ئا: شەنگە دارا

بەڕێوبەری گشتی چاکسازیەکانی هەرێم ئاماژە بەوە دەکات کە رێژەی ئەنجامدانی تاوان لەهەڵکشاندایەو ئەوانەی کاری تاوانکاریی ئەنجام دەدەن زیاتر سوری‌و عەرەبن، ئەو دەڵێت "هەرزەکار هەیە زیاتر لە ١٠ جار دەستگیر کراوە".

ئیحسان بابان، بەڕێوبەری گشتی چاکسازیەکانی هەرێم بەئاوێنەی راگەیاند لەناو چاکسازیەکانی ژنان‌و منداڵان بەهەر چوار پارێزگاکە ١٠٣ کەس دەستگیر کراون، ئەو وتی "زۆربەی ئەوانەی دەستگیر کراون عەرەب‌و سورین‌و جۆری تاوانەکانیان زیاتر دزی کردنە، تاوانی تریش هەیە وەکو کوشتن، تیاشیاندایە لەسەر جادەکان سواڵیان کردووەو دەستگیر کراون".

بابان باسی لەوەشکرد لەڕوی بیناوە چاکسازی ژنان‌و منداڵان زۆر باش نیە، بەڵام لەڕوی خزمەتگوزاریەوە باشن، ئەو وتی "دوای دەستگیر کردن هەرزەکار دەبرێت بۆ چاکسازی‌و ڕوژانە سیمینار هەیەو خولی سەرتاشی‌و چاککردنەوەی مۆبایل‌و کۆمپیوتەرو مۆسیقاو وەرزشیان بۆ دەکرێتەوە، ئەوانەی تاوانی دزی ئەنجام دەدەن، دوای ٢ بۆ ٣ مانگ دادوەر بڕیاری ئازادکردنیان دەدات، بەڵام هەیانە دوای ئازادکردن دووبارە دەست بەدزی دەکاتەوە".

وتیشی "هەرزەکار هەیە لەهەولێر زیاتر لە ١٠ جار گیراوە،حکومەت پێویستە چاودێری کۆمەڵایەتی بۆ کەسوکاری ئەو منداڵانە ببڕێتەوە کە کاری تاوانکاری ئەنجام دەدەن، لەهەمان کاتدا بیانخاتە سەر کار بۆ ئەوەی دوور بن لەکاری تاوانکاریی".

دەرونناسان هۆکاری بەرزبوونەوەی رێژەی تاوان دەگەڕێننەوە بۆ چەند هۆکارێک کە پەیوەندیییان بەخێزان‌و کۆمەڵگاو سۆشیال میدیاو دۆخی ئابوری‌و نادادپەروەرییەوە هەیە.

یوسف عومەر، ڕێنمایکاری دەرونی بەئاوێنەی وت "له‌ڕووی دەروونیەوە هۆکارو پاڵنەرەکانی تاوانکاریی زۆرن، کەوا لەهەرزەکارێک دەکات تاوان ئەنجام بدات، بۆ ئەو کەسانەی لەمنداڵیدا ئەزموونی سوکایەتی‌و توندوتیژی یان پشتگوێخستنیان بینیوە، ئەمانە زیاتر ڕووبەڕووی کێشەی هەڵسوکەوت دەبنەوە کە لای هەندێکیان پەل دەکێشێت بۆ ئەنجامدانی تاوان، لەهەمان کاتیشدا هەندێ هەرزەکار ناتوانێ حەزو ئارەزووەکانی بەدیبهێنێت، ئەمەش وادەکات پەنا بۆ توندوتیژی ببات، هەروەها نەخۆشیە دەرونیەکان  هۆکارن بۆ ئەنجامدانی تاوان‌و تاوانکاریی لای هەرزەکاران، لەهەمانکاتیشدا ژینگەی خێزان‌و هەژاری‌و پەروەردەی ناتەندروست وا دەکات خێزان نەتوانێ منداڵەکانی بەشێوەیەکی باش پەروەردە بکات، لەهەمانکاتدا بیری توندتیژی لای هەندێ هەرزەکار هەیە، چونکە بەشێوەیەکی هەڵە بیر دەکەنەوەو پاساو بۆ کردارەکانیان دەدۆزنەوە، دواتر هۆکارە بایلۆجییەکان لای هەرزەکاران وەک فشاری دەرونی‌و سترێسی قووڵ‌و توڕەیی‌و هەستی تۆڵە سەندنەوە، دۆخی سیاسی‌و ئابوری‌و کۆمەڵایەتی‌و بەگشتی ئەمانەو چەندین هۆکاری تر هەن کەوا لەهەرزەکاران دەکەن تاوان ئەنجام بدەن".

ناوبراو ئاماژەی بۆ ڕۆڵی دایک‌و باوک کردو وتی "ڕۆڵی دایک‌و باوک بەیەکێک لەگرنگترین فاکتەرەکانی پەروەردەکردنی منداڵ دادەنرێت لەخێزاندا، چونکە خێزان یەکەمین قوتابخانەیە بۆ منداڵ کە تێدا فێری ڕەوشت‌و پەروەردە دەکرێت، متمانە بەخۆبوون‌و فێرکردنی کارامەیی کۆمەڵایەتی‌و تەندروستی جەستەیی‌و دروستکردنی ژینگەیەکی پڕ میهرەبانی بۆ منداڵ، لەخێزانەوە سەرچاوە دەگرێت".

ئەم دەرونناسە ئاماژەی بۆ ڕۆڵی حکومەت کردو وتی "حکومەت‌و لایەنە پەیوەندیدارەکانیش ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕن لەدابینکردنی ئایندەیەکی باشتر بۆ هەرزەکاران‌و ڕێگریکردن لەئەنجامدانی تاوان، چونکە پێشکەوتن‌و گەشە کردنی هەر وڵاتێک ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەوەوە هەیە تا چەند حکومەت گرنگی داوە بەگەنجەکانی، وەک دابینکردنی دەرفەتی خوێندن‌و فێربوونی پیشەیی، ڕەخساندنی دەرفەتی یەکسان‌و هەلی کار، چونکە کاتێک گەنجێک بێکار دەبێت‌و لایەنی دارایی خراپ بێت بیری بۆ شتی تر دەچێت یان پەنا بۆ ڕێگای ناتەندروست دەبات بۆ پەیداکردنی بژێوی خۆی‌و خێزانی".

یاساناسانیش ئاماژە بەوە دەکەن کە لەئێستادا یەکێك لەهۆکارەکانی ئەنجامدانی تاوان لەلایەن هەرزەکارانەوە، بەکارهێنانی سۆشیال میدیایەو پێویستە ئەوانەی دەسگیردەکرێن سەرلەنوێ ئامادەبکرێنەوە بەمەبەستی تێکەڵ کردنەوەیان لەگەڵ کۆمەڵگە.

پارێزەر محمەد مەغدید، بەئاوێنەی وت "سۆشیال میدیا رێگە بۆ ئەنجامدانی تاوان هەموار کردووەو لەئێستادا زۆرترین تاوانەکان لەڕێگەی سۆشیاڵ میدیاوە ئەنجام دەدرێن".

وتیشی "پێویستە چاکسازیەکان شوێنێک بن بۆ دووبارە چاکسازی‌و بونیادنانەوەی تاک، نابێت چاکسازیەکان بەتەنها شوێنی سزادان بن، بەڵکو دەبێت ببنە ناوەندێک بۆ گۆڕانکاری، بەپێی یاسا ئەگەر هەرزەکارێک تاوانێک ئەنجام بدات، سزاکەی زیندانی کاتی بێت یان زیندانی هەمیشەیی، ئەوا پێویستە لەسەر دادگای نەوجەوانان لەجیاتی ئەو سزایەی بەپێی یاسا بۆی دیاریکراوە، لەقوتابخانەیەکی شیاندن بۆ ماوەیەک دابنرێت تا لەرەفتاری تاوانکاریی بەتەواوی دووربخرێتەوەو رێگەی بۆ هەموار بکرێت تێکەڵ بەکۆمەڵگە ببێتەوە".

بەشێک لەمامۆستایانی ئایینیش جەغت لەوە دەکەن پێویستە هانی مامۆستایانی ئاینی بدرێت بۆ ئەوەی پەیامی میانڕەوی‌و لێبوردەیی‌و پاراستنی مافی مرۆڤ بڵاوبکەونەوەو هەرزەکاران لەئەنجامدانی توندوتیژیی دووربخەنەوە.

نەوشیروان گەردی، مامۆستای ئایینی ئاماژە بەوە دەکات یەکێك لەڕێگاکانی دوورخستنەوەی هەرزەکاران لەتوندوتیژی ئەوەیە هەوڵبدرێت کۆی کۆمەڵگە لەتوندوتیژی دوور بخرێتەوە، ئەو وتی "لەم چوارچێوەیەدا مامۆستایانی ئایینی ئەرکێکی گرنگیان لەئەستۆدایە، کە ئەویش بڵاوکردنەوەی پەیامی میانڕەوی‌و لێبوردەیی‌و پاراستنی مافی مرۆڤە، بڵاوکردنەوەی خۆشەویستی‌و سۆزە لەناو خێزان‌و کۆمەڵگەداو تەنها بەهاوکاری نێوان دامودەزگا فەرمییەکان‌و خێزان دەتوانرێت کۆنترۆڵی تاوان بکرێت‌و ئارامی بگەڕێنرێتەوە بۆ کۆمەڵگە".

وتیشی "بۆ دوورکەوتنەوە لەتاوان پێویستە گرنگی بەدروستکردنی کەسایەتی هاوڵاتییەکی باش بدرێت، یاسا بەشێوەیەکی دادپەروەرانەو بێ جیاکاری بەسەر هەمواندا جێبەجێ بکرێت، رێژەی هەژاری‌و بێکاری کەم بکرێتەوە کە هۆکاری سەرەکیی تاوانن‌، هەروەها چەکی بێ مۆڵەت کۆنترۆڵ بکرێت کە یەکێکە لەهۆکارەکانی زیادبوونی تاوان".

ئاوێنە پڕۆژەیەکی میدیایی بەهاوبەشی لەگەڵ "قریب" بەڕێوەدەبات