ئا: ئەیھان سەعید

بەپێ بەدواداچوونی ئاوێنە دا تا ئەمرۆ ٤ی کانونی دووەمی ٢٠٢٦، بزووتنەوەی ناڕەزایەتی کە بەناڕەزایەتی بازاڕو دابەزینی بەرچاوی بەھای تمەن رۆژی یەکشەممە، ٢٨ی کانونی یەکەمی ٢٠٢٥ لەتاران دەستیپێکرد، لەماوەی حەوت ڕۆژی ڕابردوودا بەخێرایی شارەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتێ کوردستانی گرتەوە. ناڕەزایەتی و مانگرتنەکان ٧٢ شارو شارۆچکە ئێرانی گرتوونەوەو تۆڕی OSINT Fytox (فایتۆکس) نەخشەی بەرفراوونبوونی خۆپیشاندانەکانی بڵاوکردووە کە ڕێژەی کوژران و دەستگیرکردنی خۆپیشاندەران روو لەزیادبوونە.

مەلەکشاھی؛ شەڕێکی خوێناوی شەقام دژی ستەمکاری؛ ھەواڵی مردن و برینداربوون و ترس لە پاککردنەوەی مەیتەکان

دوابەدوای تێکھەڵچوونە سەختەکانی ئێوارەی شەممە، ٣ی کانونی دووەمی ٢٠٢٦  لەناوچەی مەلەکشاھی ئیلام، چالاکانی مافی مرۆڤ و سەرچاوە ناوخۆییەکان ڕاپۆرتی کوژرانی لانیکەم چوار کەس و برینداربوونی دەیان کەس دەدەن؛ نەخۆشخانەکانی پارێزگاکە میوانداری بریندارانی سەخت دەکەن و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ھۆشداری دەدەن لەوەی ئەگەری زیادبوونی قوربانییەکان و "ڕفاندن"ی تەرمەکان ھەیە.

دکتور مانێشت ئیلامی، چالاکوانی سیاسی کە لە ناو خۆپێشاندانەکانی دوێنیی مەلەک‌شاھی بەشدار بوە لەبارەی قەڵای بەرخۆدان مێژوویی دوو شاری ئیلام بۆ ئاوێنە دەڵێت: «دو شاری "مەلکشاھی" و "پشتکێو" سەر بە باژاری ئیلام مێژوویەکی دوور و درێژی بەرەنگاربوونەوەی لە بەرامبەر چڕبوونەوەی دەسەڵاتی ناوەندی ھەیە؛ دیارترین نموونەی مێژوویی ڕاپەڕینی ساڵی ١٣٠٨ ھەتاوی/ ١٩٢٩ زایننی بە سەرۆکایەتی "شا محەمەد یاری" یەکێک لە گەورەکانی عەشیرەتی مەلەکشاھی دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شایە، ڕووداوێک کە لە یادەوەری دەستەجەمعی ناوچەکەدا وەک خاڵی چەقبەستوویی و ڕێکخستنی ناوخۆیی تۆمار دەکرێت».

لە ڕاستیدا ڕاپەڕینی سەرتاسەری ساڵی ١٤٠١/ ٢٠٢٢ (دوای کۆشتنی ژینا ئەمینی) ھەروەھا پارێزگای ئیلام و شارەکانی ڕۆژھەلات کوردستان و ئێرانی گرتەوە؛ ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ سەبارەت بە کوژرانی ناڕازییان لە ئیلام و سەرکوتی بەربڵاوی ئەمنی وەک پێشینەیەکی تاکتیکی بۆ شێوازی مامەڵەی ھێزە ئەمنییەکان لەگەڵ کۆبوونەوەکانی ئەو پارێزگایە تۆمار کران. 
سەرچاوە ناوخۆییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لەو کاتەدا ھۆشدارییان دا لە دەستبەسەرداگرتنی تەرمەکان و ڕێگریکردن لە پرسە گشتییەکان؛ ئەم نەخشە ئێستا ھێڵێکی ڕاستەوخۆی شیکارییە بۆ ڕووداوەکانی ئەم دواییە.

تۆری مافی مرۆڤی کوردستان و ھەروەھا سەرچاوە کوردیەکانی مافی مرۆڤ، میدیا ناوخۆییەکان، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ باسیان لەوە کردووە کە لە خۆپیشاندانە جەماوەرییەکانی ئەمڕۆ لە شاری مەلەکشایی ئیلامدا، ھێزەکانی حکومەت (لەوانەش ئەو یەکانەی کە چالاکوانانی ناوخۆیی ئاماژەیان پێکردووە) چەکی ئاگرینیان ئاراستەی خۆپیشاندەرانی مەلەکشاھی کردووە ھەر بەو بۆنەوە چوار ھاووڵاتیی کورد بە ناوەکانی "مێھدی عیمامی پوور"، "ڕەزا عەزیمزادە"، "فارێز ئاغامحەمەدی" و "محەمەد موغەدیسی (بۆزونە)" گیانیان لەدەست دا و دەیانیش بریندار بوون و گوازراونەتەوە بۆ نەخۆشخانەکان.

ئاژانسە ھەواڵییەکانی سەر بە دامودەزگا فەرمی و ئەمنییەکان باسیان لە پێکدادان و "بوونی توخمە چەکدارەکان" و کوژرانی سێ کەس ( لە نێویاندا ئە و ڕاپۆرتانەی کە ئەندامێکی ھێزە ئەمنییەکان لە خۆ دەگرێت)؛ ئەم جۆرە گێڕانەوەیانە بەزۆری ھەوڵدەدەن کەشوھەوای توندوتیژی بچووک بکەنەوە بۆ "بەریەککەوتن" و "ھەوڵدان بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوەندە ئەمنییەکان".

دوو سەرچاوە لە شاری مەلەکشاییەوە لە وتووێژ لەگەڵ تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستاندا ڕایانگەیاند: «ڕۆژی شەممە ١٣ی بەفرانباری ١٤٠٤ (٣ی ژانڤییەی ٢٠٢٦) ژمارەیەک لە ھاوڵاتیانی ناڕازی و خۆپیشاندەری مەلەکشایی لە بولواری فەرمانداریی ئەم شارە و لە کاتی تێپەڕین بە بەردەم بینای بەسیجی موقاومەتدا، کەوتنە بەر دەسڕێژی ڕاستەوخۆی ھێزەکانی سوپای پاسدارانەوە. لە ئەنجامی ئەم دەسڕێژەدا لانیکەم چوار ھاووڵاتی بە ناوەکانی ڕەزا عەزیمزادە، فارز ئاقامحەممەدی، محەممەد بزوەنە و مەھدی ئیمامیپوور کوژران و زیاتر لە ٣٠ کەسی دیکەیش بریندار بوون».

ئاژانسە ھەواڵییە سەربەخۆکان و سەرچاوە ناوخۆییەکان دەیان کەسی برینداریان ڕاگەیاندووە، باسیان لە "نزیکەی ٣٠ کەسی برینداری سەخت" کردووە کە لە نەخۆشخانەکانی ئیلام خەوێندراون و پێویستیان بە یارمەتیی بەپەلە (بە خوێنیشەوە) ھەیە. 
ئەم نیشانانە جەخت لەسەر مەترسی زیادبوونی مردن لە نێوان بریندارەکاندا دەکەنەوە بەھۆی نەبوونی ئیمکاناتی پزیشکی و فشاری ئەمنی.

ژمارەی مردنەکان لە ڕاپۆرتە جیاوازەکاندا لە "چوار" تا "پێنج یان زیاتر" دەگۆڕێت. ئەم جۆرە ناتەباییانە لە دۆخە قەیراناوییەکاندا باون و کاتێک دەستڕاگەیشتن بۆ ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ سنووردارە؛ بەڵام دوو خاڵە سەرەکییەکان دەبێ لەبەرچاو بگیرێن: ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ناوخۆیی بەزۆری لە ڕێگەی تۆڕە ناوخۆییەکان و ناونانی قوربانییەکان جێی متمانەن و حکومەت مێژوویەکی ھەیە لە شاردنەوە یان "ستایلکردنی" قوربانییەکان لە ڕووداوەکانی ئەم دواییەدا. بۆیە مەرج نییە ژمارە فەرمییەکان ڕەنگدانەوەی واقیعی کۆتایی بن لەسەر زەوی.

ڤیدیۆ و ڕاپۆرتە بەکۆمەڵەکان کە لە سۆشیال میدیا بڵاوکراونەتەوە و ئەو ڕاپۆرتانەی دەستیان کەوتووەتە سەرچاوە ناوخۆییەکان دەریدەخەن کە بریندارەکان چارەسەری برینەکانی گوللەیان بۆ دەکرێت، ھەروەھا ھەندێک لە ناوەندە تەندروستییەکانی پارێزگاکان ڕووبەڕووی کەمی خوێن و دەرمان بوونەتەوە؛ سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ ھۆشدارییان داوە لە خراپتربوونی دۆخەکە و ئەگەری زیادبوونی مردن بەھۆی دواکەوتنی پێشکەشکردنی یارمەتییەکان.

سابیر مامەد درێرکی، چالاکوانی سیاسی سەڵماس لە بارەی شۆرشی ساڵی ٢٠٢٢ بۆ ئاوێنە ڕوون دەکاتەوە و دەڵێت: «لە کاتی ڕاپەڕینی ساڵی ٢٠٢٢دا چەندین بەڵگەنامە بڵاوکرانەوە کە ئاماژەیان بەوە دەکرد کە دەزگاکانی حکومەت تەرمی مردووەکانیان ڕفاندووە یان دەستیان بەسەردا گرتووە، ئەمەش تاکتیکێکە بۆ ڕێگریکردن لە پرسە و وێناکردنیان وەک ھێمای یەکگرتوو». 

چالاکوانانی ناوخۆیی ئەمڕۆ ھۆشدارییان داوە کە ھەوڵدان بۆ شاردنەوەی تەرمەکان یان فشارخستنە سەر خێزانەکان بۆ ئەوەی "بە مەرج ڕادەستیان بکەن" دەکرێت دووبارە ببێتەوە؛ تا ئێستا، ڕاپۆرتە سەربەخۆکان کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە پشتڕاستی دەکەنەوە کە تەرمی ملەکشاھی ڕفێنراوە، سنووردارە، بەڵام تۆمارەکانی ساڵی ٢٠٢٢ نیشان دەدات کە ئەم مەترسییە جدییە.

ئەگەر بریندارانی سەختی ئیلام بەھۆی کەمی خوێن، دەرمان، یان توانای گواستنەوەی خێرا بۆ ناوەندە تایبەتمەندەکان بمرن، ئەوا ژمارەی کوژراوان بەرز دەبێتەوە. بەڵگە مەیدانییە سەرەتاییەکان ئەم مەترسییە پشتڕاست دەکەنەوە.

حکومەت ھەوڵدەدات ڕووداوەکان بۆ “ئۆپەراسیۆن دژی ھێرشبەرانی چەکدار” کورت بکاتەوە؛ لە بەرامبەردا سەرچاوە مەدەنییەکان باس لە ناڕەزایەتی ئاشتیانە و تەقەکردنی ڕاستەوخۆ لەلایەن ھێزەکانەوە دەکەن. 
ئەم گێڕانەوەی دووانەیە مەیدانی حەقیقەت گێڕانەوە سنووردار دەکات و دەبێتە ھۆی سەرلێشێواوی لە بازنە نێودەوڵەتییەکان.

ماموستا نیکدڵی ئیلامی ماموستای بەشی کۆمەڵناسی زانکۆی ئیلام بە ئاماژە بە مێژووی سیاسی- کۆمەڵایەتی ئیلام بۆ ئاوێنە دەڵێت: «مەلەکشاھی و گێڕانەوەی ناوخۆیی لە ڕاپەڕینەکانی ڕابردوو و خۆڕاگری بەکۆمەڵ دەتوانێت سووتەمەنی کاردانەوەی تۆڵەسەندنەوە یان کردەی چەکداری ناوخۆیی بێت، بە تایبەت ئەگەر تەرمەکان بدزرێن یان ناشتنەکان ڕێگرییان لێبکرێت؛ تێکەڵبوونی سەرکوت و ھەستکردن بە نادادپەروەری زەمینەیەکی مەترسیدار بۆ پەروەردەکردنی توندوتیژی تۆڵەسەندنەوە دابین دەکات».

چاودێران ھۆشدارییان داوە کە دووبارەکردنەوەی نەخشەکانی ساڵی ٢٠٢٢ (شاردنەوەی تەرمەکان، تێکدانی پرسە، بەکارھێنانی گێڕانەوەی "توخمە چەکدارەکان") دەتوانێت ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان بخاتە ناو ململانێی درێژخایەنترەوە؛ لە دۆخێکی لەو شێوەیەدا، شەفافیەتی زانیاری و پاراستنی بریندارەکان و خێزانەکانیان ڕێگای ئاشتی یان پەرەسەندنی توندوتیژی دیاری دەکات.