینگەکەی هەبووە.
دواتر لیبەرمان پارتی نەتەوەپەرستی سێکولاری "ئیسرائیل بیتێنو"ی دامەزراند و لە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکاندا پۆستە باڵاکانی وەزیری دەرەوە، بەرگری و دارایی وەرگرتووە. لە ئێستادا وەک یەکێک لە ڕەخنەگرە سەرسەختەکانی نەتەنیاهۆ دەردەکەوێت و بە توندی دژی پێدانی ئیمتیازاتی دارایی و یاساییە بە جولەکە ئاییندارە توندڕەوەکان (حەریدیم)، و داوای سەپاندنی خزمەتی سەربازیی ناچاری بەسەریاندا دەکات.
٥. مەنسوور عەباس؛ ژمارە قورسەکەی هاوکێشەی هاوپەیمانێتییەکان
مەنسوور عەباس، سەرۆکی پارتی عەرەبیی ئیسلامیی "ڕەعام" (لیستی یەکگرتووی عەرەبی)، هەوڵ دەدات لەم هەڵبژاردنەدا دەنگی هاووڵاتییە عەرەبەکانی ئیسرائیل—کە نزیکەی ٢٠٪ی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە پێکدەهێنن—کۆبکاتەوە بە ئامانجی ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی نەتەنیاهۆ بۆ سەر کورسیی دەسەڵات.
لە ساڵی ٢٠٢١دا، پارتەکەی عەباس بووە یەکەمین پارتی عەرەبی لە مێژووی ئیسرائیلدا کە بە فەرمی بچێتە ناو هاوپەیمانێتیی حکومەتەوە. چاودێران پێیان وایە ئەگەر پارتەکانی ئۆپۆزیسیۆن ئامادە بن جارێکی دیکە هاوپەیمانی لەگەڵدا ببەستن، ئەوا مەنسوور عەباس دەتوانێت ڕۆڵی "یەکلاکەرەوە" (Kingmaker) بگێڕێت لە دیاریکردنی ناسنامەی حکومەتی داهاتوودا.
٦. یائیر گۆلان؛ نوێنەری ماوەی بەرەی چەپ
یائیر گۆلان، جێگری پێشووتری سەرۆک ئەرکانی سوپا و سەرۆکی ئێستای پارتی "دیموکراتەکان"، وەک نوێنەری سەرەکیی ڕەوتی چەپی ناوەندڕەو و لیبراڵ لەم هەڵبژاردنەدا بەشدارە.
گۆلان لە کاتی هێرشەکەی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد، کاتێک بە شێوەیەکی خۆبەخشانە بە چەک و ئۆتۆمبێلە تایبەتەکەی چووە ناوچەکانی شەڕ لە باشووری ئیسرائیل بۆ ڕزگارکردنی هاووڵاتییانی سڤیل. لەسەر ئاستی سیاسی، گۆلان لەناو سەرکردە جولەکەکاندا وەک یەکێک لە دەنگە دەگمەنەکان دەردەکەوێت کە هێشتا بە ئاشکرا داکۆکی لە بیرۆکەی "چارەسەری دوو دەوڵەتی" دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێی دەیان ساڵەی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین.