شرۆڤەکاری سیاسی وئابووری

سەروەری بەردی بناغەی دەوڵەتدارییە بۆ هەر وڵاتێکی سەربەخۆ. سەروەری، کە بنەمایەکی بنەڕەتییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ئاماژەیە بۆ ماف ودەسەڵاتی تەواوی دەستەیەکی حوکمڕان بەسەر خۆیدا، دوور لە دەستوەردانی دەرەکی. عێراق، هەرچەندە بە فەرمی وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری ناسێنراوە، بەڵام ڕووبەڕووی ئاستەنگی قووڵ دەبێتەوە بۆ سەروەرییەکەی. بۆ ئەوەی وڵاتێک سەروەر بێت، پێویستە کۆنترۆڵی خاک وخەڵک وحکومەتەکەی وتوانای پەیوەندی دیپلۆماسی وسەربازی بەبێ کاریگەری دەرەکی هەبێت. کەیسی عێراق نموونەیەکی ئاڵۆزی سەروەری لە جیهانی مۆدێرن دا بە تایبەتی لە نێوان دەستێوەردانەکانی دەرەکی وململانێ ناوخۆییەکان وبەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکاندا. ڕووبەڕووبوونەوەی بەردەوامی ئەمریکا و ئێران، عێراقی کردووە بە سەنگەرێکی بە وەکالەت و سەربەخۆیی وڵاتەکەی تێکداوە و ناسکی سیستەمی سیاسیی ئاشکرا دەکات. ئەم بابەتە لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە ئایا عێراق خاوەنی سەروەرییە و بۆچی لەدەستی داوە یان خەباتی کردووە بۆ پاراستنی.

سەروەری عێراق: ڕوانگەیەکی مێژوویی

عێراق، وەک دەوڵەتێکی مۆدێرن، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە دامەزرا، کە سنوورەکانی لەلایەن زلهێزە کۆلۆنیالیستەکانەوە، بەتایبەتی بەریتانیا وفەرەنسا، بەپێی ڕێککەوتنی سایکس پیکۆ کێشراون. هەر لە سەرەتاوە سەروەری عێراق بەهۆی هۆکاری ناوخۆیی ودەرەکییەوە سنووردار بوو، کاریگەریی بەریتانیاش دامەزراوە سیاسییە سەرەتاییەکانی لە قاڵب دا.

دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی فەرمی لە ساڵی 1932، سەروەری عێراق بەهۆی ناسەقامگیری ناوخۆیی وفشارە دەرەکییەکانەوە تێکچوو. دەسەڵاتی پاشایەتی کە لەژێر کاریگەری بەریتانیا دامەزرا، لە ساڵی 1958 ڕووخێنرا وکودەتا وگۆڕانکاری سیاسی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا. پارتی بەعس کە لە ساڵی 1968 هاتە سەر دەسەڵات، هەوڵیدا لە ڕێگەی ناسیۆنالیزم وکۆنتڕۆڵی مەرکەزی لە سەردەمی سەدام حوسێن ڕێبەردا سەروەری عێراق دووپات بکاتەوە. بەڵام شەڕی عێراق وئێران (1980-1988) وجەنگی کەنداو (1990-1991) عێراقی بەشێوەیەکی بەرچاو لاواز کرد وبووە هۆی سزا نێودەوڵەتییەکان ودابەزینی سەروەری وڵاتەکەی.

داگیرکردنی ساڵی 2003 ولەدەستدانی سەروەری

دیارترین گورز لە سەروەری عێراق لە ساڵی 2003 بوو، کاتێک ئەمریکا سەرکردایەتی هاوپەیمانییەکی کرد بۆ داگیرکردنی عێراق، ئاماژەی بە پێویستی نەهێشتنی چەکی کۆمەڵکوژی (WMD) ودوورخستنەوەی سەدام حوسێن لە دەسەڵات کرد. ئەم لەشکرکێشییە کە بەبێ ڕەزامەندی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامدرا، پێشێلکردنی ئاشکرای سەروەری عێراق بوو. دوای ئەو لەشکرکێشییە، هەڵوەشاندنەوەی حکوومەت وسەربازی عێراقی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش بۆشایی دەسەڵاتی لێکەوتەوە ووڵاتەکەی خستە ناو ئاژاوەگێڕییەوە. دەسەڵاتی کاتی هاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا زیاتر لە ساڵێک عێراقی بەڕێوەبرد، لەو ماوەیەدا سەروەری عێراق بە کردەوە نەبوو. سەپاندنی دەستووری نوێ وداڕشتنەوەی حکومەت ودامەزراندنی هێزی ئەمنی لەژێر کۆنترۆڵی دەرەکیدا، سەروەری عێراقی زیاتر دابەزاند.

تەحەداکانی سەروەری لە دوای داگیرکردنی عێراق

1- کاریگەری ودەستێوەردانی دەرەکی:

 سەرەڕای گواستنەوەی فەرمی دەسەڵات بۆ حکومەتێکی عێراقی لە ساڵی 2004، عێراق بەهۆی بەردەوامی نفوز ودەستێوەردانی دەرەکییەوە خەباتی کرد بۆ وەرگرتنەوەی سەروەری تەواو. بوونی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا وفشارە دیپلۆماسییەکان ووابەستەییە ئابوورییەکان هەموویان توانای عێراقیان سنووردار کردووە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەسەر شانۆی جیهانی مامەڵە بکات.

سەرەڕای ئەوەش، ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی کاریگەری ئێران: ئێران سەرمایەگوزاری لە بۆشاییەکە وەرگرت، پەیوەندی لەگەڵ میلیشیاکان ولایەنە سیاسییەکان چاند، خۆی بە قووڵی لە پێکهاتە سیاسی وئەمنییەکانی عێراقدا چەسپاند. هەروەها چەندین پرۆکسی دامەزراند کە دڵسۆزییان بۆ ئێرانە وئەمەش دەبێتە هۆی چەکی بێ یاسایی ئەمڕۆ.

2. ململانێ ناوخۆییەکان و تایفەگەری:

هەروەها سەروەری عێراق بەهۆی ململانێ ناوخۆییەکانەوە، بەتایبەتی توندوتیژی تائیفی لە نێوان گروپە شیعە وسوننەکان وهەروەها گرژییە نەتەوەییەکان کە کورد تێوەگلاون، کەوتۆتە مەترسییەوە. سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە ساڵی 2014 کە کۆنترۆڵی بەشێکی بەرفراوانی خاکی عێراقی کرد، نیشانی دا کە حکومەتی عێراق تا چەند کۆنترۆڵی زەویەکانی لەدەستداوە. سەرهەڵدانی داعش بووە هۆی دامەزراندنی سوپای حشد الشعبي (PMA) لە دەرەوەی کۆنترۆڵی وەزارەتی بەرگری. هەرچەندە دواجار داعش شکستی هێنا، بەڵام سەرکەوتنی سەرەتایی ئەو گروپە تیشکی خستە سەر ناسکی سەروەری عێراق وئەمەش سەروەری عێراقی زیاتر لاواز کرد بە هەبوونی دوو سوپای تا ئێستا.

3. ململانێی ئێستای ئەمریکا وئێران لەسەر خاکی عێراق

شەڕی بە وەکالەت: بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێران دەکرێنە ئامانج، لە کاتێکدا هێرشەکانی ئەمریکا تۆڵەی ئەو گروپانە دەکەنەوە. ئەمەش حکومەتی ئیفلیج کردووە: بەغدا خەبات دەکات بۆ جەختکردنەوە لەسەر کۆنترۆڵکردن، زۆرجار پەراوێزخراوە لەکاتێکدا واشنتۆن وتاران ئەجێندای خۆیان بەدوادا دەگەڕێن. هەروەها خەڵکی مەدەنی کاریگەرییان لەسەر بووە: عێراقییە ئاساییەکان قورسایی ناسەقامگیری وپەککەوتنی ئابووری ونائەمنی لە ئەستۆ دەگرن.

4. پشتبەستنی ئابووری:

ئابووری عێراق کە زۆر پشت بە هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت، هۆکارێکی دیکەی سنووردارکردنی سەروەری عێراقە. پشتبەستنی وڵاتەکە بە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان وکاریگەری نرخی نەوت لەسەر ئابووری وڵاتەکەی وایکردووە لاواز بێت بەرامبەر فشارە دەرەکییەکان. هەروەها بڵاوبوونەوەی گەندەڵی وخراپ بەڕێوەبردنی سامانی عێراق ڕێگری لە حکومەت کردووە کە کۆنترۆڵی کاریگەری بەسەر سەرچاوەکانیدا بکات ودەسەڵاتی سەروەری زیاتر لاواز بکات.

بۆچی عێراق سەروەری لەدەستدا

1. بوونی سەربازی بیانی: هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق جێگیر دەمێننەوە، ئەمەش ئۆتۆنۆمی بەغدا سنووردار دەکات.

2. هێزی میلیشیا: ئەو گروپانەی کە ئێران پاڵپشتییان دەکات لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت کاردەکەن ودەسەڵاتی نیشتمانی لاواز دەکەن.

3. فشاری جیۆپۆلەتیک: سەرکردەکانی عێراق ناچارن هاوسەنگی لەنێوان واشنتن وتاراندا دروست بکەن، ئەمەش بوارێکی کەم بۆ سیاسەتی سەربەخۆ بهێڵنەوە.

4. دەستوور: سەرنەکەوتنی حکومەت لە جێبەجێکردنی هەموو ماددەکانی دەستوور سەقامگیری عێراقی تێکداوە.

دۆخی ئێستای سەروەری عێراق

تا ئەمڕۆش سەروەری عێراق چەمکێکی ناکۆک ولاوازە ماوەتەوە. لە کاتێکدا یاسای نێودەوڵەتی عێراق وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری دەناسێت، بەڵام ڕاستییەکە ئاڵۆزترە ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان، هێزە هەرێمییەکان ودابەشبوونە ناوخۆییەکان هێشتا تەحەدای دەسەڵاتی حکومەت دەکەن. عێراق پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینیوە لە بنیاتنانەوەی دامەزراوەکانی وسەپاندنی کۆنترۆڵی خاکەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا، بەردەوامی توندوتیژی، ناسەقامگیری سیاسی، تەحەدای ئابووری، جێبەجێنەکردنی دەستوور و چەکی کۆنتڕۆڵ نەکراو زۆرجار ئەم هەوڵانە لاواز دەکەن.

ئەنجام  

عێراق سەروەری فەرمی دەپارێزێت بەڵام سەروەری جەوهەری نییە. تێکەڵەیەک لە دەستێوەردانی دەرەکی وململانێی ناوخۆیی وپشتبەستنی ئابووری سەروەری عێراقی خستووەتە مەترسییەوە. لە کاتێکدا وڵاتەکە هەنگاوی ناوە بۆ دووپاتکردنەوەی سەربەخۆیی خۆی، بەڵام میراتی داگیرکاریی ساڵی 2003 وکاریگەری بەردەوامی هێزە دەرەکییەکان بەردەوامە لە سنووردارکردنی سەروەری. داهاتووی سەروەری عێراق بەندە بە توانای چارەسەرکردنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان لەڕێگەی جێبەجێکردنی دەستوورەوە و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دەرەکی و بەهێزکردنی دامەزراوە سیاسییەکانی وکۆنتڕۆڵکردنی لایەنە میلیشیاكان. تەنیا ئەو کاتە عێراق دەتوانێت هیوای ئەوە بخوازێت کە بە تەواوی ئەو دەسەڵاتە سەروەرییە وەربگرێتەوە کە لە ماوەی دەیان ساڵ لە ململانێ و دەستوەردانی دەرەکیدا وەرگەڕاوە.