خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی لە وتارەکەی هاکان فیدان و هەماهەنگییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان، لەدوای خۆپیشاندانە مەزنەکەی گەلی کورد بۆ بەرگریکردن لە ڕۆژئاوا.
ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات وتارو هەڵوێستی نوێی وەزیرى دەرەوەی تورکیا، هاکان فیدان، لەسەر مەخموور و شنگال بخاتەڕوو؛ وتارێک کە لە ٩ی شوباتى ٢٠٢٦ دا لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی لە CNN Türk پێشکەشکرا. خوێندنەوەی قووڵی ئەم وتارە نیشانی دەدات ئەم هەڵوێستە تەنها بۆچوونێکی کاتی نییە، بەڵکو پەیامێکی ستراتیژیی درێژخایەنە کە لە پشتیەوە مەبەستێکی ڕوون و جێگیر هەیە؛ مەبەستێک کە ئامانجی سەرەکییەکەی تێکدانی هەر جۆرە پەیوەندییەکی جوگرافی، ئابووری، سیاسی و کەلتوری نێوان باشووری کوردستان و ڕۆژئاوای کوردستانە، هەروەها هێرشبردنە سەر هەر نموونەیەکی فیدراڵی لە ناوچەکەدا، گرنگ نییە ئەو نموونەیە لە دەستوور یان یاسا نێودەوڵەتییەکاندا پشتگیری لێ بکرێت یان نەکرێت. لەم چوارچێوەیەدا، وتارەکە ئەزموونی دژی هێزە کوردییەکان لە سووریا وەک نموونەیەکی سەرکەوتوو پیشان دەدات کە دەبێت وەک مۆدێلێکی کارا لە بەشەکانی تری کوردستاندا دووبارە بکرێتەوە.
ماوەیەکە، هەڵوێستەکانی حکومەتی تورکیا بەرامبەر کێشەی کورد بە تایبەتی پەیوەندیی نێوان هەرێمی کوردستان و ڕۆژئاوا، مەخموور و شنگال بە شێوەیەکی دیار بوونەتە بابەتی گفتوگۆی ڕۆژانەیان، بەڵام ئەم گفتوگۆیانە زیاتر نیشانەی هەوڵێکی سیستەماتیکن بۆ لەناوبردنی هەموو ئەزموونێکی سەرکەوتووی کورد لە ناوچەکەدا، نەک بۆ چارەسەرکردنی کێشەی بنەڕەتی ڕەوایەتی مافی ڕەسەنی گەلی کورد. لەبەرئەوە، وتاری هاکان فیدان دەبێت وەک دەقی ڕەوشتی ئەم ستراتیژییە بخوێنرێتەوەو لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکی درێژخایەنی دەوڵەتی تورکیادا هەڵسەنگێندرێت، نەک وەک وتارێکی کاتی یان هەستیار کە تەنها بۆ وەڵامدانەوەی ڕووداوێکی ڕۆژانە دراوە؛ چونکە ئەوەی لێرەدا دەبینرێت هەوڵێکی ڕێکخراوە بۆ گۆڕینی هاوسەنگییەکان لە ناوچەکەداو سنووردارکردنی هەر جۆرە دەسەڵات و ئەزموونێکی سیاسیی کوردی کە بتوانێت لە داهاتوودا ببێتە هۆی بنەمای سەقامگیری مافەڕەواکانی نەتەوەی کورد.
ستراتیژیی تورکیا
چوارچێوەی ستراتیژیی ئەمڕۆی تورکیا لە چەند بنەمایەکی سەرەکی پێکدێت: یەکەم، ڕێگریکردنە لە هەر جۆرە پەیوەندییەکی ناوچەیی، بە تایبەتی ئەو پەیوەندییە جوگرافی، سیاسی، ئابووری و کەلتوریانەی کە دەکرێت لە نێوان هەرێمی کوردستان و ڕۆژئاڤا دروست ببن یان بەهێز بکرێن، چونکە ئەم پەیوەندییە لە دیدی ئەنقەرەوە دەبێتە بنەمای دروستبوونی قەبارەیەکی کوردیی لە ناوچەکەدا؛ دووەم، دژی فیدراڵیزم و هێرشبردنە سەر هەر نموونەیەکی فیدراڵی، گرنگ نییە ئەو نموونەیە لە دەستووردا ڕەوا بێت یان لە یاسا و ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا پشتگیری لێ بکرێت، چونکە فیدراڵیزم لە ستراتیژیی تورکیادا وەک دەرگای دەوڵەتسازی سەیر دەکرێت؛ سێیەم، هەوڵ بۆ دووبارە بەهێزکردنەوەی دەسەڵاتی ناوەندی لە سووریاو عێراقدا، بەشێوەیەک کە سەروەری حکومەتە ناوەندییەکان دەسەڵاتێکی بەهێزو فراوانی هەبێت، بە تایبەتی بەهێزکردنی هەژمۆنی حکومەتی ناوەندی لەسەر هەرێمی کوردستان و سنووردارکردنی دەستووری و سیاسیی دەسەڵاتی هەرێم و جێبەجێنەکردنی مادەی ١٤٠ی دەستوری عیراقی؛ چوارهەم، بەکارهێنانی بیانووە ئەمنییەکان وەک ئامرازێک بۆ هێرش و فشار، لێرەدا بەکارهێنانی PKK وەک بیانووی سەرەکی زۆر جار بەکاردەهێنرێت، بەڵام ئەزموون نیشانی داوە کە کێشەکە تەنها بیانوو نییە، ئەگەر پەکەکەش نەبێت، بیانووی تر دروست دەکرێت، چونکە ئامانجەکانی تورکیا جێگیرن و تەنها ناوەکان دەگۆڕدرێت.
ئەم پرۆژەیە تەنها لە ئەنقەرەوە جێبەجێ ناکرێت، بەڵکو بە هەماهەنگییەکی ڕوون و دیار لەگەڵ لایەنە نێودەوڵەتییەکاندا بەڕێوەدەچێت؛ گرنگترینیان ڕۆڵی تۆم باراکە کە وەک باڵیۆزی ئەمەریکا لە تورکیا و نوێنەری تایبەتی ترامپ بۆ سووریا و عیراق ناسراوە، ئەمەش واتای ئەوەیە کە ڕێکخستنی کارەکان و قسەکردن لە سەر چارەنووس و چارەسەری ناوچەکە بەبێ ئەم ڕێکخستنەی ئەمریکا و تورکیا ناکرێت. ترامپ بەشێکە لە لۆژیکی MAGA و زۆرجار بەرژەوەندییە ڕاستەوخۆکانی ئابووری و ئەمنییەکان دەخاتە پێش پابەندبوونی ئەخلاقی و مێژوویی و مرۆییەکانەوە، لە هەمان کاتدا تورکیا لەگەڵ هەندێک وڵاتی خەلیج بە تایبەتی سعوودیە و قەتەر، بە پشتگیری ڕووسیا لەژێر ناونیشانی کەمکردنەوەی هەژمۆنی ئێران هەوڵدەدەن بۆ دروستکردنەوەی دەوڵەتی ناوەندی بەهێز لە سووریا و عێراقدا، لە ڕاستیدا ئەم هێڵە ستراتیژییە ئەگەر سەرکەوتوو بێت، دەبێتە ڕەگ و ڕیشەی سەرکوتکردن و سنووردارکردنی هەر نموونەیەکی دەسەڵاتی ناوخۆیی و فیدراڵی لە ناوچەکەدا بە تایبەتی ئەو شوێنانەی کە کورد دەسەڵات و ئەزموونی سیاسییان تیابەدەست هێناوە.
ئەزموونی داعش و گرنگییەکەی بۆ تورکیا
ڕێکەوت نەبوو لە ساڵی ٢٠١٤دا کاتێک هێرشەکانی داعش گەیشتنە سنووری بەغداد بە ئامانجی دامەزراندن و دووبارە بوونەوەی خەلافەتی ئیسلامی لە شاری بەغداد، کشانەوە و گەڕانەوە بۆ مەخموور بۆ داگیرکردنی هەولێر، کە مەترسییەکی ڕاستەقینەی لەسەر هەرێمی کوردستان دروست کرد؛ ئەگەر لەو کاتەدا (٨ ی ئابی ٢٠١٤) پشتیوانی ڕاستەوخۆی سوپای ئاسمانی ئەمەریکا نەبوایە، هەولێر بە شێوەیەکی ترسناک لە مەترسی داگیرکردندا بوو، ئەگەری تێکچوون و لەناوچوونی سیستمی فیدراڵی و حوکمڕانی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان بە تەواوی هەبوو. مەترسییەکانی تورکیا تەنها ئەمنیی نین، بەڵکو بە شێوەیەکی ڕاستەقینە گرێدراون بە بوونی فیدراڵیزم و قەبارەی دەسەڵاتی کوردی لە ناوچەکەدا.
لاوازی ناوماڵی کورد
مەترسییەکان تەنها لە دەرەوەوە نایەن، لە ناوەوەش هەندێک هۆکار هەن کە ئەم مەترسییانە قورستر و گرانتر و گەورەتر دەکەن؛ وەک ئەو دابەشبوونە سیاسی و ناوچەییەی کە لەهەرێم و ناوچەکەدا هەیە، لاوازی هەڵوێستی هاوبەش، نەبوونی پەیامێکی یەکگرتوو لەنێوان لایەنە کوردییەکاندا زەمینەیەکی باش بۆ سەرکەوتنی پلانەکانی دووژمن دژی کورد و کوردستان دروست دەکات، لەهەمان کاتدا پێویستە فیدراڵیزم بە شێوەیەکی ڕوون و بەهێز وەک ئامرازێکی سەقامگیر بناسرێت و ببێتە دڵنیایی بۆ کۆتاییهێنانی مێژووی خوێناوی سەد ساڵی ڕابردوو لەناوچەکادا، نەک وەک هۆکاری دابەشبوون، چونکە لە ڕاستیدا ئەوەی دابەشبوون دروست دەکات فیدراڵیزم نییە، بەڵکو تێکچوونی متمانەیە لەنێوان لایەنە ناوخۆییەکان، ڕکابەریی توندی سیاسی و دەسەڵات خوازیی نەتەوەییە، نەتوانینی دروستکردنی بەربەستێکی هاوبەشی کارای سیاسی نەتەوەیی کە بتوانێت بەرژەوەندییە گشتییەکان بەسەر بەرژەوەندی تەسکی تاک و لایەنەکاندا سەربخات؛ لە هەمان کاتدا ئەوەش دەردەکەوێت کە پلانی تورکیا دژی کورد و کوردستان پلانێکی کاتی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی درێژخایەنە کە بە هەماهەنگییەکی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بەڕێوەدەچێت، بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەم پلانانە هیچ ڕێگایەک لەبەردەمی گەلی کورددا نییە جگە لە خۆڕاگری، تەبایی، هەماهەنگی و هاوکاریی ڕاستەقینە لەنێوان هێزە کوردییەکاندا.
هەڤاڵ ڕەوف یەحیا
١٢ی شوباتی ٢٠٢٦
سەرچاوەکان:
1. Fidan, H. Television interview on CNN Türk, 9 February 2026.
2. Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs (MFA). Statement of the Spokesperson, QA-3, 11 February 2026 (about remarks in a TV interview on 9 Feb 2026).
3. Reuters. US Senate confirms private equity executive Barrack as ambassador to Turkey, 29 April 2025.
4. Reuters. Barrack reportedly taking over the Iraq portfolio, February 2026.
5. AP News. Report on U.S. diplomatic shift in Syria and role of Ambassador Tom Barrack, 2025.
6. Financial Times. Report on U.S. troop drawdown in Syria and implications for SDF, 2025.
7. The Guardian. Report on U.S. beginning airstrikes in Iraq as ISIS threatened Erbil/Baghdad, 8 August 2014.
8. France 24. Report on Obama authorizing air strikes against ISIS to prevent atrocities and threats, 8 August 2014.
9. Gunter, M. The Kurds Ascending: The Evolving Solution to the Kurdish Problem in Iraq and Turkey. Palgrave Macmillan, 2011.
10. Natali, D. The Kurdish Quasi-State: Development and Dependency in Post-Gulf War Iraq. Syracuse University Press, 2010.
11. International Crisis Group. Turkey, the Kurds and the Future of Syria, 2017.
12. United States Department of Defense. Reports on the fight against ISIS and air operations in Iraq, 2015.