ئا: پەیام نەجمەدین

ئەو کەسانەی ژیانیان لەگرتووخانەدا بەڕێدەکەن، بەدۆخێکی دەرونی ئاڵۆزدا تێدەپەڕن، توێژەرێکی کۆماڵایەتی لەچاکسازی گەورانی سلێمانی دەڵێت "سزادانی زۆرو قەرەباڵغی چاکسازییەکان کاریگەری نەخوازراوی لەسەر دەرونی زیندانیکراوەکان هەیەو وایکردووە لەڕووی دەروونییەوە نائارام‌و شپرزە بن".

"ساڵێک لەنێوانی چوار دیواردا..."

"ساڵێک بەچی دەڕوات لەنێو چواردیواری زیندان، کاتێکی وا ئەوەندە درێژە نابڕێتەوە، لێرە رۆژەکان وەک یەکن، بەڵام کات تا بێت قورسترو ناڕەحەتتر دەبن".

ئەمە وتەی مەحمودە (ناوێکی خوازراوە)، کە بەتاوانی دزی کردن، حوکمی ساڵێک زیندانی بەسەردا سەپێندراوەو بەماددەی ٤٤٣ لەچاکسازی گەورانی سلێمانییە رۆژانی بەڕێدەکات، ئەو بەئاوێنەی وت "لەسەرەتادا هیوام دەخواست ڕابێم‌و کاتەکان زوو تێپەڕێن، بەڵآم بە تێپەڕبونی کات هەر ساتێک پارچەیەک لەئارامی دەرونم  لەدەستدەدەم".

وتیشی "مانگەکان زۆر سەخت تێدەپەڕێن، تازە وا سێ مانگ تەواو دەکەم، چاوەڕوانی بۆ دەرچون زیاتر لەخودی زیندان ماندوترم دەکات، من بەهۆی نەبونیی ئەو تاوانەم کرد کە بەژیانم نەمکردووە، کەچی خەمی خێزان‌و ناڕەحەتی ئەوان من ماندووتر دەکات‌و ئازاری دەرونیم زیاتر دەدات، ئەوان ئێستا بێ نازن‌وچاوەڕوانی رەحمەتی دەستی کەسێکن، من بەئومێدی لێبوردنی گشتی دەژیم، دەنا لەم چوار دیوارەو دەرونێکی ڕوخاو تێپەڕبونی کات ئاسان نابێت".

"تەواو روخاوم..."

شیروان "ناوێکی خوازراوە". زیندانییەکی چاکسازی گەورانی هەولێرەو فەرمانبەری حکومی بووە، ساڵانێک لەفەرمانگەیەک کاری کردووە، بەڵام بەهۆی کێشەیەکەوە لەنێو فەرمانگەکە ڕویداوە تاوانبار کراوەو سزای چوار ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندراوە، شیروان بەئاوێنەی وت "زیندان ژیانمی سەرەوبن کرد، لێرە لەڕووی دەرونییەوە زۆر خراپم‌و ڕۆژەکان بەبێتاقەتی تێدەپەڕێنم، شەوو ڕۆژ بیر لەخێزان‌و کارەکەم دەکەمەوەو هەمیشە خەیاڵ مێشکی داگیر کردوم، پێشتر ژیانێکی ئاساییم هەبوو، بەڵام ئێستا دەڵێی لەدۆزەخدام، من تەنها ساڵێکم تێپەڕاندووە لەسزاکەم، چاوەڕێی لوتفی خواو لێبوردنێکم دەنا بەم دۆخەی ئێستام توانای تێپەڕبوونی ئەوکاتەم نییە".

وتیشی "لێرە هەمووشت لەقاڵب دراوە کەسێک نییە هاوکاری دەرونیمان هەبێت‌و بەردەوام هیوامان پێبدات".

"هەر کە دەرگای زیندان دەکرێتەوە وەختە دڵم ببێت بەدڵۆپێک ئاو..."

ئەوانەی لەچاکسازییەکان زیندانیکراون، لەمانگێکدا دووجار کەسوکاریان بەپێی ڕەگەز دەتوانن بیانبینن، شنۆ (ناویکی خوازراوە)، کە هاوسەرەکەی لەزیندانە، بەئاوێنەی وت "هەرکات بۆ سەردانی دەچم دڵم پێش خۆم دەچێت، هەرکات دەرگای زیندان دەکرێتەوە دڵم وەک دڵۆپێک ئاو، مانگی جارێک سەردانی هاوسەرم دەکەم، کاتێکی دەچم ئەو دیمەن‌و ناڕەحەتیەی زیندانم لەبیرناچێت، کە هاوسەرم دەبینم سەرەتا دەمەوێت پێبکەنم، بەڵام دواتر لە بەر گریان‌و هەنسکی بەردەوام هیچم پێ ناوترێت".

وتیشی "بەڕاستی ئەوێ شوێنی مرۆڤ نییە، بەو هەموو ناڕەحەتییەوە تا دەچین بۆ لایان بۆ بینینێکی کەم کە ناشهێڵن هیچ شتێکیان بۆ ببەین تەنانەت جلوبەرگیش، هاوسەرەکەم هەموو هیوایەکی لەدەستداوە، ئەو پێش زیندانی هیواو پلانی بۆ ژیان هەبوو، بەڵآم ئێستا تەنها ڕۆژ دەژمێرێت، کاتێک پەیوەندی دەکات دەبێت کات ببژێرم تا کاتی پەیوەندییەکەی دێتەوە ئەویش تەنها فریای چۆنی‌و چاکیەک دەکەوێت".

"گەورەترین گرفتی زیندانییەکان، گرفتی دەرونییە"

یادگار حاجی. توێژەری کۆماڵایەتی لەچاکسازی گەورانی سلێمانی، بەئاوێنەی وت "کێشەکانی سزادراوان زۆرن، بەڵام کێشەو گرفتی دەرونی، گرفتی بەردەوام‌و هەمیشەییانە، بەشێکیان خۆیان لەڕووی دەرونییەوە نەخۆشن، هەندێکیشیان توشی نەخۆشی دەرونی دەبن بەهۆی دووری کەسوکارو گرفتی جەستەیی‌و قەرەباڵغی هۆڵەکانی زیندانەوە".

وتیشی "لەساڵی ڕابردوودا زیاتر لەهەزار نەخۆشی دەرونی بینراوە لەلایەن پزیشکی دەرونییەوە".

یادگار پێیوایە لەچاکسازییەکان کۆمەڵێک هۆکار کاریگەری لەسەر دەرونی زیندانیان دەبێت، وەک ماوەی سزادانەکەو قەرەباڵغی چاکسازیی‌و بایەخپێنەدانیان لەڕووی تەندروستییەوە بەهۆی زۆری ژمارەیانەوە، ئەو وتی "بینینی کەسوکاریان‌و  پەیوەندی تەلەفونی کاریگەری باشی هەیە لەسەریان، بەپێچەوانەوە پشگوێخستنیان کاریگەری خراپی هەیە لەسەریان".

وتیشی "هەموو زیندانییەکان هیوایان بەلێبوردنی گشتییە، رۆژانە زۆر هەواڵ دەپرسن".

"دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، زەبری دەرونیی..."

ڕێکخراوی وچان، زۆرتر لەچاکسازیەکانی (گەوران‌و ناوجەوانان‌و ژنان)، لەبواری تەندروستی دەرونی کاردەکات. سەرجەم ئەو زیندانییانەی کە کێشەیەکی دەرونیان هەیەو داوای خزمەتگوزاریەکانی ڕێكخراوی وچان دەکەن لەبواری تەندروستی دەرونی سوودمەند دەبن، بەتایبەت ئەوانەی بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەر بوون، یان توشی روداوی زەبراوی بوون.

سەلاح حەسەن، بەڕێوبەری تەندروستی دەرونی ڕێکخراوی وچان بەئاوینەی وت "بەپێی ئەوەی لەهەڵسەنگاندنەکاندا دەردەکەوێ، دیارترین کێشەی دەرونی دڵەراوکێ، خەمۆکی، زەبری دەرونیییە کە لەچاکسازییەکاندا هەن، ئەمەش بەهۆی ئەو دۆخانەوە دروست دەبێت کە پێیایدا تێپەر بوون پێش دەستگیرکردن‌و دوای دەستگیرکردن".

وتیشی "یەکێک لەکێشە گەورەکان بریتیە لەکێشەی بەکارهێنانی مادەی هۆشبەر، کە بەداخەوە ڕۆژ بەڕۆژ ڕێژەیان لەنێو چاکسازییەکاندا لەزیادبووندایە".

بەڕێوبەری تەندروستی دەرونی ڕێکخراوی وچان ئاماژە بەوە دەکات کە زیندان شوێنێکی خۆش نیەو کاریگەری لەسەر هیوای ژیان‌و داهاتویان دەبێت، بەڵام ئاستی کاریگەریەکەی کەوتۆتە سەر ئاستی پاڵپشتی کۆمەڵایەتی‌و توانای خۆگونجاندنی زیندانیەکە، ئەو وتی "هەتا توانای خۆگونجاندن‌و پاڵپشتی زیاتر بێت، هیوای ژیان‌و بیرکردنەوە لەداهاتویان باشتر دەبێت، ئەوانەی بەشداری خزمەتگوزارییە دەرونیەکان دەکەن، کار لەسەر گۆڕینی بیرکردنەوەو هەستەکانیان دەکرێت، ئەمەش هاوکارە بۆ بەرزکردنەوەی توانای خۆگونجاندن‌و  گۆڕینی بیرکردنەوەکانیان لەنەرێنی بۆ ئەرێنی".

وتیشی "لەچاکسازیەکان پزیشکی پسپۆری دەرونی هەفتانە سەردان دەکات‌و توێژەرانی دەرونی‌و کۆمەڵایەتی لەبەشی کۆمەڵایەتی چاکسازییەکان بوونیان هەیەو هاوکارن، بەڵام بەهۆی ئەو دۆخەی کە هەیە لەزۆری ژمارەی سزادراوو کەمی ژمارەی توێژەران وەک هەر بەشێکی تری دامودەزگاکان رەنگە وەک پێویست نەتوانن خزمەتگوزاری پێشکەش بکەن، ڕێکخراوی وچان پاڵپشتێکی باشی چاکسازییەکانەو خزمەتگوزاریە دەرونییەکان کاریگەری باشیان هەیە لەسەر کەمکردنەوەی رێژەی گرفتە دەرونیەکان‌و چالاککردنەوەو گێڕانەوەی هیوا بۆ زیندانیان".

خزمەتگوزاریەکانی رێکخراوی وچان لە بواری تەندروستی دەرونی و چارەسەری سروشتین لەوانە -(گروپی چارەسەری دەرونی بۆ ئەو زیندانیانەی کە زەبری دەرونیان هەیە، گروپی چارەسەری بەکارهێنەرانی مادەی هۆشبەر، گروپی چارەسەری سروشتی بۆ ئەو گروپانەی ئاماژەمان پێ کرد). بۆ هەر گروپێک هەفتانە دانیشتنێکی چارەسەری دەرونی و دانیشتنێکی چارەسەری سروشتی بۆ ماوەی کاتژمێر و نیوێک ئەنجام دەدرێت و  بۆ ماوەی ٣ بۆ ٤ مانگ بەردەوام دەبێت

بەڕێوبەری تەندروستی دەرونی ڕێکخراوی وچان جەغت لەوە دەکات کە گەورەترین کێشەیان بوونی رێژەی زۆری زیندانییان‌و کەمی توانای مرۆیی‌و مادی رێکخراوەکەیان‌و چاکسازیەکانە، ئەو وتی "هەر بۆیە دەبینین هەمیشە لیستی چاوەڕوانی بۆ وەرگرتنی خزمەتگوزاری دەرونی زۆرەو توانای ئێمەو کاتەکان سنوردارن".

"چاکسازی گەوران بۆ ٩٠٠ کەس دروستکراوە، کەچی ٢٠٠٠ کەسی تێخراوە"

لەهەرێمی کوردستان سێ چاکسازی گەوران هەیە کە هەر یەکێکیان بۆ زیندانیکردنی ٩١٠ حوکمدراو دروست کراون، لە ئێستادا زیاتر لەشەش هەزار حوکمدراویان تێدایە.

چاکسازی گەورانی هەولێر نزیکەی ٢٢٠٠ سزادراوی تێدایەو چاکسازی گەورانی سلێمانی نزیکەی ١٧٠٠سزادراوو چاکسازی گەورانی دهۆکیش نزیکەی ١٤٠٠سزادراوی تێدایە.

ئیحسان عەبدولڕەحمان، بەڕێوبەری گشتی چاکسازییەکانی هەرێمی کوردستان بەئاوێنەی وت "دۆخی دەروونی سزادراوان لەلایەن توێژەرانی دەروونی و پزیشکانی پسپۆڕی دەروونی لەچاکسازییەکان لەڕێگای فۆڕمی تایبەت هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرێت و هەر سزادراوێکی نێو چاکسازییەکە فۆڕمێکی هەڵسەنگاندنی تایبەتیان هەیە کە پێیدەوترێت فۆڕمی پلانی بەسەربردنی ماوەی سزاو لەوێدا هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی دەروونی‌و کۆمەڵایەتی‌و کەسێتی سزادراوەکە دەکرێت".

وتیشی "سەرجەم سزادراوانی ناو چاکسازییەکان بە بەردەوامی هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی دەروونی‌و جەستەیی‌و تەندروستیان دەکرێت، هەروەها لەکاتی پێویستیش لەڕێگای پزیشک‌و توێژەرانەوە بەشێوەی بەردەوام بەدواداچوون بۆ دۆخی تەندروستیان دەکرێت".

بەڕێوبەری گشتی چاکسازییەکانی هەرێمی کوردستان ئەوە رووندەکاتەوە کە بەراورد بەژمارەی سزادراوان، توێژەرانی دەروونی‌و کۆمەڵایەتی ژمارەیان ئيجگار کەمە، ئەو وتی "بۆ نمونە لەچاکسازیی گەورانی هەولێر کە ژمارەی سزادراوان نزیکەی (٢٠٠٠) سزادراو دەبێت تەنها (٧-٨) توێژەریان هەیە ".

وتیشی "توانای لەخۆگرتنی چاکسازییەکان زۆر لەو رێژەیە کەمترە کە ئێستا لەچاکسازییەکان هەیە، لەئێستادا قەرەباڵغیەکی زۆر لەچاکسازییەکان هەیە، بۆ نمونە چاکسازییەکانی گەوران کە لەبنەڕەتدا بۆ (٩٠٠) سزادراو دروستکراون، بەڵام لەئێستادا زیاتر لە (٢٠٠٠) سزادراوی تێدایەو گرفتی زۆری بۆ هۆڵەکان‌و شوێنی حەوانەوەی سزادراوان دروست کردووە."

سەبارەت بەوەی کە دواهەمین جار لە ١٧-١٢-٢٠١٧ پەرلەمانی کوردستان لێبوردنی گشتی بۆ حوکمدراوان دەرکردو ژمارەیەک لێی سودمەند بوون‌و چەند ساڵێکە زیندانیان‌و کەسوکاریان چاوەڕوانی لێبوردنی گشتی دەکەن، بەڕێوبەری گشتی چاکسازییەکان وتی "لێبوردنی تایبەت بۆ نەخۆش‌و پەککەوتەی ناو چاکسازییەکان بەپێی پێویست بوونی هەیەو بەردەوامە، سەبارەت بەلێبوردنی گشتی پڕۆژە یاسایەک ئامادەکراوەو چاوەڕوان دەکرێت دوای دەستبەکاربوونەوەی پەرلەمانی کوردستان کاری لەسەر بکرێت".

ئاوێنە پڕۆژەیەکی میدیایی بەهاوبەشی لەگەڵ "قریب" بەڕێوەدەبات