لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەت دوای (7)ی ئۆکتۆبەرو جەنگی (12) ڕۆژەی ئیسڕائیل و جەنگە (40) ڕۆژیە وێرانکەرەکەی ئەمریکاو ئیسڕائیل لە گەڵ ئێران، بەڕونی دەرکەوت میلیشیاکان چیتر دیاردەیەکی کاتی و کتوپڕ یان ڕێکەوتێکی مێژوی نین، بەڵکو ئێستا فۆڕمێکی پتەو ڕاستەقینەی شوناسی دەسەڵاتیان لە ناوچەکەدا لەخۆگرتوە . ئێستا دەوڵەت تەنها ماسکێکە یان گوتارێکی لاوازی ئەفەندیانەی دیپلۆماسییە، بە قات و ڕیبات و عەینەکی توبیەوە، لە هۆڵی کۆبونەوە و پێشوازی پرۆتۆکۆڵی بەردەم کامیراکان، لە پشت مێزو مایکەکان بە شەرمەوە وەستاوە ، یان ئاڵایەکی چڵکنی شیتاڵ شیتاڵە بەسەر کۆمەڵێک دامودەزگا لە نێو بۆشاییەکی سیاسیی وێرانەدا، ناو بە ناو شەماڵی گەندەڵی بە هێمنی دەیشەکێنێتەوە . ئەوەی ڕوودەدات لەم ناوچەیە، تەنها ململانێ لەسەر سنوری هەژموون نییە، یان بەیەکدادانی بەرژەوەندیە بێ ناونیشانەکان، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەیەکی سیستماتیکی خودی چەمکی دەوڵەتە، دەکرێ ناوی بنێین بەتاڵ کردنەوەی سیحری دەوڵەتە لە حیکایەتی پڕ لە شکستی (سەروەری)، وەک پێشمەرجی وجودی دەوڵەتی مۆدێرن .

   لە هەناوی ئەم دیمەنەدا، شۆکی سەرەکی ئەو هەمو جەنگ و بەریەک کەوتنە نیە بەتایبەت لە نێوان ئیسڕائیل و ئێران و بەرەی مقاوەمە، بەڵکو شۆکی گەورە ئەوەیە پڕۆژەی ئەمریکا و ئیسرائیل، لەگەڵ پڕۆژەی ئێراندا نەک یەکتر ڕەت ناکەنەوە، بەڵکو بێشەرمانە لە خاڵێکی جەوهەری و ستراتیژیدا تێکەڵ دەبنەوە، بە تایبەت لە دەرئەنجامدا، هەمو لایەنەکان ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی لاوازی کۆنتڕۆڵکراو، لەبەریەک ترازاوی دابەشکراو، بێ سەروەری بێ دەسەڵاتی یاسا، بێ سەنتەر بێ هاوسەنگی دەخوازن .

   لێرەوە میلیشیاکان ڕوی ڕاستی و هەڵماڵراوی دەسەڵات بە ڕاشکاوی دەخەنە ڕوو، میلیشیا چیتر لادان نییە لە یاسا و سیاسەتی گشتی دەوڵەت، بەڵکو دەرخستنی ڕوی سروشتی و ڕاستەقینەی دەسەڵاتە، کاتێک بەرژەوەندیە جیۆ سیاسیەکان ڕوبەڕوی قەیران و مەترسی دەبێتەوە . ئەوەتا لە لوبنان، حزبوڵڵا بەردەوام جۆرێک لەهاوکێشەی سەروەری دەسەڵات دەسەپێنێت، هەرگیز بەناو بڕیاری فەڕمی دەوڵەتدا تێپەڕ نابێت. یان لە عێراق، حەشدی شەعبی وەک هێزێکی سەروی یاساو دەستوور مامەڵە دەکات، هەرگیز لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو دەسەڵاتی سیاسی تەنها هەوڵدەدات ( پارێزبەندی ) بۆ فەراهەم بکات، لە بەرامبەر کردەوەی بەشێکی زۆری گروپەکانیدا . لە یەمەن، حوسیەکان ( ئەنساروڵڵا ) شوناسی دەسەڵاتیان گۆڕیوە لە شەرعیەتی سیاسی و هەڵبژاردنەوە، بۆ ( سەپاندنی هێزی چەک و عەقیدەی تائیفی ) .

   ئەمانە حاڵەتی دەگمەن نین، بەڵکو نموونە سەرەتاییەکانی سیستمێکی هەرێمی نوێن، کە لە پارادایمی سوپای پاسدارانەوە ئیلهامیان وەرگرتوە ، بە تایبەت دوای سەرکەوتن، لە ئەنجامدانی پرۆسەی توانەوەی دەوڵەتی ئێران، لە ناو مەنجەنیقی ڕۆحانیەتی سیاسی کۆماری ئیسلامیدا . ئەوەتا دوای بانگەشە بەردەوامەکانی ( بەرەی بەرهەڵستکار ) بە بیانوی پاراستنی ( ئاسایشی نیشتیمانی ) و ڕزگارکردنی قودس .  بەردەوام پاساو بۆ چەک هەڵگرتن، لە دەرەوەی دەوڵەت دەهۆننەوە . بەبێ لە بەرچاوگرتنی ئەو هەمو وێرانکاریەی، بەسەر ژێرخانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتیدا دەسەپێت، لە ژێر تایتڵی  پاراستنی ئاسایشی دەوڵەتدا .

   ئێران، ( 47 ) ساڵە هەوڵدەدات، هەژموونی خۆی لە ڕێگەی کارەکتەرە نا دەوڵەتیەکانەوە، ڕۆژ بەڕۆژ فراوانتر بکات . لە کاتێکدا ئیسرائیل، ژێرخانی سەربازیی و تەکنۆلۆژی دەوڵەتانی ناوچەکە تێکدەشکێنێت، بەبێ ئەوەی لە بەرامبەردا جێگرەوەیەکی سیاسی پێشکەش بکا . ئەمریکاش لەدوای ( 11 )ی سێپتەمبەرەوە ، بەردەوام ئیدارەی پشێوی دەدات، لەبری ئەوەی هیچ هەنگاوێک، بۆ چارەسەری کێشەکانی ناوچەکە، بەتایبەت قەیرانە درێژخایەنەکانی ڕۆژهەڵات ( کورد و فەلەستین ) هەڵبێنێت . لە ئەنجامدا: هەموان بە ناوی سەقامگیرییەوە دەدوێن و دەجەنگن . بەڵام دواجارهەمووان پشێوی و جەنگ و توندوتیژی بەرهەم دەهێننەوە .

   ئەگەر سەروەری بە واتای توانای بڕیاردانی ئازادانە بێت، کەواتە پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەمەیە:

- کێ بڕیاری جەنگ و ئاشتی لە ژێر دەستە لە لوبنان ؟

- کێ کۆنترۆڵی چەک لە دەستی گروپەکانی ( بەدەر لەیاسا ! )ی عێراق دەکات ؟

- کێ چارەنوس و ڕێڕەوی دەوڵەت لە یەمەن ئاراستە دەکات ؟

وەڵامەکە لە هەموو جارەکاندا بە داخەوە( دەوڵەت ) نییە . بەڵکو ئەو لایەنەیە خاوەنی هێزە لە دەرەوەی دەوڵەت . لێرەدا دەوڵەت دەگۆڕێت بۆ ناوبژیوانێکی کارگێڕی بیرۆکراتی زەلیلی لایەندار، نەک کارەکتەرێکی خاوەن سەروەری . ئەمەش دەمانخاتە بەردەم پرسیاری سێنتراڵی :

 بۆچی میلیشیاکان کۆتاییان نایەت ؟

میلیشیاکان تەنها لەبەر ئەوە بەردەوام نین چونکە خاوەن هێزی چەکدارن ، یان ڕەگ و ڕیشەی تائیفی و عەقائیدیان هەیە لە نێو کۆمەڵگاکانیاندا ، بەڵکو لەبەر ئەوەیە :

مانەوەیان قازانج بەخشە، چونکە خاوەن بوجەی زەبەلاحن، موچەو بوجەیان دواناکەوێ و هەمیشە مسۆگەرە، بێ سڵەمینەوە بازرگانی بە خاک و مرۆڤ و ماددە هۆشبەرەکانەوە دەکەن، بە ئازادی سنورەکان تێدەپەڕێنن و بە ناوچەکەدا بڵاو بونەتەوە، نا کەونە ژێر قورسایی هیچ یاسایەکی ئەرزی و ئاسمانی ، ڕۆڵی یاکلاکەرەوە دەبینن، لە دیاریکردن و ئاراستەکردنی چارەنوسی سیاسی دەسەڵاتداران، لە ناو حکومەتەکاندا، بڕیاری شەڕو ئاشتی دەسەپێنن . بەکورتی و بە کوردی هەموشتێک بۆ ئەوان ڕێگەپێدراوە ( موباح )ە . تەنانەت لە زۆر حاڵەتدا، میلیشیاکان هەلی کار دەڕەخسێنن، وەک پڕۆژەی وەبەرهێنان خۆیان نمایش دەکەن، لە کاتێکدا ناوچەکە لە قەیرانی ئابوری و هەژاریدا غەرق بوە، ئەوان سەرمایە گوزاری و وەبەرهێنان دەکەن، دەستیان بەسەر سەرچاوەکانی وزەدا گرتوە . واتە شوێنی دەوڵەتیان گرتۆتەوە، نەک تەنها لە ڕووی سەربازییەوە، وەکو ئومەرای حەرب، بەڵکو لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریییشەوە. هەڵوەشاندنەوەیان بەواتای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی  ملیۆنان خێزان، کە لەپاڵ پڕۆژەی وەبەرهێنان لە بواری توندوتیژیدا دەژین .

    لێرەوە سێ ئەگەری تاریک، خۆیان وەک ناونیشانی ئایندە ڕەپێش دەخەن :

١- چەسپاندنی لۆژیکی تێکدان و لەبەریەک هەڵوەشانەوە : دەوڵەتی لاواز، بەرامبەر میلیشیای بەهێز، ئەمەش بەواتای تێکچونی هاوسەنگی، بە ئەگەری زۆرەوە گریمانە دەکرێ ساڵانێکی دورو درێژ بخایەنێت .

٢- تەقینەوەی گشتگیر یان سەرتاسەری : یەک هەڵەی بچووک، جەنگێکی هەرێمایەتی فراوان، لە نێوان میلیشیا تائیفی و پەڕگیرەکان ( داعش لە فۆڕمە نوێ و جیاجیاکاندا )، دەرئەنجام هەرەسھێنانی یەکجاری پاشماوەی دەوڵەتەکان.

٣- ڕێککەوتن بە زۆرەملێ : سەپاندنی ( ئاشتی ) بە لۆژیکی هێز، بەڵام ئەمە ئاشتیی نێوان میلیشیاکان دەبێت، نەک ئاشتیی نێوان دەوڵەتەکان. بۆیە بەردەوام شیمانەو ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی خێرای لێ ڕەچاو دەکرێت .

   دەکرێ بڵێین: ئەمە سەرەتای کۆتایی دەوڵەتە بە شێوە کلاسیکیەکەی، چونکە ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوودەدات، قەیرانێکی کاتی نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی ستراتیژییە، لە فۆڕمی دەسەڵاتی سیاسیدا. دەوڵەتی نەتەوەیی چیتر چوارچێوەی هەقیقی فەرمانڕەوا نییە، بەڵکو تەنها بووەتە ماسکێک یان قۆناغێک بەرەو کەوتن و کۆتایی دەچێت لەم ناوچەیە . لە بەرامبەردا، میلیشیاکان وەک ڕاستییەکی سیاسی نوێ، بێ سنوورێکی ڕوون و دیاریکراو، بەبێ لێپرسینەوەیەکی ڕاستەقینە، بەڵام ئەکتیڤ و کاریگەر بە سەر هەمو ئاستەکاندا خۆیان دەسەپێنن .

   تراژیدیاکە بۆ ئێمە لێرەدایە وەکو کورد، لە کاتێکدا جەنگ تەنها ڕوداوێک نیە لەم ناوچەیەدا، بەڵکو دۆخێکی سەپاوی هەمیشەییە، ئێمە چیتر لە ناو دەوڵەتە شکستخواردووە کلاسیکیە نەتەوەییەکاندا ناژین . بەڵکو لە ناو سیستمی میلیشیا جۆراو جۆرە ڕادیکاڵەکاندا دەژین ، ئەمەش پێویستی بە پێداچونەوەو جارێکی تر ڕێکخستنەوەی ئەولەویاتەکانمانە .