ئا: ئاوێنە
هەنگاوە دیپلۆماسی و لۆجستییەکان خێراتر دەبن وەک ئامادەکارییەک بۆ ڕووداوێکی چاوەڕوانکراو لە جنێڤ لە یەکشەممەی داهاتوودا، چونکە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران بەرەو واژۆکردنی لێکتێگەیشتنێکی سەرەتایی دەچن بۆ وەستاندنی شەڕ و کۆنترۆڵکردنی گرژییەکان.
ئاژانسی بلومبێرگ - لە زاری بەرپرسێکی گرووپی حەوت (G7)ەوە ئاشکرای کرد - کە ئەوەی واژۆ دەکرێت یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی سەرەتایی دەبێت نەک ڕێککەوتنێکی کۆتایی، و پێشبینی دەکرێت واژۆکردنەکە لە پەراوێزی کۆبوونەوەی گرووپەکە لە هەفتەی داهاتوودا تەواو بکرێت.
لە ئاماژەیەکی کردەییشدا بۆ ڕژدیی جووڵەکان، سەرچاوە ئاگادارە ئەمریکییەکان ڕایانگەیاندووە کە ٤ فڕۆکەی بارهەڵگری سەربازیی ئەمریکی لە جۆری "سی-١٧" (C-17) بەرەو ئەورووپا فڕیون بۆ گواستنەوەی کەلوپەلی لۆجستی کە زەمینە خۆش دەکەن بۆ ڕێوڕەسمێکی واژۆکردنی پێشبینیکراو کە ڕەنگە جێگری سەرۆکی ئەمریکا ئامادەی بێت.
سەرباری ئەم جۆش و خرۆشە مەیدانییە، وردەکارییەکانی ئەو ڕەشنووسە دزەپێکراوە، درزێکی گەورە و بۆشاییەکی قووڵ لە ئاستی چاوەڕوانییەکان و مەرجەکان لە نێوان گێڕانەوەی ئێران و ئەمریکادا ئاشکرا دەکەن.
داتاکانی دزەپێکراو ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێمە لەبەردەم دیمەنێکی "دیپلۆماسیی دووڕەگ"داین کە کۆکەرەوەی ئامادەکارییە لۆجستییە خێراکانە لەسەر زەوی و دوورکەوتنەوەیەکی زۆری دیدگا سیاسییەکانە لەسەر مێزی دانوستان، و دەکرێت ئەم دیمەنە لە ڕێگەی ئەم دوو ڕەشنووسەوە شیکار بکرێت.
هەرچەندە لە یاداشتی لێکتێگەیشتنەکەدا بە ڕاشکاوی هاتووە کە ئێران هیچ پابەندبوونێکی نوێ پێشکەش ناکات و بەرنامە ناوکییە ئاشتیانەکەی ناگۆڕدرێت، بەڵام هێڵە گشتییەکان هێشتا هیچ ڕێککەوتنێک لەسەر پرسی ناوکی لەم کاتەدا لەخۆ ناگرن، بەپێی ئەوەی ئاژانسی هەواڵی ئێران (ئیرنا) بڵاوی کردووەتەوە.
ئاماژەکانی پەیوەست بە بەرنامە ناوکییەکە لە یاداشتی لێکتێگەیشتنەکەدا تەنها کورت دەبێتەوە لە مەرجێکی تاقانە کە داوا دەکات ئێران چەکی ناوکیی خۆی پەرە پێنەدات.
لە بەرامبەردا، تارانیش پێداگیری دەکات لەسەر دانوستانێک کە لە چوارچێوەی پرەنسیپەکانیدا بێت و جەخت لە مافی خۆی بۆ پیتاندن و مانەوەی ماددە پیتێنراوەکان لە ناو سنوورەکانیدا دەکاتەوە، بەپێی ئاژانسەکە.
سەبارەت بە گەرووی هورمز، ئێران پابەند نابێت بە گەڕاندنەوەی دۆخی گەرووەکە بۆ ئەوەی پێشتر هەبوو، و ڕێککەوتنەکە ئاماژەی بە یەک خاڵ کردووە کە بریتییە لە گەڕانەوەی هاتوچۆی دەریایی دوای کۆتایی هاتنی شەڕەکە، لەگەڵ ڕەتکردنەوەی پێدانی هیچ ڕۆڵێک بە واشنتۆن لە لایەن تارانەوە بۆ بەڕێوەبردنی گەرووەکە لە داهاتوودا، و جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەم دۆسیەیە لەگەڵ سوڵتاننشینی عومان چارەسەر دەکات.
ئامانجی ئێران لە ڕێگەی ئەم یاداشتەوە کۆتایی هێنانە بە شەڕ لە سەرجەم بەرەکان، لە نێویاندا لوبنان، هەروەها دەقی ئێستا دەستەواژەی "درێژکردنەوەی ئاگربەست" لەخۆ ناگرێت، بەڵکو کۆتاییهێنانی یەکجارەکی شەڕە لە سەرجەم بەرەکان.
لە لای خۆیەوە، ئاژانسی هەواڵی "مێهر"ی ئێرانی وردەکاریی نوێی لەسەر ڕەشنووسی یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی ١٤ خاڵی لە نێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکان ئاشکرا کرد، کە سەرچاوەیەکی نزیک لە تیمی دانوستانکاری ئێران گواستوویەتیەوە و تێیدا ڕوونتر و تێروتەسەلتر دەرکەوتووە، هەرچەندە دەقەکە هێشتا پێویستی بە پێداچوونەوە و پەسەندکردنی کۆتاییە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە لە تاران، بەپێی ئەوەی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاندووە.
بەپێی ئاژانسەکە، ڕەشنووسەکە بەڵێنێکی ئەمریکی لەخۆ دەگرێت بۆ دەستوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆی ئێران و ڕێزگرتن لە سەروەریی کۆماری ئیسلامی، لەگەڵ پێشکەشکردنی پلانی ئاوەدانکردنەوەی ئێران بە بەهایەکی کەمتر نەبێت لە ٣٠٠ ملیار دۆلار لە لایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوپەیمانەکانییەوە.
سەبارەت بە گەمارۆی دەریایی، تاران داوای هەڵگرتنی تەواوەتی و کردنەوەی گەرووی هورمز دەکات لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا، بەپێی ئەوەی ڕێکارە ئێرانییەکان دەیخوازن، لەگەڵ هەڵپەساردنی سزاکانی نەوت، بەو مەرجەی ڕێککەوتنی کۆتایی تەنها لەسەر چارەنووسی ماددە پیتێنراوەکان و پرۆسەی پیتاندن و هەڵگرتنی سزاکان و بەرنامەی دووبارە بنیاتنانەوەی ئابووریی ئێران کورت ببێتەوە، هەروەها هەر باسێک لەسەر بەرنامەی موشەکیی ئێران یان پشتیوانیی تاران بۆ گرووپەکانی بەرگری بە یەکجاری لە خشتەی کارەکان دەردەهێنرێت.
بەپێی ڕەشنووسەکە، پێویستە واشنتۆن پابەند بێت بە کێشانەوەی هێزەکانی لە دەوروبەری ئێران، و هەڵپەساردنی سزاکانی سەر هەناردەی نەوت و بەرهەمە پترۆکیمیاییەکان و پێکهاتەکانیان، و مسۆگەرکردنی دەستگەیشتنی تەواوەتی ئێران بە سەرچاوە داراییەکانی.
ڕەشنووسەکە جەخت لە پێداگریی ئێران دەکاتەوە لەسەر نوێکردنەوەی پابەندبوونی بە پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ناوکی (NPT) بۆ بەرهەمنەهێنانی چەکی ناوکی.
بۆ دەستپێکردنی دانوستانە کۆتاییەکانیش، تاران مەرجی ئازادکردنی ٢٤ ملیار دۆلار لە سەرمایە سڕکراوەکانی ئێران لە ماوەی دانوستانە کۆتاییەکاندا کە ٦٠ ڕۆژە دادەنێت، بە مەرجێک نیوەی ئەم بڕە پارەیە پێش دەستپێکردنی دانوستانەکان بخرێتە بەردەست ئێران، ئەمەش بەڵێنێکی ئەمریکیی بۆ سەپاندنی هیچ سزایەکی نوێ لەگەڵدا بێت.
بۆ جێبەجێکردنی ئەم ڕەشنووسە، تاران داوای دروستکردنی میکانیزمێکی چاودێری بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە دەکات، هەروەها پەسەندکردنی ڕێککەوتنی کۆتایی بەپێی بڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی.
ڕەشنووسە ئەمریکیەکە کەمتر وردەکاریی تێدایە، چونکە پشت بە خاڵە گشتییەکان دەبەستێت کە بە پێداگریی واشنتۆن دەست پێدەکات لەسەر ئەوەی ڕێککەوتنەکە لە قۆناغی یەکەمیدا جەخت لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز و کۆتاییهێنان بە کۆتوبەندەکانی ئەمریکا بۆ هاتوچۆی دەریایی لەوێدا بکاتەوە.
واشنتۆن پێی وایە هورمز دەروازەیەکی سەرەتاییە، کە دواتر گفتوگۆی فراوانتری بەدوادا دێت کە پەیوەستە بە دۆسیەی ناوکییەوە کە کاتێکی زیاتر دەخایەنێت، ئەمەش بەپێی قسەکانی مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا.
ڕێککەوتنەکە - لە ڕوانگەی ئەمریکاوە - پابەندبوونێکی ئێرانی لەخۆ دەگرێت بۆ هەوڵنەدان بۆ بەدەستهێنانی چەکی ناوکی، لەگەڵ خستنەڕووی بژاردەی کەمکردنەوەی ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆم لە ناوخۆی وڵاتدا لەژێر چاودێریی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، بەڵام جێبەجێکردنی هەر ڕێکارێکی کردەیی بەند دەبێت بە ڕێککەوتنێکی دواترەوە، بەپێی ئەوەی ماڵپەڕی ئەکسیۆس لە زاری بەرپرسێکی باڵای ئەمریکییەوە گواستوویەتیەوە.
لێکتێگەیشتنە پێشنیازکراوەکە داوای گەڕاندنەوەی هاتوچۆی دەریایی لە گەرووی هورمز بۆ ئاستی پێش شەڕ لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا دەکات، لە بەرامبەر هەڵگرتنی قۆناغ بە قۆناغی کۆتوبەندەکانی ئەمریکا، کە بەخشینی کاتی بۆ فرۆشتنی نەوت بۆ ماوەی ٦٠ ڕۆژ لەخۆ دەگرێت، و ئەمەش هەناسەیەکی ئابووریی گرنگ بە تاران دەبەخشێت.
قەبارەی سووککردنی سزاکانی سەر تاران پەیوەستە بە پابەندبوونی بە ڕێککەوتنە سەرەتاییەکەوە، و نیشاندانی "نیەتی باش" لە دانوستانەکانی دواتردا بەپێی سەرچاوە ئەمریکییەکان، و واشنتۆن هیچ بەروارێکی دیاریکراوی بۆ هەڵگرتنی سزاکان دیاری نەکردووە، بەڵکو بابەتەکە ڕاستەوخۆ پەیوەست دەبێت بە ئاستی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکەوە.
پرسی سەرمایە سڕکراوەکانی ئێران هێشتا بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە، لە ناوەڕاستی جیاوازیی نێوان ئارەزووی تاران بۆ بەدەستهێنانی پارەکە بە شێوەیەکی خێرا و پێداگریی واشنتۆن لەسەر شێوازی ئازادکردنی قۆناغ بە قۆناغ کە پەیوەست بێت بە پابەندبوونەوە.
سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەمدواييە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران و قەتەر تاوتوێی میکانیزمێکیان کردووە کە ڕێگە بە تاران دەدات دەستی بە بەشێک لە پارە سڕکراوەکانی لە قەتەر بگات، بە مەبەستێکی تایبەت، ئەویش کڕینی کاڵای مرۆییە.