ئا: ئاوێنە
دوابەدوای پەسەندکردنی "یاسای چوارچێوە"، لەڕێگەی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیاوە لە 10ی ئاب، مشتومڕ لەسەر ئەوە دروست بووە کە ئایا سەلاحەدین دەمیرتاش، هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە کە ماوەی 10 ساڵە لە زینداندایە، دەتوانێت سوود لەو یاسایە وەربگرێت.
فەتی یڵدز جێگری سەرۆکی مەهەپەو تولای هاتیمۆغولاری هاوسەرۆکی دەم پارتی ڕایانگەیاند کە "پەیڕەوەکە دەمیرتاشیشی تێدایە".
شارەزایانی یاسایی کە لەگەڵ بی بی سی تورکی قسەیان کردووە، هەروەها ڕایانگەیاندووە، بە لەبەرچاوگرتنی بازنەی یاساکە و ئەو تۆمەتانەی کە ئاراستەی کراوە، هیچ بەربەستێکی یاسایی ڕوون نابینن بۆ ئەوەی دەمیرتاش سوودمەند بێت لەو ڕێسایە.
بەڵام بۆ جێبەجێکردنی یاساکە پێویستە دەزگا ئەمنییەکان دیاری بکەن کە پەکەکە/کەجەکە بوونی دیفاکتۆی خۆی وەستاندووە و چەکەکانی تەسلیم کردووە بۆ ئەوەی ئەم بڕیارە بەبڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی پشتڕاست بکرێتەوە.
دوابەدوای پێشکەشکردنی پەیڕەوی یاسایی بۆ پەرلەمان، دەوڵەت باخچەلی سەرۆکی مەهەپە بۆچوونی خۆی لەسەر ئازادکردنی سەلاحەدین دەمیرتاش دووپاتکردەوەو وتی "پێویستە سەلاحەدین دەمیرتاش بگەڕێتەوە ماڵەوە، ئەحمەدلەر بگەڕێتەوە سەر ئەرکەکانی و ئۆجەلانیش مافی هیوای خۆی وەربگرێت".
لە لێدوانێکیدا بۆ بی بی سی تورکی، پرۆفیسۆری یاریدەدەر وەهاپ کۆشکون، ئەندامی کۆلیژی یاسا لە زانکۆی دیجل دەڵێت "دۆخی یاسایی ئێستای دەمیرتاش دەکەوێتە چوارچێوەی یاساوە. یاسای چوارچێوە زۆر ڕوون و بێ دوودڵی تاوانەکانی کوشتنی بە ئەنقەست و ئەو تاوانانەی پێش 1ی حوزەیرانی 2005 ئەنجامدراون، کە گەرەنتی زیندانی هەتاهەتایی یان زیندانی هەتاهەتایی قورس دەکەن، بەدەرن. دۆسیەی دەمیرتاش دەکەوێتە دەرەوەی هەردوو ئەم ئیستسنایانە".
کۆشکون کە ڕایگەیاندووە کە لەگەڵ پارێزەرانی دەمیرتاشیش قسەی کردووە، دەڵێت دەستبەسەرکردنی ئێستای دەمیرتاش دەکەوێتە ژێر مادەی 302ی یاسای سزادانی تورکیا (TCK).
"دەمیرتاش تەنها بەپێی مادەی 302ی یاسای سزادانی تورکیا ڕاگیراوە و ئەم ماددەیە دەچێتە چوارچێوەی یاسای چوارچێوە، بۆیە کاتێک یاساکە دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە و دەمیرتاش داوای دەکات، دەتوانێت سوود لەم یاسایە وەربگرێت. لێرەدا هیچ ناڕوونییەکی یاسایی نییە".
ئەو مادەیەی کە باسی لێوە دەکرێت ئەو بڕگانە ڕێکدەخات کە پەیوەندییان بە تاوانی "تێکدانی یەکگرتوویی دەوڵەت و یەکپارچەیی خاکی وڵات"ەوە هەیە.
لەم مادەیەدا هاتووە، "ئەو کەسانەی کە کردەوەی زۆرەملێ و توندوتیژی ئەنجام دەدەن بە ئامانجی دانانی هەموو یان بەشێک لە خاکی دەوڵەت لە ژێر سەروەری دەوڵەتێکی بیانی، تێکدانی سەربەخۆیی دەوڵەت، یان تێکدانی یەکگرتوویی دەوڵەت، سزای زیندانی هەتاهەتایی قورسیان بەسەردا دەسەپێنرێت".
لە لێدوانێکیدا بۆ بی بی سی تورکی ، پارێزەر کادریە گوچلو ساکاریا هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە دەمیرتاش بە "کوشتنی بە ئەنقەست" سزا نەدراوە.
ساکاریا دەڵێت "من باوەڕم وایە دەمیرتاش دەتوانێت سوود لەیاسای چوارچێوە وەربگرێت، چونکە سزا دەدرێت نەک بەهۆی کوشتن یان هێرشی بۆردومان، بەڵکو بەهۆی هاوکاریکردن و هاوکاریکردنی تاوانێک کە یەکگرتوویی دەوڵەت و یەکپارچەیی خاکی وڵات تێکدەدات".
بەڵام ساکاریا جەخت لەوە دەکاتەوە کە جێبەجێکردنی ڕێساکە بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە پشتڕاستکردنەوەی پرۆسەی داماڵینی چەک و کۆتاییهێنان کە لە یاساکەدا دیاری کراوە.
سەلاحەدین دەمیرتاش لە دۆسیەی کۆبانی لە دادگای باڵای تاوانەکانی بیست و دووی ئەنقەرە، بە پلەی یەکەم بە تۆمەتی "یارمەتیدان لە تێکدانی یەکگرتوویی دەوڵەت و یەکپارچەیی خاکی وڵات"، هەروەها تۆمەتی جۆراوجۆری "تیرۆر و هاندان" دادگایی کرا و سزای 42 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا.
بەپێی بڕیاری دادگا، کۆی گشتی سزای 42 ساڵ بۆ ئەم تاوانانەی خوارەوە دراوە:
"یارمەتیدان بۆ تێکدانی یەکێتی دەوڵەت و یەکپارچەیی خاکی وڵات": 20 ساڵ زیندانیکردن.
"هاندانی تاوان": بە گشتی 7 ساڵ و 6 مانگ زیندانیکردن، بە دوو تۆمەتی جیاواز.
"پڕۆپاگەندەکردن بۆ ڕێکخراوێکی تیرۆریستی": بە گشتی 7 ساڵ و 36 مانگ زیندانیکردن بە 4 تۆمەتی جیاواز.
"هاندانی خەڵک بۆ سەرپێچی لە یاسا": 1 ساڵ و 6 مانگ زیندانیکردن.
"پێشێلکردنی یاسای کۆبوونەوە و خۆپیشاندان": 1 ساڵ و 6 مانگ زیندانیکردن.
"ستایشکردنی تاوان و تاوانباران": 1 ساڵ و 6 مانگ زیندانیکردن.
تا ئێستا سزای 42 ساڵ زیندانی بەسەر سەلاحەدین دەمیرتاش کە لە 4ی تشرینی دووەمی 2016ەوە لە زینداندایە، یەکلایی نەبووەتەوە.
ئەم بڕیارەی دادگای باڵای تاوانەکانی بیست و دووی ئەنقەرە لە ڕووی یاساییەوە بە بڕیارێکی دادگای پلە یەک دادەنرێت و پرۆسەی یاسایی بەردەوامە.
بڕیارەکەی لە ئێستادا لەبەردەم ژووری 22ی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی ئەنقەرەدایە.
دادگای تێهەڵچوونەوە پێداچوونەوە بە بڕیارەکانی دادگای ناوخۆیی دەکات لەسەر بنەمای شایستەییەکانیان بۆ ئەوەی بزانێت ئایا بەپێی یاسان یان نا.
دوای ئەوەی دادگای تێهەڵچوونەوە بڕیارەکەی ڕادەگەیەنێت، هەردوو لایەن (هەم پارێزەرەکانی دەمیرتاش و هەم داواکاری گشتی) مافی خۆیانە تانە لە بڕیارەکە بدەن.
شارەزایانی یاسایی ئاماژە بەوە دەکەن کە مشتومڕ لەسەر ئازادکردنی دەمیرتاش تەنیا وابەستەی یاسا نوێیەکە نییە.
دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤی سەبارەت بە دەستبەسەرکردنی دەمیرتاش ئاشکرا کردووەو بڕیاری ئازادکردنی دەرکردووە.
هەروەها لیژنەی وەزیرانی ئەنجومەنی ئەوروپا لە کۆبوونەوەی مانگی حوزەیرانی 2026دا داوای ئازادکردنی دەمیرتاشی دووپات کردەوە.
کۆشکون دەڵێت "بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بەپێی یاساکانی ئێمە پابەندکەرن. بۆیە دەبوو پێشتر سەلاحەدین دەمیرتاش ئازاد بکرایە. لەڕووی یاساییەوە دۆخەکە بەم شێوەیە ڕوون و ڕاستەوخۆیە".
لە لێدوانێکیدا بۆ بیانێت، پارێزەری سەلاحەدین دەمیرتاش، مەحسونی کەرەمان، ڕایگەیاند کە داواکاری سەرەکی ئەوان ئازادکردنی دەستبەجێی موکلەکەیەتی لەسەر بنەمای جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ECHR، بەڵام ئاماژەی بەوەشکرد کە هیچ گومانێکی یاسایی سەبارەت بە "یاسای چوارچێوە" نییە و دەمیرتاشیش دەتوانرێت لە چوارچێوەی ئەم چوارچێوەیەشدا ئازاد بکرێت.
لە ٨ی ئاب، جەودەت یڵماز، جێگری سەرۆک کۆمار، لە میانی پەخشێکی کەناڵی سی ئێن ئێن تورک، وەڵامی ئەو پرسیارەی دایەوە کە ئایا دەمیرتاش دەتوانێت سوود لە یاساکە وەربگرێت، وتی "ئەو ڕێسایە بە تایبەتی بۆ هیچ کەسێک ئامادە نەکراوە".
یڵماز لە درێژەی قسەکانیدا وتی "کاتێک باس لە ڕێکخستن دەکەیت، نابێت شتێک بێت کە پەیوەندی بە کەسێکی دیاریکراوەوە هەبێت".
ئەو تۆمەتانەی کە ئاکین گورلەک وەزیری داد لە کۆبوونەوەی دەستەی بەڕێوەبەری ناوەندی ئاکەپەدا ڕایگەیاندبوو کە دەمیرتاش ناتوانێت سوود لە یاساکە وەربگرێت، لەلایەن خودی گورلەکەوە ڕەتکرایەوەو وتی "من لێدوانێکی لەو شێوەیەم نەداوە".
پێش ئەوەی "یاسای چوارچێوە" لە ئەنجوومەنی گشتی پەرلەمان مشتومڕ بکرێت، سەلاحەدین دەمیرتاش لەگەڵ سەلچوک مزراکلی، سەرۆکی شارەوانی پێشووی شارەوانی دیاربەکر لە پەیامێکدا کە ناردوویانە، پشتیوانی خۆی بۆ پرۆسەی چارەسەری نوێ دووپات کردەوە.
سەڵاحەدین دەمیرتاش ئاماژەی بەوە دا کە ئامانجی پرۆسەکە "ئاشتی و یەکگرتنی کۆمەڵایەتییە نەک دابەشبوون و جیابوونەوە"و پێویستە بە چاکسازی دیموکراسی پشتگیری لەم کارە بکرێت.
سەرچاوە: بی بی سی