ئا: ئاوێنە
دوای دەیان ساڵ لە هەڕەشەی بەرامبەر، قەیرانی نێوان ئێران و وڵاتانی ڕۆژئاوا لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ەوە پێی نایە قۆناغی جەنگێکی کراوەی سەرتاسەری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمڕۆ کە ٢٠٠ ڕۆژ بەسەر ئەو ململانێیەدا تێدەپەڕێت، هێشتا هیچ ئاماژەیەکی ڕوون بۆ کۆتاییهاتنی شەڕەکە نابینرێت.
لە بەرەبەیانی یەکەمین ڕۆژی هێرشەکاندا، دەنگی چەندین تەقینەوەی گەورە لە تاران، ئەسفەهان، تەورێز و ناوچەکانی دیکە بیسترا. ئەمەش خاڵی دەستپێکی ئۆپەراسیۆنێک بوو کە واشنتن ناوی لێنا "تووڕەیی داستانی" و ئیسرائیلیش بە "نەڕەی شێر" ناوزەدی کرد. ئۆپەراسیۆنەکە بە هێرشی ئاسمانیی چڕ و بەرفراوان لەلایەن هێزی ئاسمانی ئیسرائیلەوە و بە پاڵپشتی لۆجستی و هەواڵگری تەواوی ئەمریکا دەستی پێکرد.
هۆکارەکان و ئامانجەکانی سەرەتای جەنگەکە
دەستپێکی ئەم جەنگە پاش شکستهێنانی دانوستانە پچڕپچڕەکانی نێوان واشنتن و تاران بوو لەسەر بەرنامە ناوکییەکەی ئێران، کە دواتر جووڵەپێکردنی هێزی سەربازی ئەمریکای بۆ ناوچەکە لێ کەوتەوە.
ئامانجی هێرشەکان: بەپێی ڕاگەیەندراوەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، ئامانج لەم "هێرشە پێشوەختەیە" تێکشکاندنی ناوەندەکانی فەرماندەیی، ژێرخانی بەرگری ئاسمانی و دامەزراوە سەربازییە هەستیارەکانی ئێران بووە بۆ ڕێگریکردن لە دەستڕاگەیشتنی تاران بە چەکی ناوکی و پەرەپێدانی مووشەکی مەودا درێژ.
لێدوانی سەرکردەکان: بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئامانجی کۆتایی گۆڕینی ڕژێمی ئێرانە، و داوایان لە گەلی ئێران کردووە لەم پرسەدا هاوکار بن، بەتایبەت کە پێش جەنگەکە چەندین خۆپیشاندانی ناوخۆیی لە شارەکانی ئێران بەڕێوەچووبوون.
تاکتیکی سەربازی و قەبارەی وێرانکارییەکان
بەپێی ڕاپۆرتە مەیدانییەکان، هێرشەکان لە سەرەتادا سەرنجیان خستە سەر لاوازکردنی سیستەمی بەرگری ئاسمانی ئێران.
ڕۆڵی ئەمریکا: هێزەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی فڕۆکەکانی (EA-18G Growler) و مووشەکی (HARM)ی دژە ڕادارەوە، پرۆسەی تەشویشی ئەلیکترۆنییان بۆ سەر ڕادارەکانی ئێران ئەنجامدا.
بەرپەرچدانەوەی ئێران: لە بەرامبەردا، ئێران بە ئاراستەکردنی مووشەکی بالیستی بۆ سەر ئیسرائیل و چەند پێگەیەک لە وڵاتانی کەنداو وەڵامی دایەوە. ئەمەش بووە هۆی وێرانکارییەکی بێپێشینە لە تەلئەبیب و ناوچەکانی دیکەی ئیسرائیل.
لە دوای ١٠٠ کاتژمێر لە جەنگ، سوپای ئەمریکا ڕایگەیاند کە کۆنترۆڵی ئاسمانی بەشێک لە کەناراوەکانی ئێرانی کردووە، و ئیسرائیلیش چەند ڕێڕەوێکی ئاسمانی لە ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئێران بۆ فڕۆکەکانی کردەوە.
گۆڕانکارییە سیاسییەکان و کوژرانی سەرکردەکان
شەپۆلی یەکەمی هێرشەکان گورزێکی گەورەی لە سەرکردایەتی ئێران وەشاند، کە تێیدا عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران (کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە لە پۆستەکەیدابوو) لەگەڵ ژمارەیەک لە ئەندامانی خێزانەکەی کوژران.
هەروەها چەندین بەرپرسی باڵای وەک عەلی لاریجانی (ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی)، ئیسماعیل خەتیب (وەزیری هەواڵگری) و غوڵامڕەزا سولەیمانی (فەرماندەی هێزەکانی بەسیج) لە غارەتەکانی ئیسرائیلدا گیانیان لەدەستدا.
لە ٨ی ئازاردا، موجتەبا خامنەیی وەک جێگرەوەی باوکی دیاری کرا. ئەگەرچی ڕاپۆرتەکانی ئەمریکا باس لە برینداربوونی ناوبراو دەکەن، بەڵام ئێران ئەو دەنگۆیانە ڕەتدەکاتەوە.
ئاماری قوربانییەکان تا ئەم ساتە
تێچووی گیانی ئەم جەنگە لەسەر ئاستی ناوچەکە بەرزە:
لە ئێران: بەپێی ئامارەکانی ئاژانسی (HRANA)، لە سەرەتای جەنگەوە ٣,١١٤ کەس کوژراون کە ١,٣٥٤یان مەدەنین (لە نێویاندا ٢٠٧ منداڵ هەن). تەنها لە هێرشێکدا بۆ سەر قوتابخانەیەکی کچان لە باشووری ئێران، ١٦٨ کەس کە زۆربەیان منداڵ بوون گیانیان لەدەستدا.
لە ئیسرائیل: سوپای ئیسرائیل ئاماری کوژرانی ١٦ کەس و برینداربوونی نزیکەی ٤,٠٠٠ کەسی ڕاگەیاندووە، هەرچەندە بڵاوکردنەوەی زانیارییەکان سانسۆری توندی لەسەرە.
ئەمریکا و وڵاتانی عەرەبی: ئەمریکا کوژرانی ١٣ سەربازی ڕاگەیاندووە. لە وڵاتانی عەرەبیش قوربانی تۆمارکراوە: ئیمارات (٨)، کوێت (٦)، سووریا (٤)، عومان (٣)، و سعودیە و بەحرەین (٢ لە هەر یەکێکیان).
قەیرانی ئابووری و داخرانی گەرووی هورمز
ململانێکان بوونەتە هۆی داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە، کە یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی وزە لە جیهاندا.
پێش جەنگ، ڕۆژانە ١٢٥ کەشتی بازرگانی و نەوتهەڵگر بە گەرووەکەدا تێدەپەڕین (کە ٢٠٪ی دابینکردنی وزەی جیهانی پێکدەهێنا)، بەڵام ئێستا ئەو ژمارەیە بۆ کەمتر لە ١٠ کەشتی دابەزیوە.
هەناردەی نەوتی خاوی ئێران بەتەواوی وەستاوە، ئەمەش نرخی نەوتی لە بازاڕەکانی جیهاندا بەرز کردووەتەوە و هەڵاوسانی ئابووری زیاتر کردووە.
تێچووی سەربازی و دیدگای داهاتوو
لە کاتێکدا ئەمریکا پلانی بۆ هێرشێکی خێرا و کورتخایەن دانابوو، شارەزایان هۆشداریان دا لە گۆڕانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن.
وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پێنتاگۆن) تا مانگی ئاب، نزیکەی ٣٨ ملیار دۆلاری لەم ئۆپەراسیۆنانەدا خەرج کردووە.
ئەمەش لە کاتێکدایە کە تێچووی جەنگی ٨ ساڵەی عێراق نزیکەی ٢ ترلیۆن دۆلار و جەنگی ئەفغانستان ٢.٣ ترلیۆن دۆلار بووە.
سەبارەت بە کۆتاییهاتنی جەنگەکە، جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی دوو مانگی داهاتوودا جەنگەکە پێ دەنێتە قۆناغێکی جیاوازەوە، و ترەمپیش ئاماژەی بە کۆتاییهاتنی شەڕەکە کردووە ڕاستەوخۆ دوای هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی کۆنگرێس. بەڵام لە بەرامبەردا، تاران جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەوان بڕیار لەسەر کاتی کۆتاییهاتنی جەنگەکە دەدەن، نەک وڵاتانی هێرشبەر.