ئا: ئەیاد محەمەد

گرفتی مەرزی نێودەوڵەتی پەروێزخان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ  پەرەدەسێنێت، تاوەکو ئێستاش لەنێوان هەردوو حکومەتی هەرێم‌و حکومەتی عێراقدا چارەسەرێکی یەکجاریی بۆ نەدۆزراوەتەوە، مەرزەکە لەشکستپێهێنان نزیک دەبێتەوە، بەشێک لەبەرپرسان بڕوایان وایە ئەو گرفتانە دروستکراون ئامانجی مەترسیدار لەپشتیەوەیەتی، بەمەش ئەو کەسانەی کە سەرقاڵی کاسپیکردنن زەرەرمەند دەبن.

لەبارەی گرفتەکانەوە سەرچاوەیەک لەمەرزی نێودەوڵەتی پەروێزخان باسی گرفتەکانی بۆ ئاوێنە کرد، کە داخستنی بازگەی باوە مەحمود لێدانە لەئابوری گەرمیان، ئێستا گەرمیان ناوەندێکی ئابوریی گرنگە، پەروێزخان بوەتە دڵێک بۆ دیالەو کەرکوک‌و بەغدا، لەئەگەری نەکردنەوەی ئەو بازگەیە، ئەوا بازرگان‌و کاسبکاران دەچنە خانەقین‌و ناوچەکانى خوارووی عێراق لەوێ کۆگا دەکەنەوە، چونکە ئەو بارانەی داخڵ دەبن، وەک پسکیت، کێک‌و چوکلێت‌و بنێشت‌و شەربەت‌و...هتد، لەناو ئەم کۆگایانەدا بەبیست بارو زیاتر دادەگیرێن، کاسبکارانی عەرەب دێن بەئۆتۆمبێلی گەورەو بچوک دەیکڕن یاخود بەئۆتۆمبێلی گەورە بۆ کڕیاران دەگوازرێتەوە بۆ بەغداو شارەکانی تر، ئێستا کە ئەم دۆخە هاتوەتە ئاراوە بازگەکە بەڕوویاندا داخراوەو ئەو پرۆسەیە هەمووی وەستاوە.

باسی لەوە کرد کە "کاسبکاران‌و شۆفێرەکان بێکار بوون بەڕێژەی ٩٠٪، داهات لەمەرزی پەروێزخان ئێستا کەم بوەتەوەو نزیکەی سێ هەزار کەس کار لەدەستدەدەن".

سەرچاوەکە جەغتی لەوە کردەوە کە ئەم کارە کارێکی سیاسییە، ئەو وتی "ئێستا عێراق گومرکی بەرزکردوەتەوە، بەڵام جارێک لەهەرێم بڕیار نەدراوە بەرزبکرێتەوە، بەڵام هاتوون بازگەی باوە مەحمودیان داخستووە ناهێڵن باری پەروێزخان لەوێوە تێپەڕێت، ئەبێت بچێتە سلێمانی لەوێوە بۆ چەمچەماڵ‌و پاشان بۆ چیمەن، لەوێ ڕێکاری گومرکی بۆ بکرێت، ئینجا بچێت بۆ بەغدا، بەوەش جیاوازییەکەی نزیکەی شەش سەد کیلۆمەترە، لەم حاڵەتەدا ڕاستەوخۆ کرێی شۆفێر زیاد دەکات، بۆ نمونە شۆفێرێک بە دوو سەد کیلۆمەتر کرێکەی دووسەد هەزار بێت بەبڕینی ئەو ڕێگا چەند جار زیاد دەکات‌و مافی خۆشییەتی".

وتیشی "لەوحاڵەتەدا بازرگان دەچێت لەمەرزی منزریەوە بار دەهێنێت‌و دەیبات، ئەوکات ئەو پارانەی بۆ دەمێنێتەوە، چونکە لێرەوە داخڵی بکات بەو نرخە بەرزە ناتوانێت لەبازاڕدا کێبڕکێی پێبکات، بۆیە دەچێت لەوێوە داخڵی دەکات".

سەبارەت بەوەی ئایا ئەو بارانەی عێراق دەهێنرێت‌و بەبازگەی باوە مەحموددا دێتە هەرێمی کوردستان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت؟ وتی "ئەوان لەهەرێم هیچ ڕێگرییەکیان لێناکرێت‌و بەئاسانی داخڵی هەرێم دەبن، داواشکراوە کە لێرە گومرکیان بکەن، بەڵام حکومەت نەیهێشتووە بەبیانووی قوڵنەبوونەوەی گرفتەکە، کەچی ئۆتۆمبێلەکانی پەروێزخان جارێکی تریش پشکنینیان بۆ دەکرێت‌و بڕێک پارەیان لێوەردەگیرێت، لەکاتێکدا لەمەرزی پەروێزخان پشکنینێکی بۆ دەکرێت‌و لەوێش جارێکی تر بەناوی پشکنینەوە بڕی ٢٠٠ هەزار دیناریان لێوەردەگرن، ئەوە جگە لەپارەی گومرکەکە".

وتیشی "ئەم بابەتەش بۆ لێدانە لەمەرزی پەروێزخان‌و ئابوری گەرمیان‌و بچوککردنەوەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان، واتە کارێکی سیاسییە، حکومەتی عێراق چوار بازگەی لەهەرێم داناوە بۆ بابەبەتی گومرکی، لەوانەش بازگەی سەد بۆ برایم خەلیل‌و بازگەی دارەمان بۆ کەرکوک - هەولێرو چیمەن بۆ کەرکوک سلێمانی‌و بازگەی باوە مەحمود کە ئێستا داخراوە".

لەبارەی گرنگی مەرزەکەوە، ئەو بەرپرسە وتی "پەروێزخان یەکێکە لەپڕ داهاتترین‌و پڕ جموجوڵترین مەرزەکان  لەناو مەرزەکانی هەرێم‌و عێراقدا، لەسەر ئاستی وڵاتی ئێرانیش بەهێزترین مەرزە بەهۆی ئەوەی سەنتەرەو ساڵی رابردوو نزیکەی ٢ ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانی تێدا کراوە، بەڵام هێدی هێدی لاواز دەکرێت‌و ڕێژەی هاوردەکردن دادەبەزێت".

پێشتر ئاوێنە لەسەرچاوەیەکی ئەمنی دیالەوە زانیاری  بەدەستگەیشت کە ئەو ڕێگرییانە بەهۆی  چلەی ئیمام حسێنەوەیە، ڕێگاکان لۆدی زۆر لەسەرە، ئەوەش  بۆ سەلامەتی گیانی زیارەتکارانەو هیچ بابەتێکی سیاسی نیەو دەکرێتەوە، بەڵام  ئێستا بازگەکە نەک نەکرایەوە بەڵکو بەیەکجاری بەڕوی باری هاوردەدا بۆ هەرێم داخراوە.

ئەوەی گرفتەکەی زیاتر قوڵکردوەتەوەو بووە بەگرێکوێرە ئەوەیە، چارەسەرکردنی ئەو دۆخە لەدەسەڵاتی قەزای خانەقین‌و ئیدارەی گەرمیاندا نیەو بڕیارەکان لەئاستی باڵادراون‌و بووە بەجێگای مشتومڕ لەنێوان حکومەتی عێراق‌و هەرێم.

ئیدارەی گەرمیان و گرفتى یاسایی، پەنابردنە بەر پارێزگاى سلێمانى

ئیدارەی گەرمیان، بەهۆی ئەوەی کە لەڕووى یاساییەوە لەعێراقدا شتێک نیە بە ناویئیدارەی سەربەخۆ، بۆیە بەڕێگەی جیاواز لەهەوڵی چارەسەرکردنی گرفتەکەدان.

سەبارەت بەگرتنەبەری ڕێکاری پێویست بۆچارەسەرکردنی ئەوگرفتانە، جەلال شێخ نوری سەرپەرشتیاری ئیدارەی گەرمیان بەئاوێنەی وت "لەڕێگەی کەناڵە جیاوازەکانی حکومەتی هەرێمەوە لەسەر هێڵین بۆ چارەسەرکردنی ئەو گرفتەو لەڕێگەی پارێزگاری سلێمانییەوە نوسراومان ئاراستەی عێراق کردووە، هەروەها لەگەڵ بەشێک لەپەرلەمانتارانی عێراق گفتوگۆکراوە بۆ گەیشتن بەڕێگاچارەیەک‌و لەهەوڵی بەردەوامداین تاوەکو گەیشتن بەئەنجامێک".

ئاوێنە چەند جارێک پەیوەندی بە"هەڤاڵ ئەبوبەکر"، پارێزگاری سلێمانییەوە کرد سەبارەت بەو نوسراوەی ئاراستەی عێراق کراوە، بەڵام پەیوەندییەکە بەردەست نەبوو.

فەرمانەکان لەبەغداوە دێن‌و قایمقامییەتى خانەقین دەسەڵاتى تێدا نیە

جەواد فەیزوڵڵا، قایمقامی قەزای خانەقین بەئاوێنەی وت "لەبازگەی باوە مەحمود کۆمەڵێک دامودەزگا لەو بازگەدا هەیە، لەناویاندا ئەمنی وەتەنی، گومرکی مەدەنی، گومرکی عەسکەری سوپاو پۆلیس‌و حەشدی شەعبی‌و ئاسایش‌و هەواڵگری حەشدو داخلی‌و...هتد. واتە ئەمنی وەتەنی کۆمەڵێک ڕێنمایی‌و تەعلیماتیان بۆ دێت لەبەغدادەوەیە، هیچ پەیوەندی بەئیدارەی خانەقینەوە نیەو لەسەر ئەو ڕێنماییانە دەڕۆن، ئەمەش کۆتا ڕێنماییە بۆیان ڕۆیشتووە، ئەو کاڵاو شتومەکانەی لەدەرەوە دێن دەبێت بچێت بۆ بازگەی چیمەن، ئێستا باوە مەحمود ڕێک وەکو مەرزێک حسابیان بۆکردوە، وەک (پەروێزخان و مەنزریە) نەک وەک بازگەیەک، واتە پەیوەندی بەئیدارەی خانەقینەوە نیە، ئەمنی وەتەنی پەیوەندییان بەدیالەوە هەیەو فەرمانیان لەبەغداوە بۆ دێت".

وتەى شۆفێران و خاوەنکاران

ئەحمەد عەزیز، خاوەنی ئۆتۆمبێلە کە دەچێتە ئێران‌و بار دەهێنێتە هەرێمی کوردستان، ئەو بەنیگەرانیەوە بەئاوێنەی وت "دۆخێکی ناخۆشەو بەهۆی ئەو بڕیارانەوە کە دراوە ئیشوکار کەم  بووەتەوە، جیاوازی لەنێوان ڕۆیشتن بۆ خوار لەبازگەی باوە مەحمودو لەچیمەن زیاتر لە٤٠٠ هەزار دینارە لە سەروی کرێی ڕەسمی خۆمان، بۆنمونە پێشتر لەباوە مەحمودەوە دەڕۆیشتین بە ٧٥٠ هەزار، ئێستا لەچیمەنەوە ٤٠٠ هەزار دەچێتە سەری‌و دەبێتە  ١ ملیۆن‌و ١٥٠ هەزار دینار کرێی شۆفێر، باریش بەتەواوی کەمی کردووە وەکو پێشووتر نەماوە".

بازرگانان سنورەکە بەجێدەهێڵن

دۆخەکە ئەگەر بۆ هەرێمی کوردستان بەگشتی دۆخێکی خراپ بێت ئەوا بۆ سنوری گەرمیان بەتایبەت خراپەو تەواو جیاوازە، هەم لەڕووی ئابوری‌و هەم لەڕووی دەستی کارو کاسبکاران‌و بازرگانان سنورەکە بەجێدەهێڵن.

ڕەحمان مەحمود، خاوەنی کۆگایەکە لەسنوری گەرمیان، بەئاوینەی وت "گرفتێکی گەورەیەو یەخەی بەئێمە گرتووە، کاریگەری کردووەتە سەرمان بەڕێژەی ٩٠٪، ئێمە کەسانی کاسبکارین، ئێستا بۆ ئێمە کە کۆگامان هەیە بارێک کە بار دەکرێت بۆ کڕیار لەبری ئەوەی بەڕۆژێک بگات بەدەستی، ئێستا بەسێ بۆ چوار ڕۆژ دەگاتە دەستی، بەهۆی خراپی ڕێگاکەوە، ڕەنگە ئێستا بارێک ببات دوو مانگی تر نەیەتەوە بۆ بارێک بەهۆی ئەو دۆخەوە کە دروستکراوە"

وتیشى "ئێستا هەندێک لەخاوەن کۆگا؛ کۆگاکانیان چۆڵ کردووەو ڕۆیشتوونەتە خانەقین کۆگایان داناوە، بەشێکیان لەو دیوی بازگەی باوە مەحمود جێگیربوون، ئامانجیان بردنی بازرگان‌و کاسبکارانە بۆ لای خۆیان، بۆیە لەکوردستانەوە بەرد بار بکەی پێیانناخۆشە بۆ عێراق بڕوات، لەبەرئەوەیە کە ئەمڕۆ کێشەیەک دروستبکەن، ئەگەر چارەسەر بکرێت ئەوا سبەینێ دیسان کێشەیەکی تر دروست دەکەن، کۆگانی ئێمە ئێستا وەک دوکانێکی بچوکی بازاڕی لێهاتووە وردە وردە نامێنێت، کۆی کێشەکان نزیکەی شەش مانگێک دەبێت، بەڵام وەک ئێستا نەبووەو گرفتەکە گەورە بووەتەوە".

پەرلەمانتارێک: دەیانەوێ سەرجەم ئەو بارانەی دێنە هەرێمی کوردستانەوە بڕۆنە عێراق

دوای پەیوەندیکردن بە بەشێک لە پەرلەمانتارانی فراکسیۆنی یەکێتی هەندێکیان پەیوەندیەکانیان بەردەست نەبوو هەندێکیان بە هۆکاری جیاواز خۆیان لە بابەتەکە دوردەخستەوە، بۆیە تەنها یەک پەرلەمانتار ئامادەی گفتووگۆکردن بوو.

سروە محەمەد، پەرلەمانتاری عێراق بەئاوێنەی وت "ئەم بازگەیە نزیکەی سێ ساڵە دانراوە، پێشتر هەبوو، بەڵام بازگەیەکی ئاسایی بووە، هاتووچۆی پێدا کراوە، پۆلیسی تێدا بووە، بەڵام بۆ نزیکەی سێ ساڵ دەچێت بووە بەبازگەیەکی ڕەسمی لەنێوان هەرێم‌و بەغداد، هێدی هێدی ڕێنماییان دەردەکرد بۆ ئەم بازگەیە، یەکێکە لەو چوار بازگەیەی نێوان هەرێم‌و بەغدا".

وتیشی "لەدوای دەستبەکاربوونی سەرۆکوەزیرانى عێراق محەمەد شیاع سودانی، لیژنەیەک لەناو ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا دانرا (فەریق سامی سودانی) کە ڕاوێژکاری سەرۆکوەزیرانە کرا بەلێپرسراوی لیژنەکە، ئەو لیژنەیە پێکهاتووە لەسەرجەم ئەو فەرمانگانەی کەوا لەبازگەکاندان وەکو (ئەمنی وەتەنی، هەواڵگری، گومرکی مەدەنی‌و گومرکی عەسکەری، پۆلیس... هتد)، ئەوانە کۆبونەتەوە، کێشەکەی ئێمە لێرەدایە، عێراق دەیەوێت لەڕێگەی ئەو لیژنانەوە کۆمەڵێک فشاری ئابوری بخاتە سەر هەرێمی کوردستان، دەیەوێت سەرجەم ئەو بارانەی دێنە هەرێمی کوردستانەوە بڕۆنە عێراق".

ئەو ئەندامەى ئەنجومەنى نوێنەرانی عێراق وتیشى "من لەگەڵ نوێنەری شۆفێران زیاد لەدوو کاتژمێر کۆبوومەتەوە لەگەڵ لیژنەکەدا، یەکێک لەو لیژنانە ئەیوت با بارەکانی پەروێزخان بێت لەمنزریەوە بێتە ئەمدیو، پێموت پەروێزخان ڕەسمیە تۆ مافی ئەوەت نیە بڵێیت ئەو بارانە بێتە مەنزریەو داخل ببێت".

سروە جەغتی لەوە کردەوە کە ئەمە بڕیارێکی نادەستورییە، ئەو وتی "ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دەستوری عێراق نابێت بازگە "سەیتەرە" هەبێت لەنێوان هەرێم‌و عێراق، ئەمە دژی دەستورە".

وتیش "بەکۆی گشتی زیاد لە ٤ هەزار ئۆتۆمبێل بەو بازگەیەدا تێدەپەڕن، بەشێوەیەکی گەورەتر نزیکەی ١٠ بۆ ١٥  هەزار خێزان سودمەند دەبن، دڵنیایی ئەدەمە هاوڵاتیان لەنزیکترین کاتدا ئەو کێشانە چارەسەر دەبێت‌و بازگەکە دەکرێتەوە".

ئاوێنە پڕۆژەیەکی میدیایی بەهاوبەشی لەگەڵ "قریب" بەڕێوەدەبات