لە دڵی ئێران و بەتایبەتی لە شاری یەزد، محەمەد تەقی میسباح یەزدی لە ساڵی ١٩٣٤ لەدایکبوو، لەوێ خوێندنی سەرەتایی وەرگرت پێش ئەوەی لە سەرەتای پەنجاکاندا ڕوو لە نەجەف بکات کە چەق و ناوەندی گرنگی ئایینی شیعەیە، بە مەبەستی گەڕان بەدوای پێگەیاندنی زانستی لە حەوزەکەیدا؛ بەڵام هۆکارە دارایی و خێزانییەکان زوو پاڵیان پێوەنا ڕێڕەوەکەی بەرەو شاری قوم بگۆڕێت، کە دواتر دەبێتە گرنگترین فەزای ئەو، چونکە لەوێ لەسەر دەستی دیارترین سیمبۆلەکانی حەوزەی ئەو سەردەمە خوێندی، لەوانەش ڕووحوڵڵا خومەینی و محەمەد حوسێن تەباتەبایی و محەمەد تەقی بەهجەت و حوسێن بروجەردی، ئەمەش بووە هۆی داڕشتنی سیما فیکرییە پێشوەختەکانی لەناو ژینگەیەکی ئایینیی بزوێنەر و هەمەجۆردا.
ئاوێنە: وەک چۆن محەمەد سادق هاشمی لە باسی ژیاننامەی میسباح یەزدیدا ئاماژەی پێدەدات، لەگەڵ هەڵکشانی گرژییە سیاسییەکان لە سەردەمی شادا، میسباح یەزدی تێکەڵی چالاکییە ڕۆشنبیری و سیاسییەکان بوو لەناو تۆڕێک لە زانایانی شۆڕشگێڕدا، کە محەمەد بەهەشتی و مورتەزا موتەهەری لەنێویاندا بوون، لەوێدا بەشدارییان کرد لە ڕێکخستنی ئەڵقە فیکرییەکان و ئەو وانانەی بانگەشەیان بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی حوکمڕانی ئیسلامی شیعە دەکرد، هەر بۆیە ناوی بە کارە ڕاگەیاندنییە نهێنییەکانەوە بەستراوە لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە گۆڤاری "بعثت"ی فارسی، لەگەڵ دامەزراندنی گۆڤاری "انتقام" کە خاوەنی گوتارێکی توند و دژبەری ڕژێمی شای ئەو کاتە بوو، بەپێی ئەوەی هادی خەسرەو شاهی لە کتێبی "ڕەوت و ڕێکخراوە ئایینی-سیاسییەکان لە ئێران"دا هێناویەتی. ڕۆڵی یەزدی تەنها لەوەدا کورت نەبووەوە، بەڵکو بەشداریی کرد لە هەوڵە ڕێکخراوەییە سەرەتاییەکانی پیاوانی ئایینی، جگە لە ڕۆڵی لە چاپکردنی وتارەکانی خومەینی و بڵاوکردنەوەیان بە نهێنی، لە چوارچێوەی کارە بانگەوازییە ئۆپۆزسیۆنەکاندا.
لەو ساڵانەی کە کەمێک پێش هەڵگیرسانی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ بوون، محەمەد تەقی میسباح یەزدی وەک یەکێک لە بەشداربووانی نوێکردنەوەی حەوزەی زانستی و هەوڵدان بۆ بەستنەوەی بە کایە ئەکادیمییە زانکۆییەکان دەرکەوت، ئەوەش بە هاوکاری لەگەڵ کەسایەتییە ئایینییە دیارەکانی وەک ئەحمەد جەننەتی و محەمەد بەهەشتی و عەلی قەدوسی، هەروەها بەڕێوەبردنی قوتابخانەی "مەنتەزەرییە"ی لە شاری قوم لە ئەستۆ گرت، کە تێیدا وانەی بەردەوامی لە فەلسەفە و ئەخلاق و تەفسێری قورئان دەگوتەوە، و بەشداربوو لە پێگەیاندنی نەوەیەک لە قوتابیان لەناو دیدگایەکدا کە لە نێوان پێگەیاندنی ئایینی شیعە و بایەخدان بە پرسە فیکرییە هاوچەرخەکان کۆی دەکردنەوە.
هەروەها یەزدی لە بەرهەمهێنانی توێژینەوەی خاوەن سروشتێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی چالاک بوو، بەتایبەتی لە بابەتەکانی جیهاد و دادوەری و تیۆری حکومەتی ئیسلامی، ئەوەش لە قۆناغێکدا کە بە هەڵکشانی ئۆپۆزسیۆنی ڕژێمی شا دوای دوورخستنەوەی خومەینی دەناسرایەوە، و لە چوارچێوەی کرانەوەی بەڕووی ناوەندە دەرەکییەکاندا، لە ساڵی ١٩٧٨ سەردانێکی بۆ لەندەن ئەنجامدا و دوو مانگی تێدا بەسەر برد، کە تێیدا تیشکی خستە سەر ناساندنی فەلسەفەی ئیسلامی و تاوتوێکردنی پرسەکانی حوکمڕانی ئیسلامی لەگەڵ ناوەندە ئێرانییەکانی ئەوێدا.
وەک چۆن هەر یەکە لە غەیس عەلاو و فاتیمە عەلی و عەریب ئەبو سەڵێح لە بەدواداچوونیاندا بۆ ژیاننامەی یەزدی وەک "دامەزرێنەری ئوسوڵگەرایی نوێ لە ئێران" دەریدەخەن، کاروانی ڕۆشنبیری و سیاسی ئەم پیاوە ئینتیمایەکی ڕوونی بۆ ڕەوتی "ئوسوڵگەرای" پارێزگار لە ناوخۆی ئێراندا نیشان داوە. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩، وەک یەکێک لە کارەکتەرە کاریگەرەکان لە دووبارە داڕشتنەوەی پێکهاتەی ڕۆشنبیری دەوڵەتدا دەرکەوت، چونکە پەیوەندی بە لیژنەی شۆڕشی ڕۆشنبیرییەوە کرد و بەشداری کرد لە دروستکردنی پردی دامەزراوەیی لە نێوان حەوزەی زانستی و زانکۆکاندا، ئەویش لە ڕێگەی دامەزراندنی نووسینگەیەک بۆ هاوکاری و هەماهەنگی لە نێوانیاندا، هەروەها پشتگیری ڕاستەوخۆی ڕووحوڵڵا خومەینی بەدەستهێنا بۆ دامەزراندنی ژمارەیەک دامەزراوەی زانستی و فیکری، کە دیارترینیان دامەزراوەی "باقر العلوم" بوو، لەپاڵ پەرەپێدانی بەشی فێرکردن لە دامەزراوەی "در راه حق" کە خاوەن سروشتێکی ڕۆشنبیری بوو، هەروەها دامەزراندنی "دامەزراوەی ئیمام خومەینی بۆ فێرکردن و توێژینەوەی زانستی" (کە لە دامەزراوەی باقر العلومەوە گەشەی سەند) و تا کۆچی دوایی لە ساڵی ٢٠٢١دا سەرۆکایەتییەکەی لە ئەستۆدا بوو.
هاوتەریب لەگەڵ چالاکییە دامەزراوەیی و سیاسییەکانی، یەزدی ئامادەیی خۆی لە کایەی بانگەواز و تەبلیغ لە نێوان شیعەکان لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران پاراست، بە جۆرێک لە ساڵی ١٩٨٩ سەردانی ئەڵمانیا و بەلجیکا و هۆڵەندا و نەمسا و سویسرای کرد، و بەشداری لە چاوپێکەوتنە فیکرییەکاندا کرد لەگەڵ کەسایەتی و دامەزراوە جیاوازەکان، هەروەها سەردانی کەنەدا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی کرد و لەگەڵ قوتابیانی ئێرانی و دەستە ئەکادیمییەکان کۆبووەوە، و بەشداری لە چالاکییە نێودەوڵەتییەکاندا کرد کە لە نێوانیاندا کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هەبوو. ئەم گەشتانە ژمارەیەک وڵاتی ئاسیا و ئەفریقاشی گرتەوە، لە چوارچێوەی هەوڵەکانیدا بۆ بڵاوکردنەوەی دیدگا فیکرییەکانی و بەهێزکردنی ئامادەیی لە ناوەندە ئایینی و فیکرییەکانی دەرەوەی ئێران.
هەروەها محەمەد تەقی میسباح یەزدی لە ساڵی ١٩٩٦ بە هاوکاری ڕێکخراوی "بەسیج" بەرنامەی "طرح ولایت" واتە پڕۆژەی وەلایەتی دامەزراند، کە ئامانجی قایمکردنی مامۆستایان و قوتابیان بوو لە ڕووی ئایدۆلۆژییەوە و چەسپاندنی چەمکەکانی "ویلایەتی فەقیهی ڕەها" لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا، ئەمەش پڕۆژەیەک بوو کە پوختەی ئەو دیدگا فیکرییەی نیشان دەدا کە لە "دامەزراوەی ئیمام خومەینی بۆ فێرکردن و توێژینەوەی زانستی" پەرەی پێدابوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەوتە "ئازادیخوازەکان".
لەسەر ئاستی سیاسی، یەزدی قورسایی ڕەوتی ئوسوڵگەرای لە ناو ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەریدا بەرجەستە کرد لەو کاتەوەی لە ساڵی ١٩٩٠ وەک نوێنەری پارێزگای خووزستان لە خولی دووەمدا هەڵبژێردرا، پاشان گوازرایەوە بۆ نوێنەرایەتیکردنی تاران لە خولەکانی سێیەم و چوارەمدا، تا گەیشتە گەڕانەوەی بۆ ئەنجومەنەکە لە هەڵبژاردنە تەواکارییەکانی ساڵی ٢٠٢٠دا وەک نوێنەری پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی، ئەمەش بەردەوامی ئامادەیی جەوهەریی ئەو لە بازنەکانی بڕیاردانی ئایینی و سیاسیدا تا کۆچی دوایی لە ساڵی ٢٠٢١دا پشتڕاستکردەوە.
میسباح یەزدی.. بەرگریکاری سەرسەختی ویلایەتی فەقیهـ
هەڵوێستەکانی محەمەد تەقی میسباح یەزدی پابەندییەکی توند و بێ سنوور بۆ تیۆری ویلایەتی فەقیهـ نیشان دەدەن، چونکە بە یەکێک لە دیارترین بیردۆزداڕێژەر و بەرگریکارانی ناو ڕەوتی ئوسوڵگەرایی ئێرانی دادەنرێت، و لەوەشدا لە تێڕوانینێکی عەقیدەییەوە دەست پێدەکات کە سیفەتێکی پیرۆز دەدات بە دەسەڵات. ئەو پێی وایە کە "دەسەڵاتی وەلی فەقیهـ تاکە شێوازی گونجاوە بۆ حکومەتی ئیسلامی، و حکومەتەکەی هەموو دەسەڵاتێکی هەیە"، چونکە وەلی پارێزراوە (معصوم) و لە لایەن خوداوە دیاریکراوە، و گەل هیچ ڕۆڵێکی نییە لە پێدانی شەرعیەت بە ویلایەتەکەی، ئەم دیدگایەش هەڵوێستێکی ڕوون لە نکوڵیکردن لە ڕۆڵی جەماوەریی خەڵکی ئاسایی لە دامەزراندنی شەرعییەتی سیاسیدا نیشان دەدات، لە بەرامبەردا جەخت لەسەر مەرجەعیەتی باڵای ئایینی دەکاتەوە وەک سەرچاوەی تاقانەی دەسەڵات.
لەبەر ئەم هۆکارە، ناوی یەزدی بە زنجیرەیەک هەڵوێستی جێی مشتومڕ لە هەردوو کایەی سیاسی و ڕۆشنبیریدا بەستراوەتەوە، بەتایبەتی لە مامەڵەکردنیدا لەگەڵ ڕەوتی چاکسازیخواز، چونکە سەرەڕای دانپێدانانی بەوەی کە چاکسازی بەشێکە لە "سیستەمی بەها ئیسلامییەکان"، بەڵام هەڵوێستێکی توندی بەرامبەر بزووتنەوەی چاکسازیخوازی ئێرانی هاوچەرخ هەبوو، و بە "دووبارە زیندووکردنەوەی نەریتی کافرانەی ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستای ئێران" وەسفی دەکرد. لە بەرامبەردا، قبوڵکردنێکی مەرجکاری بۆ بیرۆکەی چاکسازی نیشان دەدا لەناو ئەو چوارچێوەیەی کە ڕێبەری باڵا دەینەخشێنێت.
تەنانەت یەزدی ڕەخنەی لە کۆماری و پرەنسیپەکانی دەگرت و دەیگوت: "لە ئیسلامدا شتێکمان نییە بە ناوی کۆماری، و ئامانجی ئیمام خومەینی حکومەتی ئیسلامی بوو، و پەنابردنی بۆ سیستەمی کۆماری تەنها لەبەر بەرژەوەندی (مصلحة) بوو، و هەڵبژاردنی سیستەمی کۆماری لە لایەن ئیمام خومەینییەوە لەسەر بنەمای پێویستییەکانی پێش شۆڕش بوو".
ئەم دیدگایەی ئەو دەگاتە پرسەکانی فرەیی ئایینی، کە تێیدا یەکسانی ڕەهای نێوان پەیڕەوانی ئایینە جیاوازەکانی ڕەتکردەوە بە بیانووی مافی مەدەنی، و پێی وابوو کە "نابێت بە بیانووی مافی مەدەنی بڵێین بەهایی و جوولەکە و موسڵمان جیاوازییان نییە، چونکە ئەحکامەکانی (ذمة) لە ئیسلامدا بۆ ئەم جۆرە حاڵەتانە دەقکراون". زۆر جاریش ڕەخنەی لە میساقی مافە مەدەنییەکان دەگرت کە حەسەن ڕوحانی سەرۆک کۆماری پێشووتری ئێران خستیە ڕوو، ئەمەش لە هەڵوێستێکدا کە ڕەنگدانەوەی دیدگا توندەکەی بوو بۆ سروشتی ئینتیمای ئایینی و سیاسی لەناو دەوڵەتدا.
هەڵوێستەکانی محەمەد تەقی میسباح یەزدی بەرامبەر دەسەڵاتی سیاسی لە ئێران، تێڕوانینێکی ڕوونی نیشان دەدا کە لەسەر چەقێتی پێگەی ڕێبەری باڵا "وەلی فەقیهـ" وەک جێگرەوەی "ئیمام مەهدی غائیب" وەستابوو، وەک مەرجەعی باڵا لە پێدانی شەرعیەت و دیاریکردنی سنوورەکانی کردەی سیاسی. لە دوای هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکەی ساڵی ٢٠٠٩، یەزدی پشتگیرییەکی ڕاشکاوانەی بۆ مەحمود ئەحمەدی نەژاد دەربڕی، کە ئەو کاتە بە یەکێک لە نزیکترین قوتابییە فیکرییەکانی دادەنرا، و لە بەرامبەر نەیارە سیاسییەکانیدا بەرگری لێکرد، و سەرکۆنەی ئەوەی کرد کە بە دەستێوەردانی دەرەکی لە کاروباری ئێراندا دەیزانی، و داوای لە نەژاد کرد "پەیوەندی ئێران لەگەڵ ئەم هێزانە بگۆڕێت بەپێی هەڵوێستەکانیان بەرامبەر وڵات". هەروەها هۆشداری دا لە "ئەو جووڵانەی کە هەندێک ئێرانی لە ناوخۆدا بە مەبەست یان بێ مەبەست تێیدا بەشدارن بۆ لێدان یان لاوازکردنی سیستەمی ئیسلامی لە وڵاتدا، چونکە گوێڕایەڵی سەرۆک کۆمار -دوای پەسەندکردنی هەڵبژاردنی لە لایەن ڕێبەری باڵاوە- دەچێتە ناو چوارچێوەی گوێڕایەڵی خودا".
بەڵام ئەم پشتگیرییە ڕەها نەبوو، بەڵکو بەستراوە بوو بە ڕادەی پابەندبوونی سەرۆک نەژاد بە دەسەڵاتی ڕێبەری باڵا عەلی خامنەیی، ئەمەش بە ڕوونی لە قەیرانی ساڵی ٢٠١١دا دەرکەوت، کاتێک ئەحمەدی نەژاد بڕیاری دا بۆ ماوەی ٨ ڕۆژ بایکۆتی چالاکییە گشتییەکان بکات وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ڕەتکردنەوەی دوورخستنەوەی وەزیری هەواڵگری "حەیدەر موسڵحی" لە لایەن ڕێبەری کۆچکردوو عەلی خامنەییەوە. لەبەر ڕۆشنایی ئەوەی میسباح یەزدی وەک بەزاندنی سنووری دەسەڵاتی ڕێبەر لە لایەن نەژادەوە دەیبینی، بڕیاری دا متمانەی خۆی لە مەحمود ئەحمەدی نەژاد بکێشێتەوە، و جەختی کردەوە کە شەرعییەتی سیاسی لە ئیرادەی جەماوەرییەوە سەرچاوە ناگرێت، بەقەد ئەوەی بە ڕەزامەندی ڕێبەری باڵا "وەلی فەقیهـ"ـەوە بەستراوەتەوە، و پەیامێکی ڕاشکاوانەی ئاراستە کرد و تێیدا گوتی: "گوێڕایەڵی و تەسلیمبوون بۆ ڕێبەری باڵا ئەرکێکی ئایینییە و پەیوەندی بە سیاسەتەوە نییە"، وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە سنوورەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە مەرجەعیەتی باڵای ئایینییەوە بەستراوەتەوە کە ڕێڕەوی سیستەمی سیاسی دیاری دەکات.
لەسەر ئەم بنەمایە، هەمیشە وەک یەکێک لە دیارترین ئەو بیرمەندانە سەیری ئایەتوڵڵا یەزدی کراوە کە بەشدار بوون لە داڕشتنی چوارچێوەی ئایدۆلۆژیی سیستەمی ئێران لە قۆناغی دوای شۆڕشی ئیسلامی ١٩٧٩. خوێندنەوەی ئەو بۆ تیۆری ویلایەتی فەقیهـ بە سروشتە بنەڕەتییەکەی (تأصیلی) جیا دەکرایەوە، چونکە وەک تەنها دەقێکی دەستووری بۆ ڕێکخستنی دەسەڵات مامەڵەی لەگەڵ نەدەکرد، بەڵکو وەک درێژکراوەی ویلایەتی ئایینی لە سەردەمی غەیبەتی ئیمام مەهدی دەیبینی، لەناو تێڕوانینێکی عەقیدەیی تەواوکار کە لە بنەڕەتدا پشت بە سپاردنی شەرعی (تفويض شرعي) دەبەستێت، نەک ئیرادەی جەماوەری.
نیعمەتێکی بێ هاوتا
ئەم هەڵوێستە ئیجتیهادییەی میسباح یەزدی وەک بنەمایەکی جێگیر لە ژیانیدا مایەوە و دەستکاری نەکرا؛ ئەو هەمیشە بوونی "وەلی فەقیهـ"ی بە نیعمەتێک دەزانی کە زۆرێک لە ئۆپۆزسیۆن و تەنانەت ئێرانییەکانیش قەدری نازانن؛ ئەمەش لە زۆرێک لە لێدوانەکانیدا دەردەکەوێت، وەک چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ ڕۆژنامەی "پەرتۆ"ی ئێرانی لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا، کە دەڵێت: "یەکێک لە نیعمەتە مەزنەکان، کە ئەگەر کەسانی وەک من و هەموو ئێرانییەک شەو و ڕۆژ بۆ ماوەی ساڵانێکی درێژ لە تەمەنیان خەریکی شوکرانەبژێری بن، ناتوانن مافی خۆی بدەن، نیعمەتی چەسپانی سیستەمی ئیسلامی و حاکمییەتی وەلی فەقیهە، بەتایبەتی بوونی کەسایەتییەک وەک ڕێبەری مەزنی شۆڕش".
ئەو وەلی فەقیهـ بە نیعمەتێک دەبینێت کە هیچ نیعمەتێکی تر هاوتای نییە بۆ کۆمەڵگا و دەوڵەت لە ئێران بەتایبەتی و بۆ شیعە بە گشتی، و دەڵێت: "کەسایەتی ئەو ـ بۆ هەر موسڵمانێک، بەتایبەتی موسڵمانانی ئێرانی و بەتایبەتتر شیعەکانیان، نیعمەتێکە لەو پەڕی مەزندایە بە جۆرێک کە ناتوانرێت بە نیعمەتەکانی تر بەراورد بکرێت؛ بەو مانایەی ئەگەر هەموو نیعمەتە ماددییەکان بخەینە ناو یەک کێشەی تەرازووەوە و ئەم نیعمەتە بە تەنها لە کێشەکەی تردا بێت، ئەوا نرخ و سوودی بوونی ئەم پیاوە قورستر دەبێت لە کۆی ئەو نیعمەتە ماددییانەی کە خودا بەسەر هەر تاکێکی کۆمەڵگاکەماندا ڕشتوویەتی".
بەهۆی ئەم چەقێتییەی وەلی فەقیهـ و ڕۆڵی ڕێبەر لە دەوڵەت و کۆمەڵگای شیعەدا لە فیکری میسباح یەزدیدا؛ ئەو هەمیشە لە نەبوونی و لەدەستدانی دەترسا، تەنانەت تەنها هاتنی ئەم خەیاڵەش بۆ مێشکی دەترسا و دەیگوت: "هەر کاتێک ئەم بیرۆکەیەم بە مێشکدا دەهات: چی ڕوودەدات دوای کۆچی دوایی ئیمام؟ تووشی دڵەڕاوکێ دەبووم و هەوڵم دەدا ئەم بیرۆکەیە لە خەیاڵم دەربکەم و هەرگیز بیرم لێنەکەمەوە". هەر بۆیە بە هەموو هێزێکەوە هۆشداری دەدا لە بە ئامانجگرتنی عەلی خامنەیی ڕێبەری شۆڕشی ئێران و دەیگوت: "دەبێت هەموو توانایەکمان بخەینە گەڕ بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم هێرشانە و نەهێڵین تەنانەت کەمێکیش لە بەرهەمی پیلانەکانیان بچننەوە".
یەزدی بە توندی ڕەخنەی لەوانە دەگرت کە گوتارێکیان گرتبووە بەر بۆ سنووردارکردنی ڕۆڵی دەوڵەت لە جێبەجێکردنی بەها ئایینییەکاندا، و دەیگوت: "جیاکردنەوەی ئایین لە سیاسەت و جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی ئایین ئەرکی پیاوانی ئایینییە نەک حکومەت، دروشمی بەرەی نیشتمانییە کە ئەمڕۆ بەداخەوە هەندێک لە بەرپرسە مەلایەکان (خاوەن عەمامەکان) بەرزی دەکەنەوە". هەروەها پرسیاری لە مەرجەعیەتی ئەوان دەکرد و دەیگوت: "ئایینەکەت لە کوێ فێربوویت؟ لە قوتابخانەی فەیزە (دیارترین قوتابخانەی حەوزەی قوم) یان لە ئینگلتەرا؟". ئەم لێدوانانە لە هەندێک ناوەنددا وا لێکدرایەوە کە وەڵامێکی ناڕاستەوخۆ بن بۆ هەڵوێستەکانی سەرۆک حەسەن ڕوحانی و لایەنگرانی بەرامبەر بەم پرسانە.
رەنگە هەڵگرتنی ئاڵای ئوسوڵگەرایی نوێ لە ئێران لە لایەن میسباح یەزدییەوە و هێرشە توندەکانی بۆ سەر هەموو نەیارەکانی و لە سەروویانەوە داواکارانی چاکسازی، عەلی ئەکبەر هاشمی ڕەفسەنجانی سەرۆکی پێشووتری پاڵ پێوەنابێت هێرش بکاتە سەر فیکری میسباح یەزدی و تۆمەتباری بکات بەوەی هەوڵ دەدات ڕەگی فیکری خومەینی هەڵبکێشێت لە ڕێگەی توندڕەوی و چەقبەستووییەوە، بەپێی وەسفەکەی ئەو.
وەک چۆن توێژەر لە کاروباری ئێران "فاتیما ئەلسەمادی" چاودێری کردووە، لە ساڵی ٢٠١٨دا و لە چوارچێوەی هەڵکشانی گفتوگۆ ناوخۆییەکان دەربارەی داهاتووی سیستەمی ویلایەتی فەقیهـ لە ئێران و دەرکەوتنی ڕەوتێکی بەهێزی دژبەر، هەندێک نیشانە دەرکەوتن کە ڕەنگدانەوەی توندبوونی ناڕەزایەتییەکان بوون لە نێوان نوخبەی سیاسی و ئایینیدا، کە دەکرێت وەک یەکێک لە بەرجەستەبوونەکانی ململانێ لەسەر دیاریکردنی سروشتی سەرکردایەتی و داهاتووی سیستەمەکە بخوێنرێتەوە، لە نێوان ئەم نیشانانەشدا لێدوانە بەهێز و دژبەرەکانی ئایەتوڵڵا محەمەد تەقی میسباح یەزدی بۆ ئەم ڕەوتە هاتنە کایەوە.
ئەم لێدوانانە کە لە ماڵپەڕی فەرمی خۆیدا بڵاوکرانەوە، کۆمەڵێک خاڵی لەخۆگرتبوو کە سروشتی ئەو مشتومڕەی ئەو کاتەی ئاشکرا دەکرد؛ چونکە بە توندی ڕەخنەی لەو داوایانە دەگرت کە داوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمیان دەکرد بە مەبەستی هەموارکردنەوە یان پێداچوونەوە بە سیستەمی ویلایەتی فەقیهـ، هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە هەندێک لە بەرپرسانی دەوڵەت هەڵوێستی ڕەخنەیی بەرامبەر ئەم بنەمایە دەگرنە بەر و بە ناڕاستەوخۆ بە حوکمێکی نادیموکراسی وەسفی دەکەن، ئەگەرچی لە ناوخۆدا خۆیان لە ڕاگەیاندنی دەپارێزن، و ئەمەشی بە کاریگەریی زیادەڕۆ لەسەر مۆدێلە دیموکراسییەکانی ڕۆژئاوا دادەنا وەک بەرزترین دەربڕینی گەشەسەندنی سیاسی، لە بەرامبەر کەمکردنەوەی نرخی تیۆرییەکانی تر.
هەروەها وتارەکەی داوایەکی بۆ پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بۆ ڕێڕەوی ئەو چوار دەیەیەی دوای شۆڕشی ئیسلامی لەخۆگرتبوو، بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی ئەزموونەکە و دیاریکردنی ڕێڕەوەکانی داهاتوو، و هۆشداری دا لە ئەگەری لەناوچوونی دەستکەوتەکانی شۆڕش لە ئەگەری نەبوونی ئەم پێداچوونەوەیەدا، لە بەرامبەردا جەختی لەسەر گرنگی ئەو ڕۆڵە کردەوە کە دامەزراوەکانی سیستەمەکە دەیگێڕن، بەتایبەتی سوپای پاسداران، و فرەئەرکیی ئەو دامەزراوەیەی بە ڕەنگدانەوەی پێگە جەوهەرییەکەی لە پاراستنی سیستەم و بەردەوامیەکەیدا دەزانی.
ڕوانگەی یەزدی بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل و مامۆستایەتی موجتەبا خامنەیی
ئەگەرچی یەزدی لە درێژایی ژیانیدا بەرگریکارێکی سەرسەختی ویلایەتی فەقیهـ و چەقێتییەکەی بوو، بەڵام ڕوانگەکەشی ڕەنگدانەوەی دوژمنایەتییەکی توند بوو بەرامبەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چونکە لە چوارچێوەی ئەوەی لە گوتاری ئێرانیدا بە "کۆمەڵەی ئیستکباری جیهانی" دەناسرێت، پۆلێنی کرد، کە وەک نەیارێک لە بەرامبەر ناسنامەی ئیسلامیدا (بەو شێوەیەی ئەو دەینینی) و وەک هەوڵێک بۆ دزەکردنە ناو پێکهاتەی کۆمەڵگە موسڵمانەکان لە ڕووی سیاسی و ڕۆشنبیرییەوە، دەخرایە ڕوو.
لەبەر ئەمەش میسباح یەزدی تەنها وەک نەیارێکی جیۆپۆلیتیکی سەیری ویلایەتە یەکگرتووەکانی نەدەکرد، بەڵکو وەک مۆدێلێکی فیکری دەینینی کە هەڵگری کۆمەڵە بەهایەکە -وەک دیموکراسیی لیبڕاڵ- کە پێی وابوو لەگەڵ بنەما عەقیدەییەکانی سیستەمی ئیسلامیدا ناکۆکن، لەبەر ئەوە ڕەخنەکانی بۆ ئەمریکا بەستراوەتەوە بە ڕەتکردنەوەیەکی فراوانتری مۆدێلی ڕۆژئاوایی لە حوکمڕانیدا، و بە بەشێک لە پڕۆژەیەک دەیزانی کە ئامانجی دووبارە داڕشتنەوەی کۆمەڵگە ئیسلامییەکانە لە ڕێگەی ئەوەی بە "جەنگی نەرم" و کاریگەریی ڕۆشنبیری وەسف دەکرێت.
سەبارەت بە ئیسرائیل، هەڵوێستەکانی میسباح یەزدی شێوازێکی توندتری وەرگرت، چونکە لە چوارچێوەیەکی فراوانتری ململانێی عەقیدەییدا پۆلێنی کرد نەک تەنها سیاسی، و وەک توخمێکی جەوهەری لە کۆمەڵە مۆدێلێکی دژبەری ئیسلام نیشانی دا، لێرەوە زایۆنیزم لە گوتاری ئەودا وەک درێژکراوەی پڕۆژەی هەژموونی ڕۆژئاوا و کارەکتەرێکی سەرەکی لە ئاراستەکردنی سیاسەتە نێودەوڵەتییەکان بەرامبەر ناوچەکە تێدەگەین.
لەم تێڕوانینەشەوە خوێندنەوەیەک بۆ ململانێ لەگەڵ ئیسرائیل هاتە کایەوە وەک بەشێک لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گشتگیر کە ڕەهەندە ئایینی و سیاسییەکانی تێدا تێکەڵ دەبن، ئەمەش بانگەوازی ئەو بۆ بەهێزکردنی تواناکانی بەرپەرچدانەوەی ئێرانی لە بەرامبەر ئەم تەحەدایەدا ڕووندەکاتەوە، لەناو تێڕوانینێکی فراوانتری یەزدی و ڕەوتی پارێزگاردا کە ململانێ لەگەڵ ڕۆژئاوا و ئیسرائیل وەک ململانێیەکی شارستانیی بەردەوام دەبینن نەک تەنها ململانێیەکی هەرێمی، وەک چۆن لە بانگەوازەکەیدا بۆ خاوەندارێتی ئێرانی لە "چەکی تایبەت" بۆ هاوسەنگکردنی باڵادەستی هەندێک دەوڵەت دەرکەوت، و بەستنەوەی ململانێکە بە هاوپەیمانییەکی جیهانیی دوژمنکار بۆ ئیسلام، کە لە هەندێک لە وانەکانیدا لە ساڵی ٢٠١٠دا ئاشکرای کرد.
بەپێی ئەم ئیجتیهادانەی کە ئایەتوڵڵا میسباح یەزدی دەریچواندوون، نامۆ نەبوو کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ ڕێبەری ئێران عەلی خامنەیی و کوڕەکەیدا هەبێت، قۆناغی خوێندنی موجتەبا خامنەیی لە قوم خاڵێکی بەیەکگەیشتنی پێشوەختە بوو لە نێوان هەردوو پیاوەکەدا، چونکە موجتەبا بەشداری هەندێک لە وانەکانی میسباح یەزدی کردبوو، و کەوتبووە ژێر کاریگەری ئەو تێزە فیکرییانەی کە پلە و پێگەی ویلایەتی فەقیهـ بەرز دەکەنەوە و جەخت لەسەر پێویستی پاراستنی پێکهاتەی ئایدۆلۆژیی سیستەمەکە دەکەنەوە و بە پێش هەر شتێکی تری دەزانن، لەوانەش ئیرادەی جەماوەری.
لەژێر تیشکی ئەو وەرچەرخانە سیاسییانەی کە ئێران بەخۆیەوە بینی، بەتایبەتی لە سەردەمی سەرکەوتنی ڕەوتی چاکسازی لە سەردەمی محەمەد خاتەمیدا لە کۆتایی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، ئەم پەیوەندییە لەناو چوارچێوەیەکی فراوانتری دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگییەکانی ناو بەرەی پارێزگاران دەرکەوت. بەم شێوەیە ئەو پەیوەندییەی کە بە قوتابیایەتی زانستی دەستی پێکرد، دواتر گۆڕا بۆ یەکگرتنێکی فیکری و سیاسی، و ئەم یەکگرتنەش لە گرتنەبەری دیدگایەکی ئایدۆلۆژیی هاوبەش و لە پشتگیریکردنی هەردوو پیاوەکە بۆ تۆڕە سیاسییەکان کە بەشداربوون لە سەرکەوتنی مەحمود ئەحمەدی نەژاد، ڕەنگی دایەوە.
هەوڵەکانی یەزدی بووە هۆی بەهێزکردنی ئامادەیی ڕەوتی پارێزگار لە ناو پێکهاتەی سیستەمی ئێراندا بە هەندێک لە بازنەکانی پەیوەست بە سوپای پاسدارانەوە، و تێزەکانی بەشداربوون لە دابینکردنی بنەمایەکی تیۆری کە چەقێتیی سەرکردایەتی ئایینی بەهێز دەکات، ئەمەش لەگەڵ ئەو تێڕوانینانە یەکدەگرێتەوە کە بۆ موجتەبا خامنەیی دەگەڕێندرێنەوە سەبارەت بە پاراستنی پێگەی ڕێبەر و ڕۆڵە جەوهەرییەکەی لە ئاراستەکردنی سیستەمی سیاسیدا.
رەنگە بەشداریکردنی موجتەبا خامنەیی لە جەنگی ئێران و عێراق لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەناو کەتیبەی "حەبیبی کوڕی مەزاهیر"، کە دواتر ژمارەیەک لە سەرکردە ئەمنی و هەواڵگرییەکانی لێ دەرچوو، هۆکارە هەرە گرنگەکە بێت کە موجتەبای بەرەو نزیکبوونەوەی فیکری لە تێزەکانی یەزدی پاڵ پێوەناوە، لەوەش تێدەگەین کە تۆڕەکانی هەردوو پیاوەکە لە ناو دامەزراوەی سەربازیدا لە چوارچێوەی ئەزموونی مەیدانی و پەیوەندییەکانی جەنگدا دروست بوون، نەک تەنها لە ڕێگەی ڕێڕەوە فەرمییەکانی پەیوەست بە پلەبەندی پۆستەکان و قوتابیایەتی زانستییەوە.
محەمەد تەقی میسباح یەزدی بەشدارییەکی بەرچاوی کرد لە دەوڵەمەندکردنی کتێبخانەی شیعە، چونکە بەرهەمێکی زانستی فراوانی بەجێهێشت کە لە ١٥٠ بەرگ تێپەڕی کرد، بابەتەکانی دابەشبوون بەسەر تەفسێری قورئان و فەلسەفە و ئەخلاقدا، لە دیارترین کتێبەکانیشی: (النبوة في القرآن)، و (دروس في العقيدة)، و (السير إلى الله)، و (أصول المعارف الإنسانية)، و (المنهج الجديد في تعليم الفلسفة)، و (بارقة من سماء كربلاء)، و (الحكومة الإسلامية وولاية الفقيه) و چەندین کاری تر.
ئایەتوڵڵا محەمەد تەقی میسباح یەزدی لە ڕۆژی هەینی ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە تارانی پایتەختی ئێران لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، ئەوەش دوای دەیان ساڵی درێژ کە لە وانەگوتنەوە و نووسین و ئەرکە ئایینی و سیاسییەکاندا بەسەری برد، و کارکردنی بەردەوام بۆ چەسپاندنی پێگەی ڕەوتی پارێزگار لە ناو پێکهاتەی سیستەم و دەوڵەتدا، و بەرگریکردنی سەرسەختانە لە چەقێتیی ویلایەتی فەقیهـ لەم سیستەمەدا.