پێشەکی:
ئەم نووسینە سەرنج و بەراوردکاریەکی کورتە بۆ کتێبەکەی دکتۆر سەباحی غالب لەسەر کەسایەتی ئەمین زەکی بەگ. وتارەکە وێڕای ستایشکردنی لایەنە زانستی و مێژووییەکانی ئەمین زەکی وەک "ئیبن خەلدونی کورد"، تیشک دەخاتە سەر جیاوازییە ڕیشەییەکانی نێوان پڕۆژەی ڕووناكبیریی ئەو و پڕۆژەی سیاسیی شێخ مەحمودی حەفید. لێرەدا پرسیار لەسەر عوسمانیخوازیی ئەمین زەکی، بێدەنگیی بەرانبەر بزووتنەوەی نەتەوەیی و کارکردنی لە ناو پڕۆژەی دەوڵەتی عێراقی دەکرێت، لە هەمان کاتدا ڕەخنە لەو بەراوردکارییانە دەگیرێت کە دکتۆر سەباح لە نێوان مەلیک فەیسەڵ و شێخ مەحموددا ئەنجامی داون.
کتێبی بیرمەند و مێژوونووسی گەورەی کورد، محەمەد ئەمین زەکی بەگ، نووسینی دکتۆر سەباحی غالب، ئاوڕدانەوەیەکی ورد و زانستییە لەسەر ڕۆڵی مێژوونووس و زانای گەورەی کورد محەمەد ئەمین زەکی بەگ. نووسەر لەسەر ژیانی، نووسینەکانی، بیری، پلە و پۆستەکانی و هەڵوێستەکانی هەڵوەستەی کردووە و بە شێوازێکی جوان و وردەکارییەوە ڕۆچووەتە نێو تانوپۆی بەرهەم و کاری ئەو زاتە.
بەڕاستی ئەمین زەکی بەگ ڕێچکەشکێن و سەرمەشقی گۆڕانکارییە لە میتۆدی زانستی مێژوونووسانی کورددا. ئەو لە دوای شەرەفخانی بەدلیسی، بۆ یەکەمجار مێژووی کورد و کوردستانی لەسەر بنەمای زانستی ئەپستمۆلۆژی و بە میتۆدی شیکاری نووسیوەتەوە و پشتی بە سەرچاوەی جیاواز بە زمانەکانی دونیا بەستووە. نووسەر هەرچی لەسەر گەورەیی ئەو زاتە نووسیبێتی زیادەڕەوی نەکردووە. دکتۆر کەمال مەزهەریش جوان وەسفی کردووە و چواندوویەتی بە "ئیبن خەلدونی کورد" و ڕابەری مێژوونووسانی دوای خۆی.
وێستگەکانی ژیان و خزمەتی ڕۆشنبیری
ئەمین زەکی بەگ لە سلێمانی لەدایکبووە، لە بەغدا خوێندنی سەربازی تەواو کردووە و لە ئەستەنبوڵ تێکەڵ بە دامودەزگاکانی عوسمانی بووە. زۆربەی تەمەنی وەک ئەفسەرێکی لێهاتوو و فرەبەهرە لە بواری جوگرافیا، ئەندازیاری و پلە باڵای سەربازیدا بەسەر بردووە. دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، تا ساڵی ١٩٢٤ لە ئەستەنبوڵ دەبێت و لە ساڵی ١٩٢٥ دەگەڕێتەوە سلێمانی و پێشوازییەکی گەرمی لێ دەکرێت. لە ساڵی ١٩٢٧ دەبێتە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران و دواتر دەبێتە وەزیر.
تێبینی و سەرنجە ڕەخنەییەکان:
دابڕان لە بزووتنەوەی نەتەوەیی: ناوبراو ئاگاداری گۆڕانکارییەکانی کوردستان بووە؛ قۆناغی یەکەمی حوکمداری شێخ مەحمود (١٧ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ تا ٢٢ی حوزەیرانی ١٩١٩)، قۆناغی دووەم (تشرینی یەکەمی ١٩٢٢ تا مارتی ١٩٢٣) و قۆناغی بزووتنەوەی چەکداری تا ١٩٢٥. بەڵام لەو حەوت ساڵەدا تەنانەت نامەیەکیشی بۆ شێخ نەنوسیووە. کەواتە هیچ پەیوەندییەکیان نەبووە و ناوبراو خۆی لە قەری ئەو پرسە نەداوە، بەڵکو ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتی عوسمانییەوە هاتۆتە نێو دەسەڵاتی ئینگلیز و عێراقەوە.
پڕۆژەی ڕووناكبیری بەرانبەر پڕۆژەی سیاسی: بەڕاستی تۆفیق وەهبی بەگ و ئەمین زەکی لە منەوەرەکانی کورد بوون لە بەغدا لە سەردەمی پاشایەتیدا، لە نێو پڕۆژەیەکی ڕووناكبیریی کەلتووری کوردیدا بوون و کاریگەری گەورەیان هەبووە وەک گەشەکردنی زمانی کوردی، پاڵپشتی خوێندنی کوردی، دامەزراندنی پەروەردەی کەرکوک و ململانێ لەگەڵ ساطع ئەلحوسەری و عەرەبە شۆڤێنییەکاندا. بەڵام ئەم زاتە پڕۆژەیەکی سیاسی بۆ دروستکردنی دەوڵەت نەبووە. وەک دکتۆر عەباس وەلی پێی وایە، ئەو تەنها لە ناو پڕۆژەیەکی ڕووناكبیریدا کاری کردووە تا سنووری ئۆتۆنۆمی نەک دەوڵەت.
بەراوردکارییەکی نادروست: لێرەدا نازانم بەڕێز دکتۆر سەباحی غالب بۆچی دەیەوێت ڕۆڵی ئەم و شێخ مەحمود بەراورد بکات؟ شێخ مەحمود پڕۆژەیەکی سیاسی بونیاتنانی دەوڵەت و مەملەکەتێکی هەبووە و دەوڵەتی ڕاگەیاند، بەڵام ئەمین زەکی بەگ وەک سیاسەتوانێکی عێراقی پۆستە ئیدارییەکانی بەڕێوە دەبرد نەک وەک سەرکردەیەکی هەڵگری شوناسی کوردایەتی. ئەگەر نووسەر ڕەخنەی لە شێخ هەبێت بۆ دەوڵەتسازی، ئەوا ئەمین زەکی لە ناو پڕۆژەی دەوڵەتی عێراقدا بوو کە لە بنەڕەتدا لەگەڵ ئینگلیز دژی بونیاتنانی دەوڵەتی کوردی بوون.
پەیماننامەی سێڤەر: لە لاپەڕە ٦٣دا نووسەر دەڵێت ئەمین زەکی ڕەخنەی لە سێڤەر گرتووە. منیش دەڵێم: ئەگەر ئەو توانجەی لە شێخ مەحمود بێت کە ماددەکانی ٦٢ و ٦٣ و ٦٤ی سێڤەر ناوچەی سلێمانی دیاری نەکردووە (چونکە ئاماژە بە ڕۆژهەڵاتی فوڕات تا وان دەکات)، ئەی بۆچی ئەمین زەکی خۆی کە ئەو کاتە یەکێک لە خوێندەوارە منەوەرەکانی سەردەم و خاوەن قەڵەم بوو، هیچ هەڵوێستێکی بەرانبەر ئەو پرسە نەبوو؟
عوسمانیخوازی (ل ٤٥): نووسەر لە پێشەکی کتێبی "بەغدا دوا کارەساتی لە دەستچوونەکەی"دا نووسیویەتی: "ئەمڕۆ پێنج ساڵ و دوو مانگە بەغدا و عێراق لە خاکی عوسمانی جیابووەتەوە... بە دڵ و دەروونێکی عوسمانیخوازەوە دڵم بەو کارەساتی دڵتەزێنە دەسوتێتەوە." لێرەدا دەبێت بپرسین: لەبری ئەوەی دڵی بۆ کوردستانی لەخاچدراو بسوتێت، بۆچی دڵی بۆ دەوڵەتی عوسمانی دەسوتێت؟! ئەو تا ١٩٢٤ هەر لە تورکیا وەک فەرماندەی سوپا مابووەوە، یانی تا دوا سەموون لە خزمەتی سوپادا بووە.
هەڵوێست بەرانبەر ڕێکخراوی سیاسی (ل ٥٥): لە ئابی ١٩٢٨ کاتێک ئەحمەد خواجە و هاوڕێکانی داوای لێ دەکەن بۆ دروستکردنی ڕێکخراوێکی سیاسی، ئەو دەڵێت: "ئامادە نیم کارتان لەگەڵ بکەم... تکایە ئەم نهێنییە بپارێزن... چونکە ئینگلیز بزانێت نیگەرانیان دەکات." * بەراوردی مەلیک فەیسەڵ و شێخ مەحمود (ل ٦١): نووسەر دەڵێت فەیسەڵ عیبرەتی وەرگرت و داوای پشتیوانی ئینگلیزی کرد بۆیە دەوڵەتی دروست کرد، بەڵام شێخ چووە گژیاندا. لێرەدا قەزاوەتێکی مێژوویی دەکەین: ئینگلیز خۆی مەلیکی بۆ عەرەب هێنا و هاوکاری کرد، بەڵام مەملەکەتەکەی شێخی ڕووخاند لە پێناو نەوتی موسڵ و کەرکوک. ئەگەر قسە لەسەر دژایەتی بێت، لە شۆڕشی ١٩٢٠دا عەرەبەکانیش دژی ئینگلیز ڕاپەڕین، بەڵام لە کۆنگرەی قاهیرەدا بڕیاری دروستکردنی مەلەکەتی عێراقیان بۆ درا. هەقوایە بە دیدێکی قووڵەوە قەزاوەتی مێژوویی بکەین.
کۆتایی
ئەگەر قسەکە ئەوە بێت شێخ مەحمود دژی ئینگلیز بووە، ئەی بۆچی ئینگلیز ئەمین زەکی بەگیان نەکردە ڕابەری کورد لە کاتێکدا لە ئەستانە گەڕایەوە و پۆستی گەورەشی لای ئەوان هەبوو؟ بێگومان ئەمین زەکی بەگ لە مێژوونووسیدا بێ هاوتایە، بەڵام لە سیاسەتدا تەنها وەک فەرمانبەرێکی ناو پڕۆژەی دەوڵەتی عێراق مابووەوە نەک سەرکردەیەکی سیاسیی خاوەن شوناسی سەربەخۆ.
ئەگەرچی ئەمین زەکی بەگ لە مێژوونووسیدا بێ هاوتایە و جێگەی شانازییە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە نەبووەتە سەرکردەیەکی خاوەن شوناسی سەربەخۆ، بەڵکو وەک فەرمانبەرێکی باڵا لە ناو پڕۆژەی دەوڵەتی عێراقدا ماوەتەوە. پێویستە مێژوو بە دیدێکی قووڵ و بێ لایەنانە بخوێنینەوە.