كاتێک چاو دەگێڕینە سەر پاشماوەی ڕێڕەوی چەپ و مارکسیستی لە سەرانسەری بەشەکانی کوردستاندا، تەنها بە ئەزموونێکی مێژوویی سەرنەکەوتوو ناگەین، بەڵکو لە بەردەم دیمەنێکی تراژیدی و پڕ لە لەتلەتبووندا دەوەستین کە تێیدا خەونە جیهانییە گەورەکان و دروشمە ڕزگاریخوازەکان بوونە ئامرازی بەفیڕۆدان و داڕزانێکی سیاسی و پێکهاتەیی. ڕاستییە تاڵەکە وردە وردە دەرکەوت و یۆتۆپیا شۆڕشگێڕییەکەی جێهێشت، و نوخبە کوردییەکان بەر واقعێکی قایم کەوتن کە سەلماندی چەپ هەرگیز ئەو ڕزگارکەرە سحرییە نەبووە کە خەیاڵی جەماوەری وێنەی بۆ کێشابوو؛ بەڵکو ئەم ڕێڕەوە سازشی بنەڕەتی و گۆڕانکاری قوڵی بەرهەم هێنا کە لاوازی بناغەی فکری ئەم بزووتنەوەیان ڕووت کردەوە.
لە گۆڕەپانی تورکیادا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیمان بینی لە ڕێڕەوی بزووتنەوە کوردییە گەورەکاندا کە لە خاکی مارکسیزم-لێنیزم و خەباتی چەکدارییەوە سەریان هەڵدا، بۆ ئەوەی وردە وردە بچنە ناو ڕێڕەوی ئاشتەوایی و لە ڕێگەی پێداچوونەوە بە وتارەکانی عەبدوڵڵا ئۆجالانەوە بەرەو چەمکەکانی نەتەوەی دیموکراتیک و کاری سیاسی و پەرلەمانی دامەزراوەیی بگەڕێنەوە، و دەستبەرداری توندڕەویی یەکەمی خۆیان ببن بۆ پاراستنی کەمترین دەستکەوتی سیاسی ڕەوا. لە ڕۆژئاوای کوردستاندا، لایەنە چەپەکان پاشەکشەیان کرد و بەهۆی پراگماتیزمی دەسەڵاتدارانە و ڕێکخستنە ئەمنییەکانەوە بوونە قاڵبی لاوەزی سەرگەردان لە نێوان نیسکۆلی دەستبەسەرداگرتن و پاشکۆیەتییدا. سەبارەت بە عێراقیش، ناسنامەی چەپی بە تەواوی لەناو حیزبە کوردییە سنوییەکاندا توانەوە کە نقوومی زەلکاوی دەسەڵاتی کارگەیی و بیڕۆکراسی تەسک بوون، و لە بزووتنەوەی یاخیبوونی توندڕەوەوە بۆ دەسەڵاتی بێبژاردە گۆڕان کە دۆسییەکانیان بە دوور لە بنەڕەتە ڕەنجکێشەکانیان بەڕێوە دەبردرێت. لە بەرامبەریشدا، چەپی کوردی لە ئێراندا زیندانی بازنەیەکی داخراوی پێکدادانی ناوخۆیی زۆر و لکەبڕینەوە خوێناوییەکان بوو کە کادیرە مێژووییەکانی لە نێوان چەکوشی ستەمی ناوەندی و سندانی پەرتبوونی عەقاییدیدا فەوتا. بەم شێوەیە، خۆمان لە بەردەم کۆتاییەکی تراژیدی قورسدا دەبینین: دەیان ساڵ قوربانیدانی گەورە و خوێنی بەفیڕۆچوو، کە بە سازشی ناچارەکی و پاشەکشەی پێکهاتەیی کۆتایی هات و ئەزموونی چەپی لە ناوەرۆکە ڕزگاریخوازەکەی خاڵی کردەوە، بۆ ئەوەی بە میراتی قورسترین و تاڵترین لە مێژووی خەباتی نوێی کورددا بمێنێتەوە.
تێگەیشتنی چەپ، مارکسیزم، و کۆمۆنیزم لە دیدی حیزب و بزووتنەوە کوردییەکانەوە
حیزب و بزووتنەوە کوردییەکان تێگەیشتنێکی قووڵ و جیاوازیان بۆ بیری چەپ، مارکسیزم و کۆمۆنیزم هەبوو؛ چونکە وەک تیۆرییەکی ئابووری وشک یان فەلسەفەی ئەکادیمی هاوردەکراو سەیری نەکرد، بەڵکو لە ڕێگەی عەینەکی تایبەت و پێداویستییە نەتەوەییە بەپەلەکانی خەباتەکەیەوە سەرلەنوێ ڕێکی خستەوە و وەریگرت. ئەم تێگەیشتنە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا بەرجەستە بوو: یەکەمیان، بەکارهێنانی چەپ وەک ئامرازێک بۆ رزگاری نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی، کە تێیدا سەرکردەکان و حیزبە چەپەکان وەک بیرێکی جیهانی کە ناسنامە بسڕێتەوە سەیریان نەکرد، بەڵکو بە ئامرازێکی خەباتگێڕی و ڕێکخراوەیی توند سەیریان کرد کە مۆڵەتی نێودەوڵەتییان پێدەبەخشێت و دۆزە ڕەواکەیان بە بزووتنەوەکانی ڕزگاری جیهانی دژی داگیرکاری و ئیمپریالیزمەوە دەبەستێتەوە، لەگەڵ تیشکخستنە سەر دادپەروەردارکردنی چینە هەژار و ستەملێکراوەکان لە کۆمەڵگاکانیاندا.
خاڵی دووەم بریتی بوو لە بینینی کۆمۆنیزم وەک جێگرەوەیەکی ڕێکخراوەیی مۆدێرن بۆ هۆزایەتی، کە نوخبە کوردییەکان ڕێکخراوە کۆمۆنیست و چەپەکان بە ئامرازێکی کاریگەر دەزانی بۆ تێکشکانی سنورە عەشایەری و نەریتییە سازشکەرەکان لەگەڵ سیستەمە ستەمکارەکاندا و وەک ئامرازێک بۆ یەکخستنی ڕیزی گەنجان و ڕۆشنبیران لە ڕێگەی وابەستەییەکی حیزبییەوە کە سنورە هۆزایەتی و ناوچەییەکان دەبڕێت. خاڵی سێیەمیش وەرگێڕانی تێکەڵەی پراگماتیکی بوو لە نێوان جیهانگەریی و نەتەوەپەروەریدە؛ کە تێیدا حیزبە کوردییەکان چەمکە مارکسیستییەکانیان گونجاند لەگەڵ دۆخی خۆیاندا، و لە بری تواو بوونی تەواو لە جیهانگەری پرۆلیتاریدا کە سنووری نەتەوەیی فەرامۆش دەکات، ئەم حیزبانە وتاری چەپی دژە داگیرکارییان قۆستەوە بۆ جێگیرکردنی مافە کوردییەکان و ڕەوایی خەباتی چەکداری بەو پێیەی ئازادی چینەکان بێگومان بەستراوەتەوە بە ئازادی گەلی کوردەوە بە گشتی. کۆتاییەکەشی، خاڵی چوارەم لە وابەستەیی سۆزداری و نوخبەییدا دەرکەوت، کە لە زۆرێک لە وێستگەکاندا بیری چەپ وەک عەقیدەیەکی قوربانیدان و شەهیدبوونی شۆڕشگێڕیی ڕەها وەگیرا، و سەرکردە و تێکۆشەرە کوردییەکان لەم بیرەدا سەرچاوەی ئیلهامی ئەخلاقییان دەبینی کە پاساو بۆ پێشکەشکردنی قوربانی گەورە لە بەرامبەر ئامێری ستەمی ناوەندیدا دەهێنێتەوە بە دوور لە هەر هەژمارێکی واقعییەوە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی لەسەر زەوی.
ڕێڕەوی چەپی کوردی و دابەشبوونی جوگرافیاییان: عێراق، ئێران، تورکیا، سوریا
تێکەڵبوونی کوردی لە فەزای چەپ و مارکسیستیدا لە ڕێگەی وێستگە جوگرافی و سیاسییە جۆراوجۆرەکانەوە دەرکەوت، کە هەر بەشێکی کوردستان ڕێڕەوی تایبەت بە خۆی گرت، بەهۆی بارودۆخی بابەتی سیستەمە ناوەندییەکان و سروشتی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی ناوخۆییەوە، و ئەم ڕێڕەوانە لە ڕێگەی دابەشکارییە جوگرافیاییەکانەوە دەردەکەون:
کوردستان عێراق (پێشڕەوانی یەکەم و ئەزموونی سەرکردە مێژووییەکان): ڕێکخراوی "هیوا" لە ساڵانی چلەکاندا وێستگەی سەرەتایی بوو کە تێیدا ناووکی نەتەوەیی کوردی لەگەڵ بیرۆکە پێشکەوتنخوازە دژە ئیمپریالیستە بەریتانییەکاندا یەکی گرت. لەگەڵ تێپەڕبوونی دەیان ساڵدا، نەوەیەک لە دیارترین سەرکردەکان وەک جەلال تاڵەبانی و ئەوانی تر بیری چەپ و مارکسیستیان وەک مەرجەعی ڕێکخراوەیی و تێکۆشان قبوڵ کرد، و پشتیان بە وتاری ڕزگاری نیشتمانی و کۆمەڵایەتی بەست لە بەرامبەر سیستەمە ناوەندییە بەدوای یەکەکاندا، پێش ئەوەی ئەم هێزانە بەسەر ئەزموونە درێژەکاندا وردە وردە بۆ واقعێکی کارگەیی و دەسەڵاتدارانە بگۆڕێن.
کوردستان ئێران (ئەزموونی کۆمەڵە و پێشڕەو و بیرمەندەکان): چەپی کوردی لە ئێراندا چووە ناو قۆناغێکی قووڵی فکری و تێکۆشانەوە لە ڕێگەی دامەزراندنی ڕێکخراوی "کۆمەڵە" (کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران) لە ساڵی ١٩٦٩، کە نموونەیەک بوو بۆ مارکسیزمی توندڕەو کە لەگەڵ خەمی نەتەوەیی و چینایەتیدا تێکەڵ بووبوو. ئەم بزوتنەوەیە لەلایەن چەندین سیمبول و بیرمەندی مەزنەوە سەرکردایەتی کرا کە شوێنپەنجەی قووڵیان لە مێژووی سیاسیدا جێهێشت، لەوانە سەرکردەی ڕۆحی و بیرمەند فوئاد سوڵتانی (کاک فوئاد)، و سەرکردە و داکۆکیکاری سەختی کرێکار و جووتیاران سدیق کەمانگەر، لەگەڵ کادیرە فکرییە پێشکەوتووەکانی وەکو جەعفەر شفیعی، کە ئەمانە باجی ڕوانگەکانیان بە قوربانیدان و تیرۆرکردنی گەورە لە بەرامبەر ئامێری ستەمی ئێرانییدا دا.
باکووری کوردستان - تورکیا (گۆڕان لە مارکسیزم-لێنیزمەوە بۆ کاری پەرلەمانی): بزووتنەوە کوردییە گەورەکان لە تورکیادا ئاڵای خەباتی چەکداری و چەپی توندڕەو (مارکسیستی-لێنینی)ان لە ڕێگەی دەیان ساڵ لە پێکدادانی خوێناوییەوە لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی تورکیادا بەرزکردەوە. بەڵام ڕێڕەکە لە کۆتاییدا وردە وردە گەیشتە قاڵبکردنی ئەم چەپە و گۆڕانی بۆ پێکهاتە و حیزبی پەرلەمانی کە لە ناو بنەماکانی یاری دەستووری و سیاسی فەرمیدا چالاکی دەکەن، کە ئەمەش ناوەرۆکە ڕزگاریخوازە ڕەسەنەکەی لێسەندەوە.
ڕۆژئاوای کوردستان (دەستبەسەرداگرتن و کورتکردنەوەی دامەزراوەیی): لایەن و چەترە سیاسییە چەپە کوردییەکان وردە وردە پاشەکشەیان کرد بۆ ئەوەی سەربەخۆیی فکری و پراکتیکی خۆیان لەدەست بدەن، و پاشەکشە بکەن بۆ بەرژەوەندی هاوسەنگی و ڕێکخستنە ئەمنیی و سیاسییە سەپێنراوەکانی دیمەشک، بە شێوازێک کە دۆسێکە لە ناوەرۆکی نەتەوەیی و ڕزگاریخوازەکەی خاڵی کرا و بوونە ئامرازی لاوەزی سەرگەردان لە نێوان نیسکۆلی پراگماتیزمی دەسەڵاتداریدا.
پێناسەی گشتگیر بۆ چەپ و سەرچاوەی مێژوویی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتە عەرەبییەکاندا
بیری چەپ و مارکسیستی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەگەڵ سەرەتای سەدەی بیستەمدا وەک وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بۆ گۆڕانکارییە قووڵەکانی ناوچەکە سەری هەڵدا، لە سەرووی هەمیشیانەوە شۆکی شارستانی و سیاسی کە لە هەژموونی داگیرکاری ڕۆژئاوایی و ڕووخانی خێرای ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە سەرچاوەی گرت، جگە لە کاریگەری دەنگی گەورەی شۆڕشی بۆلشەفیکی لە ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ کە نموونەیەکی شۆڕشگێڕی جیاوازی پێشکەش کرد کە ڕووبەڕووی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی دەبێتەوە. بیرۆکە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکان لە ڕێگەی دەروازەی شارە گەورەکان و ناوەندە شارستانییەکانەوە لە میسر، ئێران، سوریا، لوبنان و عێراقەوە هاتنە ناو ناوچەکەوە، کە تێیدا ناووکی یەکەمی ئەم بزووتنانە لەسەر دەستی ڕۆشنبیران، قوتابییانی کراوە بە ڕووی بیری ئەوروپیدا، و کرێکارانی بیانی و ناوخۆیی لە کەرتەکانی نەوت، بەندەر و گواستنەوەدا دروست بوون. لە سایەی واقعێکی کۆمەڵایەتیدا کە دەناڵێنێت بە دەست ستەمی فیووداڵی، هەژاری توند و دواکەوتوویی پێکهاتەییەوە، ئەم بیرۆکانە دەماری بەرفراوانیان دۆزییەوە لە ڕێگەی خستنەڕووی دروشمەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ڕزگارکردنی چینە ستەملێکراوەکان، و دژایەتیکردنی داگیرکاری و هاوکارە ناوخۆییەکانیان. بەڵام ئەم سەرچاوە سەرەتاییە لە خۆیدا تۆوی گەورەترین قەیرانی هەڵگرتبوو؛ کە تیۆری مارکسیستی کلاسیک بە تەواوی و بێ پشکنینی ڕەخنەیی بۆ واقعە ئاڵۆزەکانی کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە پەیوەندی هۆزایەتی، ئاینی، مەزهەبی و نەتەوەیی تێیدا زاڵن، هێنرانە ناوچەکەوە. ئەم مامەڵە ئایدیۆلۆژییە ڕووکەشە چەپی نوێی کردە هاوردەیەکی فکری کە لە ژینگە ڕەسەنەکەی دابڕابوو، کە وای لێکرد نقووم بوو لە دروشمە جیهانییە بێ ناوەڕۆکەکاندا کە ناتوانن دژایەتییە محەلییە ئاڵۆزەکان هەڵوەشێننەوە، و ڕێگەی خۆش کرد بۆ ئەوەی دواتر ئەم بزووتنانە ببنە ئامرازی ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دوور لە بەدیهێنانی ڕزگاری ڕاستەقینەی مرۆڤ و وڵاتان.
سروشتی هێنانی دەرەکی ئایدیۆلۆژیا و قەیرانی قوربانیدان بە بێ دەستکەوت
پرۆسەی گواستنەوەی بیری چەپ و مارکسیستی لە ژینگە ئەوروپی ڕەسەنەکەیەوە بۆ کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شۆکێکی مەفهومی و پێکهاتەیی پێکهێنا، چونکە ئەم تیۆریانە وەک قاڵبی ئامادەکراو هێنرانە ناوچەکەوە بێ ئەوەی بۆ پیاچوونەوەی ڕەخنەیی یان گونجاندن لەگەڵ تایبەتمەندییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکەدا دەربهێنرێن. ئەم هێنانی دەرەکییە ئایدیۆلۆژییە کویرانەیە دەرئەنجامی کارەساتاوی لێکەوتەوە کە بووە هۆی تێکشکانی باوەڕی کۆمەڵایەتی؛ خەسڵەتی یەکەم لە پچڕانی تەواو لەگەڵ بارودۆخی ناوخۆیی و مامەڵەکردنی گفتوگۆ هاوردەکراوەکان لەگەڵ کۆمەڵگاکاندا وەک ئەوەی کۆمەڵگەی پیشەسازی ئەوروپی کلاسیک بن کە بە جەنگی چینایەتیدا لە نێوان بۆرجوازی و پرۆلیتاریادا تێپەڕن، و فەرامۆشکردنی کۆنترۆڵی پەیوەندییە هۆزایەتی، نەژادی، ئاینی و مەزهەبییە قوڵەکان. خەسڵەتی دووەم لە ئایدیۆلۆژیاکەوتنی ڕەها لەسەر حیسابی عەقڵانییەت و گۆڕانی دەقە کلاسیکەکان بۆ مقدەسات کە قبوڵی لێدوان ناکەن دەرکەوت، لە کاتێکدا سێیەمیان لە پاشکۆیەتی فکری و بارمتەبوونی دەرەکی و گۆڕانی بزووتنەوەکان بۆ کاغەزی فشار و ئاوێنەی قەیرانەکانی جەنگی سارد بەرجەستە بوو. ئەم دەرئەنجامانەش لە بەفیڕۆدانی تواناکان لە شەڕە بێسەرەوبەرەکاندا و خستنی هەزاران گەنج بۆ ناو پێکدادانی فکری کە پەیوەندییان بە واقعەوە نەبوو، کۆتایی هات.
و ئەم واقعە تراژیدییە قورسییەی لە جیاوازی زەبەلاحی نێوان قەبارەی قوربانیدانی گەورەی چینە جەماوەرییەکان و کادیرە دڵسۆزەکان و کەمی ئەنجامەکان و دەستکەوتە سیاسییە پراکتیکییەکاندا بەرهەم هێنا. ڕێڕەوەکە بە چەسپاندنی "ئابووری قوربانیدانی خۆڕایی" بە بێ ستراتیژییەکی ڕوون کە ئەو قوربانیدانانە بگۆڕێت بۆ دەستکەوتی بەرچاو، و بەفیڕۆدانی سیستماتیکی توانای گەنجان لە ئاگرگەی پێکدادانە بێسەرەوبەرەکاندا، لەگەڵ نەبوونی سوودی ستراتیژی و سەرکردەکان کە گرنگیان بە بەردەوامی شەڕی ئایدیۆلۆژی و مانەوەی ڕێکخراوەکە وەک ئامانجێک بۆ خۆی دەدا، کە کۆتاییەکەی کردە زیانی گەورە و قازانجی سیاسی سفڕ.
و ئەم قەیرانانە سنوری نیشتمانیان تێپەڕاند بۆ ئەوەی لە ناشرینترین شێوەیدا لە گۆڕەپانی لوبنانیدا لە حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەربکەون، کە تێیدا بەیرووت و شارەکانی لوبنان بوونە شانۆیەکی جیهانی و گۆڕستانی گەورە بۆ ئەزموونەکانی چەپ و بزووتنەوە نەتەوەیی و ڕزگاریخوازەکان دوای چوونە ناو شەڕێکی ناخۆشی وێرانکەرەوە کە بووە هۆی جەمسەرگیری تائیفی و گۆڕان بۆ بریکاری ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، بۆ ئەوەی سەرکێشی چەپی لەسەر کاولی وێرانکاری گشتی و پاشکەشەی لایەنەکان بە شکستی سیاسی و اخلاقی کۆتایی بێت.
هۆکارە ڕاستەقینەکانی ڕووخان و کورتهێنانی چەپی کوردی
ڕووخانەکە تەنها ڕێکەوتێکی کاتی یان پەستانی سیستەمە ناوەندییەکان نەبوو، بەڵکو کۆکراوەی پێکهاتەیی بۆ هۆکارە ناوخۆیی و دەرەکییە قووڵەکان بوو. دیارترین هۆکار بریتی بوو لە زاڵبوونی بیڕۆکراسی و گۆڕان بۆ دەسەڵات، کە سەرکردە مێژووییەکان بە تێپەڕبوونی کات تێکەڵ بە بەڕێوەبردنی دۆسیە کارگەیی و پۆستەکان بوون، و وردە وردە لە بزووتنەوەی یاخیبوونی توندڕەوەوە بۆ پێکهاتەی دەسەڵاتی نەریتی بچووک گۆڕان کە پشت بە هەمان ئامرازی بەڕێوەبردن دەبەستن کە دژی شۆڕشگێڕ بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، قەیرانی پاشکۆیەتی حیزبی و بارمتەبوونی ناوچەیی بە ڕوونی دەرکەوت، چونکە لایەنەکان کێبڕکێیان بۆ سەربەخۆیی دارایی و بڕیاری سیاسی سەربەخۆ نەبوو، و چارەنووسیان بە پارەدان و دەسەڵاتی پایتەختەکان و سیستەمە ناوچەییەکانەوە بەسترا کە وای لێکردن ببنە ئامرازی فشار کە لە کاتی پێویستدا بەکاردەهێنرێن و لەسەر مێزی ڕێککەوتنی گەورە مامەڵەیان پێوە دەکرێت. هەروەها ئەم حیزبانە دەناڵاندن بە دەست کەمخەوی فکری و گرێی دەقی پیرۆزەوە، کە دەستیان بە وتارەکانی سەردەمی کۆن گرت بوو لەگەڵ ڕەتکردنەوەی گوێگرتن لە دەنگە گەنجەکان. ئەم قەیرانانەش بە لەتلتەبوون و جیابوونەوەی بێسەرەوبەر کۆتایی هات؛ کە توندڕەوی حیزبی و خۆشەویستی دەسەڵات بووە هۆی پەرتبوونی ڕیزی چەپ بۆ دکانی سیاسی بچووک و پارچەی پێکدادەر کە لەسەر وردەکاری تیۆری ورد یەکتر دەکوژن، کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە چارەنووسسازەکانی گەلی کوردی بە تەواوی لەناوبرد.
ئەم میراتە بۆ کێ باس بکەین، و دوای ڕووخانی یۆتۆپیا پەنا بۆ کوێ ببەین؟
كاتێک لەسەر پاشماوەی ئەم ڕێڕەوی درێژە پڕ لە خوێن و قوربانیدانە گەورەیە دەوەستین، و پاشماوەی بێومێدییەکە دەژمێرین کە لە دەیان ساڵ خەبات پێکدێت کە بە بۆشایی سیاسی و بەفیڕۆدانی کۆمەڵایەتی کۆتایی هات، پرسیاری بوونگەرایی تاڵتر دەردەکەوێت: ئەم میراتە قورسە لای کێ سکاڵا بکەین و کێ بەرپرسیارە لەم ونبوونە مێژووییە؟ ئایا سکاڵا و گازندە ئاراستەی ئەو سەرکردە و پایتەختانە بکەین کە بورجە فکرییە عاجییەکان مەستی کردن و کردیانە بتێک کە بیپەرستین و خوێنی شوێنکەوتووەکانیان بەکار هێنا وەک پردێک بەرەو بەرژەوەندی تەسک و بیڕۆکراسی خۆیان، یان بەرپرسیارێتییەکە بخەینە ئەستۆی گشتی کۆمەڵگا و پێکهاتەی کۆمەڵایەتییەوە کە ملیکەوت بۆ دەسەڵاتی دەستە و فەرمانی بە دروشمی پڕ و پووچ بێ بیرکردنەوە و لێپرسینەوەی ڕەخنەیی دا؟ ڕاستییە تاڵەکە ئەوە دەردەخات کە بەرپرسیارێتی بە رێژەی جیاواز بەسەر هەردوولادا دابەش بووە؛ سەرکردەکان خیانەتیان لە ئەمانەتی فکری کرد و خەونیان گۆڕی بە هەژموونی دەسەڵات، لە کاتێکدا کۆمەڵگا کەمتەرخەم بوو لە بنیادنانی بەرگرییەکەی فکری و سیاسی کە بیپارێزێت لە ستەمی دروشم و بریقەی خەیاڵە پووچەکان.
و چونکە کۆمەڵگەی کوردی بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک ڕاهاتووە لەبەردەم پۆشاکی چەپ و دروشمە جیهانییەکاندا، مەترسی دەرچوونی لەناکاو لەم فەزا ئایدیۆلۆژییەدا بریتییە لە کەوتنە ناو بۆشایی کوشندە یان خلیسکە بەرەو بێمایەیی سیاسی. و بۆ دوورکەوتنەوە لەم مەترسییە، هەنگاوە پراکتیکی و مێژووییەکان کە دەبێت بگیرێنە بەر ئەمانەن:
بناغەدانانی کلتووری ڕەخنەی خۆیی: تێکشکاندنی قەڵای پیرۆزکردنی کوێرانەی کەسایەتییەکان و دەقەکان، و خستنی سەرجەم ئەزموونە مێژوویی و تێکۆشەرەکان بۆ پێداچوونەوەی زانستی و بابەتی ئازایانە کە خاڵە لاوازەکان دەردەخات بە بێ ترسان لە تێکشکاندنی بتە خەیاڵییەکان. گەڕان بەدوای پراگماتیزمی واقعیدا: گۆڕان لە لۆژیکی قوربانیدانی خۆڕایی و دروشمە توندڕەو و ڕەهاکانەوە بۆ ستراتیژییەکانی کاری مەدەنی، دامەزراوەیی و مافەکانی مرۆڤ، کە سیاست لەسەر بنەمای توانای پاراستنی هاووڵاتی نەک بەفیڕۆدانی هەڵدەسەنگێنرێت. تەرکیزکردن لەسەر بنيادنانی مرۆڤ و دامەزراوەکانی کۆمەڵگا: ئاراستەکردنی توانای گەنجان و فکری بەرەو بەهێزکردنی پەروەردە، ئابووری زانیاری، و بنیادنانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی قایم کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە نەتەوەییەکانی هەبێت بە هۆشیاری و سەربەخۆیی تەواو لە وابەستەییەکان.
و ئەگەر چەپی مارکسیستی نەریتی نە داواکاری باش نە پەناگەی ئارامی گەلی کوردی نەبێت دوای ئەم هەموو بێومێدییە، کەواتە ئاڕاستە لە کوێدایە؟ ئاڕاستەی ڕاستەقینە لە نیشتمانپەروەری دیموکراتی ژیرانەدایە؛ واتە پەجرادنەوەی پڕۆژەیەکی سیاسی پراگماتیکی کە پشت بە بنیادنانی دامەزراوەی نیشتمانی ڕاستەقینە، بەدیهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی بەردەوام، و پاراستنی ناسنامە و فرەچەشنی لە ناو دەوڵەتی دامەزراوەکان یان هاوبەشی دادپەروەردا دەبەستێت، بە دوور لە خەیاڵەکان ڕزگاری تاکەکەسی و یۆتۆپیا جیهانییەکان. بیرۆکەکان بە جوانی دروشمەکانیان یان قەبارەی قوربانیدانی پێشکەشکراو لە پێناویان بەهایان نابێت، بەڵکو بە توانا ڕاستەقینەکانیان لە پاراستنی مرۆڤ، پاراستنی کەرامەتی، و دابینکردنی داهاتووی لە واقعە زیندووە ملمووسەکەیدا بەهایان دەبێت.