داگیرکردنی نیشتمانی گەلێکی تر، تاڵانکردنی سامانی،  یەخسیربردنی مرۆڤەکانی ومێینەکانی وەک دەستکەوت..! ئەمانە هەرهەمووی لەسایەی ڕیسا داتاشراوەکانی شەڕ وجەنگەکانەوە مرۆڤایەتیان پێ ئەتکراوە وبەزاڵسالاری بۆبراوەکان نمایشکراون ودەناسێنرێن..!

بردنەوەی ئەو جەنگانە لەرۆژگارەکانی کۆندا بەماناکانی ئازایەتی ومافگەڕاندنەوە سەپێندراون بەسەر دۆڕاودا.  ئەومەیلە درێژەی کێشاوە  تائەمڕۆمان  کەبەردەوام  لەخەسڵەتێکی نوستودا لەلاێکی رووی روخساری ئەوکۆمەڵە مرۆڤانەدا هەڵدەکوڵیت کەلەهەل ومەرجێکی ڕەخساو بۆیاندا ڕادەبن وبەهاوشانی هاوبیرەکانیان لەقەوارەی ڕێکخراوەیی ئایدیالۆژیای ئایینی یان تیۆری بێمانادا بانگەشەی بۆدەکەن. پاشان لەدیوەکەی تری رووی هەمان روخسارەکەدا بەهێزی چەکداری ولەهێڕشی دڕندانەدا ڕایدەپەرێنن ،  کەلەدونیای مەدەنیەتدا دوورە لەمەردایەتی.

بەسەرهاتەکانی مێژو:

* بزاڤی سیاسی سەربەخۆخوازی گەلی (Baskباسک لە ئیسپانیا وبەشێکی فەڕەنسا) لە 1895 وکردەوە سەربازیە توندوتیژیەکانی ڕێکخراوی (ئەیتا ETA)ی ئیسپانی لەنێوان 1909وە تا 1975، بەڕێککەوتنی نێوان (حکومەتی ئسپانیاو بزوتنەوەی باسک) پەرلەمانی خۆ وبەرێوەبەرێتی خۆسەری لە بۆهەرێمی باسک لەچوارچێوەی جوگرافیای ئیسپانیادا جێگیربوو.

* شاڵاوەکانی فەڵە خاچێکان (الحملات الصلیبیە) لەسەربنەمای فەتواێکی ئایینی (پاپا ئەسکەندەری دووەم)لە1063 وەک باڵە سیاسێکە وپڕاکتیزەی هێڕشە سەربازێکانی یەک لەدوایەکی سوپاکانی وڵاتانی ئەوروپا لە 1095 وە تا 1291 وەک باڵە سەربازێکە بۆ قەڵاچۆکردنی ئیسلام لەڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا. لەئاکامدا (سەلاحەدینی ئەیوبی)و لەشکرەکەی  شکستی پێهێنان...

لێرەدا ئاماژە  بە دوو سەرگوزەشتەی دیکەدەدەین:

سەرگوزشتەی  یەکەم:  سوپای کۆماری ئایرلاند  IRA) Irish Republican Army  - ئیرا )

لە ساڵی 1905ئارسەر گریفیت Arthur Griffith  پارتێکی سیاسی جوداخوازی ئێرلەندی لەژێرناوی (شین فەین  Sinn Féin - ئیرلەندا بۆ خۆمان،  بەکورتکراوەی SF)،  دامەزراند بەمەبەستی جیابونەوە  لەبەریتانیای مەزن.

دوای سەربەخۆیی لە1921وشەڕی ناوخۆیی1923-1922،  دوورگەی ئایرلاندا بۆ دوو وڵاتی جیاواز دابەشبوو، ئایرلەندای کاسۆلیکی لە باشوور بەفەرمی بە( کۆماری ئایرلەندا) دەناسرێت  وئایرلەندای باکوور، بەڵام،  وەک بەشێک لە بەریتانیا، لەمەی دواییدا نزیکەی %60 دانیشتووانی پرۆتستانت و %40 کاسۆلیکن. تێکرای لایەنەکان لەسەر ئەودابەشبوونە ناکۆکبوون وململانێی توندوتێژی خوێناوی بەدوادا هات.!

یەکدوو ساڵ پێشتر، لە 1919سوپای کۆماریخوازی ئێرلەندا (IRA) وەک هێزێکی خۆبەخشی ئێرلەندا لەڕێکخراوێکی ناسیۆنالیستی شەڕانگێزدا پێکهێنرا. IRA بۆمەبەستی ڕزگاربوون لە دەستەڵاتدارێتی بەریتانیا ،  کە لە1801وە دژایەتی ئایرشەکانی دەکرد..! کاتێک بەریتانیای پرۆتستانت لەگەڵ ئێرلەندای ڕۆمانی کاسۆلیکی یەکگرتووییان جاردا. ئیرا  IRAوەک ڕێکخراوێکی نهێنی،  گەریلائامێز پۆلیس وهێزە سەربازییەکانی لەچالاکی خوێناویدا بەئامانج دەگرت. لەوڕێگایەوە هەوڵیدا دەستەڵاتدارێتی بەریتانیا لە ئایرلاند بەگشتی محاڵ بکات،  بۆئەوەی یەک کۆماری سەربەخۆی ئێرلەندا هەبێت. (شین فەین Sinn Féin) پارتێکی سیاسی بوو، زۆرێک لە ئەندامەکانی لەیەککاتدا ئەندامی ئیرا وئەندامی SFبوون.  بەڵام،  IRA وSF داکۆکیان لە سەربەخۆیی یەکتری دەکرد، بێئاگاییان لەجموجۆڵ وبریار وەرگرتنەکانیان دەردەبڕی..! گوایا  دوو ڕێکخستنی توتاڵ جوداوازن لەیەکتری.!

بەڵام، پرۆسەی ململانێکان وتێکەڵاوی چالاکیە مەدەنێکان وسەربازێکان لەئاستێکدابوون؛ ڕای گشتی ناوە ودەروە،  کاتێک باسی ڕێکخراوی (سین فەین SF) دەهاتە بەرگوێ، هەموو بە (IRA ئیرا) وەریان دەگرت ولێکدەدایەوە وبەپێچەوانەیشەوە لەیەکیان جیانەدەکردنەوە..! (سین فەین SF) وئیرا (IRA)  سووربوون لەسەر ئینکاری وکەللەڕەقی خۆیان لەوبارەیەوە و ئەو بۆچونانەیان ڕەتدەکردەوە..!

لەڕاستی و واقیعیشدا : (شین فەین SF و IRA) هەردووکیان دوولاروی یەک روخسار بوون..!

سەرگوزشتەی دووم:  داعــش؛

لە 29 حوزەیرانی 2014(داعش دەوڵەتی خلافەتی ئیسلامی عیراق وشام)ی دامەزراند وئەبوبەکر بەغدادی بە خەلیفە جاردا..! لەسەرەتاوە بەتوندوتیژی وکوشتار دەستی پێکرد..! لەئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانانی وەرنەگرت..!

بەشێک لە شرۆڤکاران وڕۆژنامەنوسان لەسەروبەندی روداوەکاندا،  ئاماژەیان دەدا بەئاسانکارێکانی (کۆماری تورکیا)بۆ پەڕێنەوەی خۆبەخشە ئیسلامێکان لە سەراپای وڵاتانی دونیاوە بۆ ناو بەشەکانی خاکی سوریا وعیراق کەلە ژێر دەستەڵاتی داعشدا بوون،  دەنگۆی تیمارکردنی بریندارەکانی داعش لەهەندێک لەنەخۆشخانەکانی تورکیادا جەختیان لەسەردەکرایەوە. هەروەها ئاماژە بە(قەتەر) دەدرا لەجۆرە پشتیوانیکردنێکی ناوکێش بۆ داعش..!  

تائەمڕۆمان چالاکیە ترۆریستێکانی (داعش) بەشێوەیەکی سەرەکی لە عێراق وسوریادایە وتا راددەێکیش لەوڵاتانی دیکەی وەک: (باشووری یەمەن،  لیبیا،  کەرتی سینا - میسر، سۆماڵ،  باکوری ڕۆژهەڵاتی نێجیریا،  مۆزەمبیق،  خوراسان، پاکستان و....هتــد)دایە.

(داعش)، کوشتن وسەربڕین،  بەکەنیزەبردنی ئافرەت وکڕین وفرۆشتنیان، بە(صبایا) بردنی نێرینە منداڵ ونیکاحی جیهاد وهــ‌تد...  بەپێی تەفسیرەکانیان لەسەربنەماکانی شەریعەت حەڵال ڕاگەیاند،  تائیستا هیچ حزب وگرۆپێکی جیهانی ئیسلامی (بەزوڵاڵی) ئەو تاوانکاریانەیان مەحکوم وڕەت نەکردۆتەوە..!  لەکوردستانی خۆماندا حزب وکۆمەڵە ئیسلامێکان کردەوەکانی (داعش)یان دژ بەگەلی هەرێمی کوردستان ولەنێویاندا کوردی  ئێزیدی رسوا نەکردوە وبە تاوانی نەفرەتلێکراوی دژەمرۆڤایەتی لەقەڵەم نەداوە..! لەتوێی لێدوانەکانی لێرەولەوێیاندا جۆرە هاوسۆزێک بۆ(داعش) دەردەبڕن، کوژراوەکانیان لەژێرلێوەوە بەشەهید دادەنێن. هەموو بەڕەوانی لەولێدوانانە تێدەگەین.!

دەوڵەتی خلافەتی ئیسلامی،  هەوێنی بیری ئایینی ئیسلام وئایدۆلۆژیا وعەقیدەی حزبەکانی ئیسلامی سیاسی وگروپە ئیسلامێکانە بەگشتی،  ئەمە؛ بەپراکتیزەی جیاواز وجۆراوجۆر. 

لەنێوان کردەوەکانی (داعش) لەمەیدانەکاندا لاێکەوە وبۆچونەکانی پارت وگروپە ئیسلامێکان لە تەفسیر وپەیڕەویکردنی حوکمەکانی شەریعەتی ئیسلامی لەلاێکی دیکەوە ،  هیچ ناکۆکی وبەرکەوتەی ناتەریبی جەوهەری نابینرێن..! لەپێناوی گەیشتن بەیەک ئامانجی هاوبەش، بەتاکتیک و ڕێچکەی جیاواز، هەردوولا تەعبیر لەدوولاروی یەک روخسار دەکەن..!

دووا وشــە:

تێگەکانی (باڵی سیاسی وباڵی سەربازی) لەپەیڕەو پرۆگرامی هیچ حزبێکدا نەهاتوون وددانیان پێدانەنراوە،  بەڵام جۆری چالاکی (سیاسی وسەربازی) جیاواز وجیاکردنەوەیان لەژێرناوی جیاوازدا زیرەکانە سازکراوە بۆ گەیشتن بەیەک ئامانجی هاوبەشی ئایدیۆلۆژی لەڕیگای پۆڵێنکردنی گروپەکان  بە(باڵی سیاسی وبەباڵی سەربازی) بۆخەپاندنی ڕای گشتی وخەپاندنی ڕای مرۆڤەڕاڕاکان.

ڕەوتەکان لەئایدیۆلۆژیای باوەڕێکی سیاسی علمانیەوە یان لەعەقیدەێکی ئایینیەوە چاوهەڵدەهێنن وسەرچاوەدەگرن..! بەدڵنیاییەوە لەهەموو حاڵەتەکاندا؛ بەدوو لاروی یەک روخسار دەمێننەوە.