بەشی دووهەم
زیادبوونی توندووتیژی گوزارشتە لە شڵەژان و لەبارچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان، لە دەرئەنجامدا کۆمەڵگا بەگشتی بە دەستیەوە دەناڵێنێت، هۆکاریش ڕوونە کە ئەمە کێشەیەکی بونیادییە.
ژیانکردن لە ناو توندووتیژی هەمیشەییدا نەمانی هیوایە بە ژیانێکی ئارام لە داهاتوودا، ناکرێت ئەم ڕاستیە نەبێژن و خۆفریو بدەین بەوەی بێن و بێژین:*"ئاسۆ هێشتا ڕوونە."
بەڵام کاتێک سەر بەرزدەکەینەوە و دەبینین توندووتیژی وەک هەورێکی چڕ و ڕەش گشت ئاسمانی تەنیوە، تروسکای نەماوە و ئاسۆ ناڕوونە.
گەیشتنی پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیەکان بە بنبەست و نزیک بوونەوە لە هەڵوەشاندنەوە، بەهۆی ئارەزووی لە ڕادەبەدەری توندووتیژی و خۆسەپاندن لە ڕێگەی چەکەوە وەک؛ ئەلتەرناتیڤی سەرەکی گوزارشتە لە نەبوونی سبەینێیەکی دڵنیاکەرەوە. لەم بەشەدا وەک درێژە پێدەری بەشی پێشوو هەوڵدەدەین لە ڕێگەی نووسەری کتێبی (التخلف الاجتماعي/ دواکەوتووی کۆمەڵایەتی) (مستەفا حیجازی) ئاماژەگەلێکی گرنگتر وەک تەواوکاری دەستبخەین بۆ تێگەیشتن لە (سایکۆلۆژیای چەکدار) لە کۆمەڵگای دواکەتوودا و هاوکات بەستنەوەی بە کێشە فرە ڕەهەندەکانمانی کۆمەڵگای کوردییەوە.
لە بەشی پێشووتردا لەسەر هەرسێ ڕەهەندەکەی (قۆناغی ملکەچی و چەوساندنەوە و یاخیبوون و ڕووبەڕوبوونەوە) ڕاوەستاین، کە کۆڵۆنیاڵزیزم چۆن مرۆڤی داگیرکراو تێکدەشکینێت لەڕێگەی توندووتیژی و ناچێزکردن و بچوکردنەوەی، لە ئەنجامی کەڵەکەبوونی ئەم تووندوتیژی و زەلیلکردنەدا مرۆڤ دەگاتە دۆخی خەفەخان بوون و لەگەڵ پلە بە پلەی چەوساندنەوەی زیاتر ڕق و توڕەیی و توندووتیژیەکەی خۆی ئاڕاستەی کەسانی لە خۆی بێهێزتر دەکات. کەسانێک دەکرێت لە خۆی تێکشکێندراوتربێت کە توندووتیژی ئاڕاستە دەکرێت، نەک ڕووی لە کەسی ستەمکار و چەوسێنەری ڕاستەقینە بیت بەڵکو سێبەر یان هاوشیوەکانی کە زیاتر لە ئەو ناچێزترو بچوکراونەتەوە تا دەگات بە قۆناغی شۆڕش یان یاخیبوون و ڕووبەڕوبوونەوە لەگەڵ داگیرکەر یان ستەمکار، لەگەڵ نەمانی داگیرکەر یان بوونی هەیمەنەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ و دروستبوونی دەسەڵاتی ناوخۆیی ئەم توندووتیژییە بەردەوام دەبێت و توندووتیژی ناوخۆیی دەکرێتەوە و ڕق و توڕەییەکە ئاڕاستەی کەسانی لە خۆ بێهێزتر و لاوازتر و خوارتر لە خۆ دەکرێت.
لەم زنجیرە پێکەوە بەستراوە وەک تەواوکەرێک بۆ زیاتر ڕوونکردنەوەی (سایکۆلۆژیای چەکدار) باس لە چوونە نێو ڕۆڵ و کارەکتەر و دەوری دەسەڵاتی خۆسەپێن دەکەین. چوونە نێو دەوری دەسەڵات و کەسی خۆسەپێن یان بە هاوشووناسبوون لەگەڵ دەستدرێژیکار چەمکێکە لە (ئانا فرۆید) وەرگیراوە لە کتێبی (ئیگۆ و میکانیزمەکانی بەرگری) فراوانکراوەتەوە و مانا و ئاماژەی زیاتری بۆ ئیزافە کردووە بۆ تێگەیشتن لە توندوتیژی.
چوونە نێو ڕۆڵ و دەوری کەسی ستەمکار واتا لاساییکردنەوە و شانازیکردن بە کەسی چەوسێنەر و چوونە ناو جیهانی کەسی خۆسەپێن لە کۆمەڵگای دواکەوتوودا ئەم دۆخە بە چڕی دەبینرێت، کاتێک ئەمە دەبێت بە بونیاد گەورەترین بەربەست دروست دەکات لەبەردەم گۆڕانی ڕاستەقینە، هاوکات تەگەرەی گەورەیە لەبەردەم ڕزگاری نیشتیمانی و کۆمەڵایەتی.
هەر بۆیە دەپرسین هۆکار چییە مرۆڤ دەیەوێت لە کەسی ستەمکار بچیت یان بچێتە ناو دەور و ڕۆڵی کەسی چەوسێنەر و لاسایبکاتەوە، کەسی چەوسێنەر ببێتە نموونەی باڵا بۆی؟
بە گەڕانەوە بۆ ڕیشەی ئەم کێشەیە بە کۆمەکی (مستەفا حیجازی) دەکرێت لەو دیاردانەی لە ژیانی ئێمەدا هەیە و ڕۆژانە بەری دەکەوین لانیکەم بە بەرچاوڕوونیەک بگەین.
میکانیزمی چوونە نێو دەوری دەسەڵاتی خۆسەپێن و ستەمکار زیاتر لە وڵاتانی دواکەوتوو و داگیرکراو تێبینی دەکرێت و ڕۆدەچێتە ناو هەموو چین و توێژ و لایەنێکی ژیان، واتا وەک زنجیرەیەکی پێکەوە بەستراو بە ئەویتر بوون یان چوونە نێو دەوری بڕیار و حوکمەکانی دەسەڵاتی چەوسێنەر باو دەبێت و وادەکات ئەم کردەیە نەک نائاسایی بێت بەڵکو وەک شتێکی ئاسایی ڕێڕەوی خۆی وەربگرێت، ئەم دۆخەش زیاتر نەستەکی و ئارەزوویەکی شاراوەیە بۆ دەستخستنی پێگەیەک هاوشێوەی دەسەڵاتی چەوسێنەر ئەم جۆرە ئارەزووە لای مرۆڤی دواکەتوو وەک نموونەی ژیانێکی ئایدیاڵ دەبینرێت، لەدووتوێدا وەهمی دەربازبوونی خوودی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت بۆ دەرچوون لە قۆناغی ناچێزی و بچووکی وەک (مستەفا حیجازی) ئاماژەی پێدەکات؛ مرۆڤی تێکشکاوی داگیرکراو لە میانی ژێراوژوورکردنی ڕۆڵەکان دەیەوێت لە قەیرانی بچوکبوونەوە کە لەلایەن داگیرکار و چەوسێنەرەوە بەسەریدا سەپێندراوە دەربازی بێت، ڕۆڵی دەستدرێژیکار دەگێڕێت و گشت بێدەسەڵاتی بێتوانایی خۆی بەسەر ئەوانی تردا هەڵدەڕێژێت کە لە خۆی بێهێزترن.
ئەوی دیکە هاوشێوەی خۆی گوناهبارە، هەر ئەویشە شایەنی شەرمەزارکردن و وێرانکردنە. مرۆڤی تێکشکاو لە میانی چوونە نێو دەوری ستەمکار دەیەوێت شتێک لە وەهمی ڕێز بۆ خۆی دروست بکات، هەروەها لە میانی ئەم میکانیزمەدا دەیەوێت ئەو ڕقە کەڵەکەبووە بڕەوێنێتەوە کە پێشووتر بەرەو خودی خۆی ئاڕاستە کرابوو، ئەم کردەیەش بە نزیکبوونەوە لە دەسەڵات و بوون بە ئەڵقە لە گوێی تا شتێکی دەستبکەویت. لە سادەترین نموونەیدا ئەو بەڕیوەبەرەی لە لایەن سەروی خۆی بچوک دەکرێتەوە ڕق و توڕەیی و خۆبەزلزانی بەرامبەر فەرمانبەرێک نیشان ئەدات، وەک پەرچەکردار فەرمانبەریش بەرامبەر هاوشاری و بێنەوایەک توندووتیژی بەرامبەر لە خۆی بێنەواتر نیشان ئەدات.
ئەم خۆبە گەورەزانیە و هەڵڕشتنی توندووتیژی و ڕقە و دوورخستنەوە و لکاندنی بێبەهای و ناچیزی خوودە بە ئاڕاستەی ئەویتر ئەمەش دەکرێت لە هەڵگرتنی چەک یان وەرگرتنی بەرپرسیارێتی و بوونی هێزو پاڵپشتی گەورەتر بەرجەستە ببێت.
دروستر بڵێن؛ ئەو کۆمەڵگایەی ڕۆژگارێک لە لایەن ئیستعمارەوە داگیرکرابوون و بە کۆ لە ناو تێکشاکندن و بچوکردنەوە و توندووتیژیدا دەژیان لە دەرئەنجامی شۆڕش و نەمانی ئەو دەسەڵاتە داگیرکەرە یان مانەوەی هەیمەنەی لەسەریان نوخبەیەک لە شۆڕشگێران بە گرتنە دەستی دەسەڵات بە خۆجیاکردنەوە و توندووتیژی نواندن لەگەل هاوونەتەوەیی خۆیان دەیانەوێت لەو ناچێزی و بچوکیەی پێشوو دەرباز بن کە داگیرکەر بەرامبەری کردوون و ڕێزێکی وەهمی بەدەست بێنن ئەمەش بە چوونە نێو ڕۆڵ و دەوری دەسەڵاتێكی لە خۆیان سەروتر یان ئایدیاڵ بۆیان هەتا ئەگەر نموونەی کورد بێنینەوە دەکرێت چونەنێودەوری دەسەڵات یان لاسایکردنەوە بۆ سەرکردەو سیاسی ئێمە و ئایدیاڵیان سەرکردەیەکی تورک یان فارس و شێخێکی خەلیج بێت لەبەرامبەردا نواندنی توندووتیژی و چەوساندنەوەی ناوخۆیی بێت و لەم خولگەیەشدا مرۆڤی کورد هەوڵی چڕوپڕبدات بۆ چوونە ناو ئەحکام و دەسەڵاتی چەوسێنەری ناوخۆیی بۆ دەربازبوون لە ناچێزی و ئەو بچوکیە خولگەییەی تێی کەوتووە، دواتر (مستەفا حیجازی) پۆلینبەندنییەکی گرنگ دەکات؛ بەوەی چوونە نێو دەوری دەسەڵاتی خۆ سەپێن دەکریت لە چەند خاڵێکدا زیاتر خۆی زەقبکاتەوە.
لە دۆخی یەکەمدا بڵاوبوونەوەیە بە شێوەی خۆسەپاندن و شەقاوەیی بەسەر تاک و خەڵکانی لە خۆیان بێهێزتر بە وەرگرتنی پارە یان سەرانەوەرگرتن کە دیاردەیەکی باوی ناو دونیای ئێمەیە، یان کردنی کارێک بەزۆر پێی لە ڕێگەی ترساندن و هەڕەشەکردنەوە ئەمەش بە بوونی لەناو هیزی چەکدار دەکرێت مەیسەربێت و بۆیی بشچێتە سەر، ئەم جۆرە مامەڵەیە هەوڵە بۆ شاردنەوەی ناچێزی و بچوکیە کۆمەڵایەتیەکە لەگەڵیدا هەوڵدانە بۆ ژیانێکی مشەخۆرانە لەسەر ڕەنج و ماندبوونی کەسانی تر، هەوڵە بۆ ئەوەی ستایلی ژیانیان بەنزیکی لە ژیانی مشەخۆرانەی کەس و دەسەڵاتی چەوسێنەر بچێت یان نزیکبێتەوە، ئەم جۆرە چوونە نێو دەورە هەستی دوژمنایەتیی دەسەڵاتی چەوسێنەرە وەک چۆن ئەو لەسەر سامانی نەتەوە و خەڵک دەژی، گشت کەسێک بە پێێ هێزی خۆی هەوڵدەدات لە نێو ئەم خولگەیە کەسێکی لەخۆیی بێهێزتر ببێزرێنێت بەو جۆرە بژی.
لە دۆخی دووهەمدا، چوونە نێو دەوری دەسەڵاتی خۆسەپێن لە ڕێگەی دوژمنایەتی یان ناچێزکردنی کەسانی لەخۆ خوارتر یان دروستر بڵێن؛ لە ناو دەزگا و بەڕێوبەرایەتییەکاندا دەبینرێت ئەویش لەو ئاستەدا توندووتیژی یان ناچێزکردن و بچوکردنەوەی فەرمانبەر لە لایەن بەڕێوەبەرەکەیەوە، هاووڵاتی لە لایەن فەرمانبەر وەک نەکردنی کار ڕایی کردن و لاف و گەزاف لێدان و ناچێزکردنی، هەتا ئەگەر کارێکیش بۆ هاووڵاتی ئەنجام بدات کە لەسەری پێویستە بەڵام ئەم فەرمانبەرە منەتی بەسەردا دەکات و وەک ئەرکێکی ئەخلاقی لێێ ناڕوانێت. ئەمەش دەرئەنجامی ئەو زنجیرە مامەڵەکردنەیە کە سەرۆکەکەی چۆن مامەڵە لە لەگەڵ خوودی ئەمدا دەکات ئەویش بەهەمان شێوە مامەڵە لەگەڵ هاووڵاتی دەکات واتە دان نەنانە بە ئەرک و مافدا، ئەوەی بۆ ئێمە سەرەکییە مومارەسەکردنی دەسەڵاتە لە هێزی سەربازیدا لە چوونە نێو دەور و دووبارەکردنەوەی توندووتیژی لە ڕوونتریین وێنەیدا بەدیار دەکەوێت، زنجیرەیەکی تەواو گرێدراوەی ملکەچی بۆ سەروتر و لەگەڵییدا خۆسەپاندن بەسەر کەسانی بێدەسەڵات و بیێهێز تا رادەی ڕەوا بینین بە ڕشتنی خوێنیان، (مستەفا حیجازی) گەلێک ورد لەسەر ئەم باسە وەستاوە ئەو خاڵە گرنگە دەوروژێنێت کە ئەو سەربازەی پێش ئەوەی بچێتە ناو هێزی سەربازی و ئۆرگانی دەسەڵات خۆی لە هەموو کەس زیاتر بێدەسەڵات و تێکشکاوتر بووە و پشت و پەنایەکی نەبووە، لەگەڵ بوونی بە سەرباز لە مرۆڤێکی تێکشکاو و هەڕەشەلێکراوەوە دەبێتە خۆسەپێنکی سەرکوتکار و چەوسێنەر و داخی دڵی خۆی بەو کەسانە دەڕێژێت کە لاواز و بێدەسەڵاترن و لە دەرەوەی ئۆرگانەکانی دەسەڵاتن.
ئەم کارکردە چێژوەرگرتن و نکۆڵیکردنی تێدایە لە وێنەکەی پێشوو، سەرباز کە هاووڵاتی یان کەسانی بێهێز سست و سوک دەکات و زۆر جار بێڕیزی دەگاتە ترۆپکی خۆی بە ئازاردانی ئەویتر و نواندنی توندووتیژی بەناوی ڕێڕەوی لێکۆڵینەوە و پاراستنی ئەمنی قەومی و ئادابی گشتیەوە، بەڵام ئەم سەربازە هێشتا لە خولگە و پەیوەندی بە سەروخۆیەوە لە تێکشکاندن و ناچێزکرن و بچوکردنەوە دەربازی نابێت، ئەمەش دۆخێکی گشتیە و لە کۆمەڵگەی دواکەتوو بە چڕیی دەبینرێت.
وەک تێکەڵکیشی دۆخی پێشووتر چوونە نێو دەوری دەسەڵات لە کردەی سیاسی و چەکداریدا، واتا ئەو کەسەی چەکی هەڵگرتووە یان چەکی پیدەدرێت بەشێوەیەک ڕێک نەخراوە و ڕۆشنبیر و پەروەردە نەکراوە، هێج نموونەیەکی ئەخلاقی و ئینسانی لەبەر دەم ڕەفتارەکانی خۆیدا نابینێت و تەنها یەک نموونە نەبێت ئەویش نموونەی دەسەڵات و کەسی دەستدرێژیکەرە وەک چۆن ئەو واتا (سەرۆک یان دەسەڵات) هەموو لە سنوور دەرچوونێک بۆ خۆی بەڕەوا دەبینێت ئەمیش بە هەمان شێوە دەچێتە نێو هەمان خولگە، واتا بە پێێ ئەو دەسەڵاتەی کە پێشووتر چەوساندوویەتێیەوە ئەمیش وەها ڕەفتار دەکات نەک بوونی ئەخلاقێکی مرۆیی و پاراستنی ئەرک و مافی هاووڵاتیان.
لە دەرئەنجامدا پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤی ئاسایی پەیوەندی چەوسێنەر و چەوساوە وەردەگرێت. لە لایەک چەوسێنەرە لە بەرامبەردا لە خۆیی سەروتر ملکەچ، وەک (مستەفا حیجازی) ئاماژەی پێدەکات" چوونە نێو دەوری دەسەڵات بە شێوەی ڕەفتاری و دەروونی وەک چەکدار گەورەترین مەترسی و بەربەست دروست دەکات بۆ گۆڕان و ڕزگاری، ئەم مرۆڤە لە جیاتی ئەوەی ئەو ملکەچی و تێکشکاندن و بچووکردنەوەی پێشوو ببێتە وەرچەرخانێک بۆی و پایەکانی پێشوو واتە پەیوەندی سەرکردە و ملکەچ تێکبشکێنێت، پەیوەندی نوێ و مەدەنی بخاتە شوێنی بەڵام لەناو هەمان دۆخدا دەمێنێتەوە و گرێ دەروونیە گشتیەکە بە چارەسەر نەکراوی درێژە بە خۆی دەدات و دەبێتە بونیاد و تەنها ڕۆڵ و کەسەکان دەگۆڕدرێن و کەسی دی دێتە شوێنیان و دەبێتە چەکدار و هەمان دۆخی پێشوو درێژە پێدەدات.
وەک کۆتا خاڵ و دوورکەوتنەوە لە شرۆڤەی سادە کێشەکانی ئێمە فرەڕەهەندن و چارەسەریش گشتیە، واتە بابەتەکە کەسی نییە و دۆخێکی گشتیە لەم ناوچەیەی ئێمە کە سیاسەت و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکانمان ڕێکنەخراون و ئیمکانەکانی ژیان دورەدەستن، بۆیە دیموکراسی و مەدەنی بوون مانایەکی نیە بۆ ئەم کۆمەڵگایانەی وەک ئێمە، لە کۆدا چەوساوەین و دەمانەوێت ببین بە چەوسێنەر، نەک هەڵبژاردەی دووهەم کە ژیانێکی پێکەوەی و بڕیاردانە بۆ ئازادبوونی گشتی، کاتیک سیاسیەک یان سەرۆکێک بەردەوام لە دورخستنەوە و دەرکردن و کودەتا دەترسێت، ئەم ترسەی ترسە لە فڕێدان یان خستنەوەی بۆ ناو قۆناغی بۆشایی و تێکشکاندن و ناچێزی. وشەی دەرکردن یان دورخستنەوە دەلالەت لە خەسان و کەوتنە ناو بۆشاییە بۆ ئێمە، بۆیە ئەگەر لە قوڵاییدا لە کێشەکە بڕوانین لەو خاڵە تێدەگەین بابەتەکە کەسی نیە و لە کۆدا یان بێژین بەگشتی مرۆڤی ئێمە وەها دەژی جا لە هەر پلە و پۆستێکدا بێت لە سەرۆکی ڕێکخراوێکەوە تا دەگات بە سەرۆکی وڵاتێک، لە کۆدا هەوڵی دەربازبوون نادرێت بۆ ڕزگاری ڕاستەقینە، بەڵکو تەماهی دەکرێت یان هەوڵی چڕوپڕ دەدرێت لەم ناچێزی و بچوکیە بەشێوەیەکی وەهمی دەرباز بێت بچێتە ناو دەورو ڕۆڵی کەسی ستەمکار و چەوسێنەر.