لە مانگی ئاداری ٢٠٢٥دا، ئاهارۆن باراک، سەرۆکی پێشووتری دادگای باڵای ئیسرائیل هۆشداریی دا لەوەی وڵاتەکەی "بەرەو خوێنڕشتن و شەڕی ناوخۆ هەنگاو دەنێت". لەو کاتەدا ئەم لێدوانە لای هەندێک وەک زیادەڕۆییەکی سیاسی دەبینرا، بەڵام ڕاپرسییەکان دەریانخست کە چارەکێکی ئیسرائیلییەکان بە تەواوی هاوڕای بوون و سێیەکی دیکەشیان پێیان وابوو هۆشدارییەکە کەمێک زیادەڕۆیی تێدایە، بەڵام مەترسییەکە ڕاستەقینەیە.
ئاوێنە: ئەمڕۆ لەگەڵ چوونە ناو پڕۆسەی هەڵبژاردنەوە، ئەم ئەگەرە وەک پێشتر دوور نابینرێت. لە مێژووی ئیسرائیلدا پێشتر هەموو ئەم هۆکارانەی پاشەکشە لە یەک ساتدا کۆنەبوونەتەوە؛ جەنگێک کە درێژترین و ئاڵۆزترینە لە مێژووی وڵاتەکەدا و لە هیچ بەرەیەکدا یەکلایی نەبووەتەوە، ئابوورییەک کە باجی جەنگەکە دەدات، کۆمەڵگەیەک کە دابەش بووە لەسەر پرسیاری ئەوەی "کێ شەڕ دەکات و کێ لە شەڕ دەبەخشرێت"، لەگەڵ دوو بلۆکی سیاسی کە بەپێی ڕاپرسییەکان هیچیان ناتوانن بگەنە ئاستی ٦١ کورسیی پێویست بۆ پێکهێنانی حکومەت.
ئەو جیاکاری و بەخشینە (ئیستیسنا) زۆرانەی کە ئەم دەوڵەتە لە نێوان عەرەب و جووەکان، حەریدیم (ئاییندارە توندڕەوەکان) و غەیرە حەریدیم، و دانیشتووانی کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان و دانیشتووانی شارەکاندا چەسپاندوویەتی، ئەمڕۆ گۆڕاون بۆ درز و کەلێن لە پێکهاتەی کۆمەڵگەدا و مەترسیی پێکدادانی ناوخۆییان لێ دەکرێت.
قەیرانی هێزی مرۆیی لە سوپا و پرسی بەسەربازکردنی حەریدیمەکان
بەردەوامیی جەنگ فشارێکی زۆری خستووەتە سەر توانای مرۆیی هێزە چەکدارەکانی ئیسرائیل. پێشتر سوپای ئیسرائیل هۆشداریی دابوو لە کەمیی نزیکەی ١٢ هەزار سەرباز، کە بۆشاییەکە ئەگەری فراوانبوونی هەیە. ئەم پێویستییە زۆرە بە سەربازانی یەدەگ، وای لە سوپا کردووە چەندین ڕێوشوێن بگرێتەبەر کە ناڕەزایەتیی فراوانی لێکەوتووەتەوە، لەوانە: کەمکردنەوەی ماوەی پشووەکان، گەڕاندنەوەی زۆرەملێی ئەو سەربازانەی کە تووشی تێکچوونی دەروونی یان زەبری دوای ڕووداو (PTSD) بوون بۆ خزمەت، و هەڕەشەکردن لێیان بە زیندانیکردن و سزادان لە ئەگەری ڕەتکردنەوەی گەڕانەوەدا.
ئەم کەمییەی هێزی مرۆیی مشتومڕێکی فراوانی ناوەتەوە و گرژیی ناو کۆمەڵگەی ئیسرائیلی لەسەر پرسی یەکسانی لە خزمەتی سەربازیی ناچاری زیاتر کردووە، بەتایبەتی پرسی بەسەربازکردنی حەریدیمەکان. پارتە سیاسییەکانی حەریدیم بە درێژایی ساڵان هاوپەیمانییەکی پتەویان لەگەڵ پارتی لیکود بە سەرۆکایەتیی بنیامین نەتەنیاهۆ پێکهێناوە، کە پشتی پێ بەستوون بۆ مانەوە لە سەرۆکایەتیی حکومەتدا، بەو پێیەی دەنگدەرانی حەریدیم زیاتر لە ١٥٪ی کۆی دەنگدەران پێکدەهێنن.
بەڵام ئەم بلۆکە بە دابەشبوویی دەچێتە ناو هەڵبژاردنەکانەوە؛ لە کاتێکدا پێشبینی دەکرێت پارتی "شاس" بەردەوام بێت لە پشتگیریکردنی نەتەنیاهۆ، سەرکردەکانی پارتی "یەهدوت هەتوراە" ڕایانگەیاندووە کە چیتر متمانەیان پێی نەماوە. هەردوو پارتەکە مەرجێکی توندیان بۆ بەشداریکردن لە هەر حکومەتێکی داهاتوودا داناوە، ئەویش یاساییکردنی بەخشینی حەریدیمەکانە لە خزمەتی سەربازی، کە ئەمەش واتای دژایەتیکردنی هەر کاندیدێکە کە بەڵێنی چەسپاندنی "یەکسانی" لە نێوان هاووڵاتییاندا بدات بەبێ جیاکاری.
پرسی هاووڵاتییە عەرەبەکان و بنبەستی سیاسی
چەمکی "بەبێ جیاکاری" لە خزمەتی سەربازیدا هاووڵاتییە عەرەبەکان ناگرێتەوە. سوپای ئیسرائیل هاووڵاتییە عەرەبەکان بۆ سەربازی بانگهێشت ناکات، هەرچەندە هیچ سیاسەتێکی نووسراو یان یاسایەکی فەرمی لەم بارەیەوە نییە، کە دەکرێت هۆکارەکەی بۆ تێڕوانینی سوپا بگەڕێتەوە سەبارەت بە مەترسیی ئەمنی و ئایدیۆلۆژی لەسەر یەکگرتوویی یەکەکانی. ساڵی ڕابردوو، دوای ئەوەی هاووڵاتییەکی حەریدی لە دادگای باڵا سکاڵای تۆمار کرد و پرسیاری لە دادپەروەریی داواکردنی خزمەتی سەربازی لە خۆی کرد لە کاتێکدا عەرەبەکان بانگهێشت ناکرێن، وەزیرێک لە حکومەتی نەتەنیاهۆ لە نامەیەکدا بۆ دادگای باڵا ڕەخنەی توندی لەم "لێکتێگەیشتنە بێدەنگە" گرت. دادگا حکومەتی پابەند کرد کە تا مانگی ئاداری ڕابردوو وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە، بەڵام تا ئێستا وەڵامەکە نەگەیشتووە.
ئەگەر عەرەب و حەریدیمەکان پێکەوە هەژمار بکرێن، نزیکەی ٣٥٪ی دانیشتووانی ئیسرائیل و نزیکەی چارەکێکی دەنگدەرانی پێکدەهێنن. دوورخستنەوەی ئەم قەوارە دانیشتووانییە لە سیستەمی سەربازیی ناچاری، بێ ئەوەی سوپا تووشی کەمیی سەرباز ببێت و پرسیاری یاسایی لەسەر بنەمای ئەو بەخشینانە دروست بکات، کارێکی قورسە.
دۆخی دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەم پرسانەی لە خاڵی ناکۆکی و دانوستانی سیاسییەوە گۆڕیوە بۆ قەیرانێکی قووڵ. ئێستا لە ناوخۆی ئیسرائیلدا ڕەتکردنەوەی خزمەتی سەربازی لەلایەن حەریدیمەکانەوە لەلایەن بەشێک لە کۆمەڵگەوە وەک "ناپاکی" دەبینرێت، بەتایبەت لەگەڵ توندبوونی ڕووبەڕووبوونەوە ئەمنییەکان، زیادبوونی ژمارەیان و کەمیی تەمەنیان بەراورد بە پێکهاتەکانی دیکە. پێشبینی دەکرێت هەر ڕێککەوتنێک بۆ یاساییکردنی بەخشینی ئەوان، تووڕەییەکی زۆر لەناو سەربازانی یەدەگدا دروست بکات، کە چەندین جار کار و پیشەی تایبەتیی خۆیان جێهێشتووە بۆ بەشداریکردن لە جەنگێکدا کە حەریدیمەکان و سەرکردە ڕۆحی و سیاسییەکانیان، لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو، لە دیارترین لایەنگرانی بوون و دژی هەر ڕێککەوتنێکی سیاسی بوون بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە.
لە بەرامبەردا، هیچ ئاماژەیەکی ڕوون نییە بۆ پاشەکشەی حەریدیمەکان لە داواکارییەکانیان بۆ بەخشینی گەنجەکانیان و بەردەوامبوونی پاڵپشتیی دارایی خوێندنگە ئایینییەکانیان. لە چەند مانگی ڕابردوودا، پێکدادانی بەردەوام لە نێوان سەدان گەنجی حەریدیم و هێزە ئەمنییەکاندا ڕوویداوە هەر کاتێک هێزەکان هەوڵی دەستگیرکردنی کەسێکیان دابێت کە لە سەربازی ڕایکردووە. لەم ڕووبەڕووبوونەوانەدا هێزە ئەمنییەکان بەهۆی سنووردارکردنی بەکارهێنانی توندوتیژییەوە، کێشەیان لە جێبەجێکردنی یاسادا هەیە. ئەگەر هەڵبژاردنەکان حکومەتێک بهێننە کایەوە کە هەوڵی کۆتاییهێنان بەو بەخشینانە بدات (کە ڕەخنەگران بە نادەستووری ناوی دەبەن)، مەترسی هەیە ئەم یاخیبوونە بگۆڕێت بۆ هێرشکردنە سەر بنکە ئەمنییەکان و بارەگای پارتەکان لەلایەن گەنجانی حەریدیمەوە.
لە لایەکی دیکەوە، نزیکبوونەوە لە پارتە عەرەبییەکان یان ئاماژەدان بە هاوپەیمانیی هەڵبژاردن لەگەڵیاندا، لە گۆڕەپانی سیاسیی ئیسرائیلدا وەک "خۆکوژیی سیاسی" لێی دەڕوانرێت. زۆربەی کاندیدەکانی سەرۆکایەتیی وەزیران ڕەتیدەکەنەوە بچنە هاوپەیمانییەوە لەگەڵ پارتە عەرەبییەکان، سەرەڕای ئەوەی کە ڕەنگە ئەو هاوپەیمانییە پێویست بێت بۆ پێکهێنانی حکومەت، بەتایبەت کە خەمڵاندنەکان ئاماژە بەوە دەکەن "لیستی عەرەبیی یەکگرتوو" بە سەرۆکایەتیی مەنسوور عەباس لە نێوان ١٠ بۆ ١٥ کورسی بەدەستبهێنێت. ئەمەش ئەگەری پێکهێنانی حکومەتێکی سەقامگیر دوور دەخاتەوە و دەرگا بەڕووی سیناریۆی دووبارەکردنەوەی هەڵبژاردنەکاندا دەکاتەوە.
قەیرانی ئابووری و تێچووی قورسی سەربازی
لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمەوە، سەرکردایەتیی سیاسیی ئیسرائیل پەنای بردووەتە بەر زیادکردنی توندی ڕێژەی خەرجیی سەربازی لە کۆی بەرهەمی ناوخۆیی؛ لە نزیکەی ٥.٤٪ لە ساڵی ٢٠٢٣ بۆ ٨.٨٪ لە ساڵی ٢٠٢٤، پاشان لە ساڵی دواتردا کەمێک دابەزی بۆ ٧.٨٪، کە هێشتا لە بەرزترین ڕێژەکانی جیهانە. ساڵی ڕابردوو ئیسرائیل دوو هێندەی ساڵی ٢٠٢٢ (ساڵێک پێش جەنگ) و بە ڕێژەی ١٢٠٪ زیاتر لە ساڵی ٢٠١٦ پارەی بۆ سوپاکەی خەرج کردووە.
بنیامین نەتەنیاهۆ بانگەشە بۆ ئەو بیرۆکەیە دەکات کە ئیسرائیل هیچ بژاردەیەکی نییە جگە لەوەی ببێتە "سووپەر سپارتا" (وەشانێکی مۆدێرنی شاری سپارتای یۆنانیی کۆن کە ژیانی بۆ جەنگ تەرخان کردبوو). بۆ ئەم مەبەستە، هاوپەیمانییەکەی دەیەوێت بودجەی بەرگری بگەیەنێتە ١٨٣ ملیار شیکل (نزیکەی ٦٠ ملیار دۆلار)، کە دەکاتە ٩٪ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی.
تامار لێڤی، جێگری کۆمسیاری بودجە لەم بارەیەوە دەڵێت: "بۆ ماوەی سێ ساڵ، تەواوی ئابوورییەکەمان خستە خزمەتی وەزارەتی بەرگرییەوە. لەگەڵ ئەوەی وەزارەتەکە توانای هەیە بە وردی لە دووریی سەدان کیلۆمەترەوە لە پەنجەرەی باڵەخانەیەک بدات، ڕەنگە پێویست بێت فێر بێت چۆن پێداویستییەکانی بە شێوەیەک دابین بکات کە زیان بە ئاستی بژێوی نەگەیەنێت." هەروەها لێڤی هۆشداریی دا لەوەی ناوی ناوە "ئابووریی شۆک"، کە تێیدا پێداویستییە ئابوورییەکان بەپێی کاردانەوە بۆ شۆکە ئەمنییەکان دیاری دەکرێن نەک پێداویستییە ڕاستەقینەکان، و ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم دۆخە پێشتر لە دوای جەنگی یۆم کیپوور (١٩٧٣) تاقیکراوەتەوە و دەرەنجامی خراپی هەبووە.
ئێستێبان کلۆر، مامۆستای ئابووری لە زانکۆی عیبری لە قودس دەڵێت، لەگەڵ زیادبوونی خەرجیی سەربازی، سەرچاوەکان بۆ خەرجیی کۆمەڵایەتی و خزمەتگوزارییە گشتییەکان کەم دەبنەوە، بەمەش "پەروەردە زیانی بەردەکەوێت، کوالێتیی ژێرخان و ئاستی سیستەمی چاودێریی تەندروستی دادەبەزێت"، و جگە لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی لەسەر گەشەی ئابووری، هاووڵاتییان "دوو جار باجی جەنگەکە دەدەن". هاوکات عومەر مۆئاڤ، مامۆستای ئابووری لە زانکۆی وۆریکی بەریتانی ئاماژە بەوە دەکات کە کەڵەکەبوونی کورتهێنانی بودجە و قەرزی گشتی، وادەکات ڕێڕەوی ئێستای خەرجییەکان بەبێ ڕێوشوێنی توندی دارایی توانای بەردەوامبوونی نەبێت.
لە لایەکی دیکەوە، ئەمیر یارۆن، پارێزگاری بانکی ناوەندیی ئیسرائیل، کۆی تێچووی جەنگ و ململانێ هەرێمییەکانی ئیسرائیل لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمەوە بە نزیکەی ١٣٨ ملیار دۆلار دەخەمڵێنێت. یارۆن چەند مانگێک لەمەوبەر لە کۆنفرانسێکی ئابووریدا لە هێرتسلیا ڕایگەیاند: "ئەمە ژمارەیەکی زەبەلاحە و زیاترە لە ١٧٪ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی"، و داوای لە حکومەتی داهاتوو کرد سنوورێک بۆ خەرجیی بەرگری دابنێت و سەرچاوەی زیاتر ئاراستەی پەروەردە و ژێرخان و بزوێنەرەکانی گەشەی ئابووری بکات.
گرانیی بژێوی؛ لە نەمسا و دانیمارک گرانترە
ئەم تێچووە زۆرانە لە کاتێکدایە کە گرانیی بژێوی بابەتێکی هەستیارە لە ئیسرائیلدا. تێچووی سەبەتەی بەکاربردنی خێزانێکی ئیسرائیلی بە تێکڕا (کە خۆراک، نیشتەجێبوون، کارەبا، تەندروستی و پەروەردە دەگرێتەوە) بە ڕێژەی ٢١٪ گرانترە لە هاوتاکەی لە وڵاتە ئەورووپییە دەوڵەمەندترەکانی وەک نەمسا، فینلاند و دانیمارک، کە تێیدا پشکی تاک لە کۆی بەرهەمی ناوخۆیی بەرزترە. ئەم جیاوازییە دەگاتە ٦٨٪ کاتێک بەراورد دەکرێت بەو وڵاتانەی کە پشکی تاک تێیاندا لە ئیسرائیل کەمترە، وەک یۆنان، قوبرس، ئیتاڵیا و ئیسپانیا.
گرانیی بژێوی لە سەرەتای دووهەزارەکانەوە چەندین جار ئیسرائیلییەکانی هێناوەتە سەر شەقام:
لە ساڵی ٢٠٠٣، ڤیکی کناڤۆ پێشەنگایەتیی ڕێپێوانی دایکە سەڵتەکانی کرد لە میتسپێ رامۆنەوە بۆ قودس، دژی کەمکردنەوەی دەرماڵە کۆمەڵایەتییەکان کە نەتەنیاهۆ لە کاتی وەزیری داراییدا پەسەندی کردبوو.
لە ساڵی ٢٠٠٧، خوێندکاران دژی بەرزکردنەوەی کرێی زانکۆکان مانیان گرت.
لە هاوینی ٢٠١١ شەپۆلی ناڕەزایەتییەکان گەیشتە لووتکە، کاتێک لە مانگی حوزەیراندا بە بایکۆتکردنی پەنیری "کۆتێج" لە فەیسبووک دەستی پێکرد، پاشان خێمەی ناڕەزایەتی لە شەقامی ڕۆتشیلد لە تەلئەبیب هەڵدرا و لە مانگی ئەیلوولدا خۆپیشاندانی ٤٠٠ هەزار کەسیی لێکەوتەوە.
لە ساڵی ٢٠١٤، خۆپیشاندانی "میلکی" سەریهەڵدا، کاتێک پۆستێکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نرخی شیرینییەکی شوکولاتەی ئیسرائیلی بە هاوتا هەرزانترەکەی لە ئەڵمانیا بەراورد کرد.
گۆشەگیریی نێودەوڵەتی و کێشە پێکهاتەییەکانی ئابووری
بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیی ئیسرائیل کە دوورە لە هاوبەشە بازرگانییە سەرەکییەکانی و گرژیی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دراوسێکانیدا، چارەسەری ئەم گرانییە ئاسان نییە. تەنانەت ئەگەر ڕێککەوتنی ئەمنی یان ئاگربەستیش واژۆ بکرێت، بەهۆی ڕووداوەکانی غەززەوە دژایەتیی جەماوەری بۆ ئیسرائیل بەردەوام دەبێت.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، پەیوەندییەکان لەگەڵ هاوبەشە دوورەکان ڕووبەڕووی مەترسی دەبنەوە؛ شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) بازرگانیی لەگەڵ کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان قەدەغە کرد، پارتی سەوزی ئەو وڵاتە زایۆنیزمی وەک ئایدیۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستانە ناساند، و ناکۆکیی ئاشکرا و دەرکردنی دیپلۆماتکارانی بەریتانیی لێکەوتەوە. هاوکات لیژنەی نۆبڵی ئاشتیی نەرویجی خەڵاتەکەی بەخشییە ناڤی پیلای، پارێزەری ئەفریقای باشوور، کە سەرۆکایەتیی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکانی دەکرد سەبارەت بە کردەوەکانی ئیسرائیل لە غەززە.
ئەمە هاوکاتە لەگەڵ گۆڕانی بەرچاو لە ڕای گشتیی ئەمریکا سەبارەت بە پاڵپشتیکردنی ئیسرائیل. چەند ڕۆژێک پێش هەڵبژاردنەکان، نەتەنیاهۆ هۆشداریی دا کە سەپاندنی سزاکان بەسەر ئیسرائیلدا ڕەنگە پەیوەندیی وڵاتەکەی بە سیستەمی بانکیی جیهانییەوە ببڕێت، و ڕایگەیاند کە داوای لە بەرپرسان کردووە پلانێک بۆ ئامادەکاری دژی سزای بانکیی گریمانەکراو دابنێن، لەوانەش تاوتوێکردنی بەکارهێنانی دراوە دیجیتاڵییەکان (کریپتۆ) و تەکنەلۆژیای "بلۆکچەین" بۆ تێپەڕاندنی سزاکان، هاوشێوەی ئەو ڕێگایانەی ڕووسیا و ئێران دەیگرنەبەر.
پارێزگاری بانکی ئیسرائیل هۆشداریی داوە کە تێڕوانینی نەرێنیی جیهان بۆ ئیسرائیل وەک "باجێک لەسەر بازرگانی" کار دەکاتە سەر تەواوی ئابوورییەکە، و قەرەبووکردنەوەی زیانەکان قورستر دەبێت ئەگەر ئەم وێنە نەرێنییە بگۆڕێت بۆ کۆتوبەندی بازرگانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا (یەکێک لە گەورەترین هاوبەشە بازرگانییەکانی ئیسرائیل) یان کەمبوونەوەی پاڵپشتیی سەربازی و ئابووریی ئەمریکا.
لە ناوخۆشدا، ئابووریی ئیسرائیل دوو جەمسەرە؛ کەرتی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو کە بەرهەمداری و مووچەی بەرزە، لەگەڵ کەرتە تەقلیدییەکان کە بەرهەمداری و مووچەیان نزمە، ئەمەش جیاوازیی داهاتی قووڵتر کردووەتەوە. کێشەیەکی دیکە لاوازیی کێبڕکێ و قۆرخکارییە لە هەندێک کەرتدا، وەک بازاڕی شیرەمەنی. لە چوارچێوەی بودجەی ساڵی ٢٠٢٦دا، بێزالیل سمۆتریچ، وەزیری دارایی پڕۆژەی چاکسازیی کەرتی شیرەمەنیی خستەڕوو کە بریتی بوو لە کەمکردنەوەی نرخی هەر لیترێک شیر کە لە جووتیاران دەکرێتەوە بە ڕێژەی ١٥٪، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی گومرگی سەر هاوردەکردن کە دەگاتە ٤٠٪ (پاش ئەوەی لە ئابی ٢٠٢٥دا بۆ ماوەی شەش مانگ ئەو گومرگەی ڕاگرتبوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کەمیی شیر). لە کاردانەوەدا، جووتیاران دەستیان بە خۆپیشاندان و داخستنی ڕێگاکان کرد و لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٦دا ناردنی شیریان بۆ کارگەکان ڕاگرت، کە بووە هۆی کەمبوونەوەی شیر لە فرۆشگاکاندا تا بە دەستوەردانی ئاڤی دیختەر، وەزیری کشتوکاڵ بایکۆتەکە کۆتایی هات.
بەپێی ڕاپرسییەک کە لە کۆتایی نیسان و سەرەتای ئایاری ٢٠٢٦ ئەنجام دراوە، ٣١٪ی کارمەندان و خاوەنکارە سەربەخۆکان ڕایانگەیاندووە کە داهات و مووچەکانیان هێشتا نزمترە لەو ئاستەی کە پێش هەڵگیرسانی جەنگ لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا هەیانبووە.
ئامارەکان لەسەر مەترسیی شەڕی ناوخۆ و بڵاوبوونەوەی چەک
توێژینەوەیەکی هاوبەشی پەیمانگای "ئەگام" و بەشی پەیوەندییەکان لە زانکۆی تەلئەبیب کە لە ساڵی ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە، دەڵێت: "ئیسرائیل تەنیا کۆمەڵگەیەکی دابەشبوو نییە؛ بەڵکو نزیک دەبێتەوە لە قۆناغێک کە ڕەنگە جەمسەرگیریی سیاسی و کۆمەڵایەتی تێیدا بگۆڕێت بۆ شەڕی ناوخۆ." لەو توێژینەوەیەدا ئیسرائیل نمرەی ٨.٣ی لەسەر ١٠ لە پێنوێنی جەمسەرگیریی نیشتمانی و کۆمەڵایەتیدا تۆمار کردووە.
هاوکات لە ڕاپرسییەکدا لە کۆتایی هاوینی ڕابردوودا، ٥٥٪ی ئیسرائیلییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە جەمسەرگیری و دابەشبوونی ناوخۆیی مەترسیدارترین هەڕەشەیە لەسەر وڵاتەکەیان، لە کاتێکدا تەنیا ٢٣٪ مەترسیی ئەتۆمیی ئێرانیان هەڵبژاردووە، و ٦ لە هەر ١٠ کەسیش مەترسیی خوێنڕشتن لە شەڕی ناوخۆدا بە مەترسییەکی ڕاستەقینە دەزانن.
لە لایەکی دیکەوە، ماڵپەڕی "درۆپ سایت" لە زاری دوو سەرچاوەی ئەمریکییەوە بڵاوی کردەوە کە یەکەی "شانەی سوور" (Red Cell) لە دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA)، لە هەڵسەنگاندنێکدا لە مانگی ئابدا هۆشداریی داوە کە کەڵەکەبوونی فشارەکان لەسەر ئیسرائیل (قەیرانی ئابووری، خەرجیی سەربازی، تووڕەیی لە بەخشینی حەریدیم و زیادبوونی توندوتیژیی نیشتەجێکراوانی کەناری ڕۆژئاوا) ڕەنگە ببێتە هۆی شەڕی ناوخۆ یان لە سیناریۆیەکی توندتردا، هەرەسهێنانی دامەزراوەکانی دەوڵەت.
ڕاپۆرتەکان دوو هۆکاری سەرەکی دەستنیشان دەکەن کە دەکرێت ئەم گرژییانە بتەقێننەوە: تووڕەیی سەربازە گەڕاوەکان لە بەرەکانی جەنگ و پەرەسەندنی هەستی ناپاکی لێکردن. گەڕانەوەی سەربازان لە بەرەکانی غەززە و لوبنان دوای ماوەیەکی درێژ لە شەڕ و زەبری دەروونی، لە مێژوودا بەراورد دەکرێت بە گرووپەکانی "فرایکۆرپس" (Freikorps) لە ئەڵمانیا؛ کە پێکهاتەی چەکداریی سەربازە دێرینەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم بوون و شکستەکەیان قبووڵ نەکرد و گێڕانەوەی "لێدانی خەنجەر لە پشتەوە"یان هەڵگرت و سیاسەتمەدارە مەدەنییەکانیان بە ناپاکیکردن لە قوربانیدانی سەربازان تۆمەتبار دەکرد. حکومەتی ڤایمار لە ساڵی ١٩١٩دا بۆ سەرکوتکردنی چەپەکان پشتی پێ بەستن، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٠دا لە هەوڵی کودەتای "کاپ"دا دژی حکومەت هەڵبگەڕێنەوە و دواتریش بەشێکیان پەیوەندییان بە بزووتنەوەی نازییەوە کرد.
ئەو مەرجانەی لە ئەڵمانیا و نەمسا و هەنگاریا و ئیتاڵیا بوونە هۆی دروستبوونی میلیشیا لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئێستا بەشێکیان لە ئیسرائیلدا بەدی دەکرێن: گەڕانەوەی سەربازان بۆ ناو ئابوورییەکی قەیراناوی، مانەوەی تۆڕی پەیوەندیی یەکە سەربازییەکان لە ڕێگەی سیستەمی یەدەگەوە، و بڵاوبوونەوەی فراوانی چەک.
لەم چوارچێوەیەدا، ئیتامار بن غەفیر، وەزیری ئاسایشی نەتەوەیی، گەورەترین هەڵمەتی چەکدارکردنی مەدەنییەکانی لە مێژووی ئیسرائیلدا بەڕێوە بردووە. پێش ٧ی تشرینی یەکەم، نزیکەی ١٥٠ هەزار کەس مۆڵەتی هەڵگرتنی چەکی کەسییان هەبوو، بەڵام تا مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، ژمارەی مۆڵەتەکان بە بڕی ١٥٧ هەزار زیادیکرد و کۆی گشتیی مۆڵەتەکانی چەک گەیشتە نزیکەی ٣٣٠ هەزار مۆڵەت. بن غەفیر لەژێر دروشمی "چەک ژیان دەپارێزێت" مەرجەکانی پێدانی مۆڵەتی ئاسان کرد و بەڵێنی دامەزراندنی سەدان تیمی فریاگوزاریی مەدەنیی چەکداری لە شارۆچکەکاندا دا. چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە مەترسییەکە تەنیا لە ژمارەی چەکەکاندا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە ئەم چەکانە لەلایەن دامەزراوەیەکی سەربازیی بێلایەنەوە دابەش نەکراون، بەڵکو لەلایەن وەزیرێکەوە دراون کە سەرکردایەتیی پارتێکی ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات و ئەجێندا و نەیاری سیاسیی خۆی هەیە.
گومان لە بێگەردیی هەڵبژاردن و سیناریۆکانی داهاتوو
ئەنجامی هەڵبژاردنەکانیش پێناچێت چارەسەرێکی بنەڕەتی پێ بێت؛ پێکهێنانی حکومەت یان پێویستی بە هاوپەیمانییە لەگەڵ حەریدیمەکان (کە تووڕەیی سەربازانی یەدەگ زیاد دەکات)، یان هاوپەیمانیی ئۆپۆزیسیۆن لەگەڵ پارتە عەرەبییەکان (کە تووڕەیی توندڕەوەکان و ڕاستڕەوەکان دەورووژێنێت)، یان نەگەیشتن بە هیچ ڕێککەوتنێک و پەککەوتنی پڕۆسەی سیاسی.
جگە لەمانە، متمانە بە خودی پڕۆسەی دیموکراسی لاواز بووە؛ بەپێی ڕاپرسییەکان، ٧٠٪ی ئیسرائیلییەکان پێیان وایە بێگەردیی هەڵبژاردنەکان لەژێر هەڕەشەدایە، و تەنیا ٤٠٪ گەشبینن بە داهاتووی دیموکراسیی ئیسرائیل. توێژینەوەکانیش ئەم بێمتمانەییەیان بەستووەتەوە بە زیادبوونی قبووڵکردنی توندوتیژی دژی بەرپرسان و دامەزراوە گشتییەکان، چ لەناو جووەکان و چ لەناو عەرەبەکاندا.
خاڵی کۆتایی پەیوەستە بە چۆنیەتیی کۆتاییهاتنی جەنگە هەرێمییەکانەوە؛ ئەگەر جەنگەکە بە ڕێککەوتنێکی سیاسی کۆتایی بێت کە دەستکەوتێکی بچووکیش بداتە حەماس یان حیزبوڵڵا، ئەوا هەستی "لێدانی خەنجەر لە پشتەوە" و بەفیڕۆچوونی قوربانییەکان لای سەربازان دروست دەکات. ئەگەر جەنگەکەش بەبێ کۆتایی بەردەوام بێت، ئەوا فشاری بەردەوام و درێژبوونەوەی ماوەی خزمەت دەبێتە هۆی زیادبوونی ناڕەزایەتی و ڕاکردنی سەربازانی یەدەگ لە خزمەت، و لەو کاتەشدا بەسەربازکردنی حەریدیمەکان دەبێتە کارێکی حەتمی کە لێدەرچوونی نییە. بەم شێوەیە، ئەو جەنگەی کە چاوەڕوان دەکرا بەرەی ناوخۆیی یەکبخات، خۆی بووەتە سەرچاوەی سەرەکیی دابەشبوون لەسەر ئەوەی کێ شەڕ دەکات، کێ باجەکەی دەدات و چۆن کۆتایی دێت.