هاوپەیمانە نوێکان (1990–1991): 

یەکەم جەنگی کەنداو (1990–1991) یەکێک بوو لەو فاکتەرە بەهێزانەی کە کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لەسەر گۆڕانکاریی مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ئەم جەنگە دوای داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراق دەستی پێکرد و بە کشانەوەی سوپاکەی سەدام حوسێن لەو وڵاتە کۆتایی هات.

ئەم جەنگە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە هاوسەنگی هێز و هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە و جیهاندا دروست کرد.
دەرنجام بووە هۆکاری دروستبوون و ریزبەندی هاوپەیمانی سیاسی و سەربازی نوێ لەناوچەکەدا.

باگراوندی مێژوویی جەنگ
حکومەتەکانی پێشووی عێراق لەسەردەمی پاشایەتی، کۆماریی یەکەم داوای یەکخستنەوەی کوەیتی کردووە،
لە 2ی ئاب 1990، عێراق کوەیت داگیرکرد بە بیانووی کێشەی لە مێژینەی سنوور، ئابووری و نەوت، هەروەها بەتایبەت تۆمەتبارکردنی کوەیت و رۆڵی لە کەمکردنەوەی نرخی نەوت لەبازاری رێکخراوی ئۆپیک. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان  هێرشی سەربازیان کردە سەرعێراق و جەنگەکە بە ئازادکردنی کەویت لە شوبات 1991 کۆتایی هات.

ئەنجامە سیاسییەکان

دامەزراندنی سیستەمی جیهانی تاک‌ جەمسەریی:

دوای کۆتایی جەنگی سارد، ئەمریکا وەک هێزی یەکەمی جیهان خۆیسەپاند، کە سیستەمێکی نوێی پەیوەندیی نێودەوڵەتی دروست کرد.

لاوازبوونی عێراق:
لە ٣ ئازاری ١٩٩١
ژنراڵ نورمان شوارزکۆف فەرماندەی سوپاسی ئەمریکا- فەریقی یەکەم سوڵتان هاشم  سوپاسالاری عێراق.
  لە خێوەتگەی سەفوان ( خيمة صفوان) رێککەوتننامە یەکیان واژووکرد،  لايەنی دووەم لەژێر فشار و ناهاوسەنگی هێز دا خۆی رادەستکردی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان کرد.
عێراق دەرنجام بەو سزا و گەماڕۆ نێودەوڵەتی و گوشارە سیاسییانە و ڕۆڵی ناوچەیی لاواز بوو.
 کوردستانیش بوو بە هەرێمێکی نیمچە سەربەخۆ لەعێراقدا.

دابەشبوونی جیهانی عەرەبی
وڵاتانی عەرەبی دابەش بوون بە دوو بەرەوە:

* پشتیوانی هاوپەیمان (وەک عەرەبستانی سعوودی و میسر)
* دژایەتی هاوپەیمان (وەک ئوردن و یەمەن و ڕێکخراوی ڕزگاریی فەلەستین)
* واتا کۆمکاری عەرەبی دابەشبوونی تێکەوت.

دەرئەنجامی هێز و ئاسایشی ناوچەکە.

دامەزراندنی بنکەی سەربازیی ئەمریکا لە کەنداودا
بنکە سەربازییەکان لە عەرەبستانی سعوودی و قەتەر و کوەیت دامەزرا، کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر هاوسەنگی هێز و هاوکێشەکانی ناوچەکە هەبوو.

بەهێزبوونی پاراستنی کەنداوی
ڕۆڵی ئەنجومەنی هاوپەیمانی کەنداوی زیاد بوو لە بوارە سەربازی و ئاسایشییەکاندا.

دەرنجامە ئابوورییەکان
ژێرخانی ئابووری کوەیت تووشی زیانی گەورە بوو، عێراقیش بەهۆی جەنگ و سزاکان، ئابوورییەکەی لاواز بوو.
بازاڕی نەوت وڵاتانی کەنداو  هەژموونیان لەسەر بازاڕی نەوتی جیهانی زیاتر بوو.

هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نوێ
هاوپەیمانێکی فراوان بە سەرکردایەتی ئەمریکا و پشتیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان دروست بوو.

نزیکبوونەوەی کەنداو–ڕۆژئاوا
پەیوەندییە سەربازی و سیاسییەکان لەنێوان وڵاتانی کەنداو و ڕۆژئاوا (بەتایبەتی ئەمریکا) بەهێزتر بوون.

لاوازبوونی هەژموونی یەکێتی سۆڤیەت
ئەمە هۆکارێک بوو بۆ بەهێزبوونی ئەمریکا لە سیستەمی جیهانیدا.
کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و ناوچەییەکان

* زیادبوونی کێشەو ئاڵۆزییە سیاسییەکان لە ناوچەکەدا.
* پشتبەستن زیاتر بە هێزە دەرەکییەکان 
* ئامادەسازیی بۆ جەنگەکانی داهاتوو (وەک جەنگی 2003ی روخانی رژێمی عێراق داگیرکردنی ئەو وڵاتە لە لایەن ئەمریکا و هاوپەیمانانەوە)کرا.

کۆتایی

یەکەم جەنگی کەنداو گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سیستەمی ناوچەیی و جیهانی دروست کرد. ئەمریکا هێزی سەرەکی بوو، عێراق لاواز بوو، و هاوپەیمانە نوێکان دروست بوون کە هێشتا کاریگەریان بەردەوامە.
چەمکی نوێی سیاسیی، ئابووریی، سەربازیی، لە دوای ئەم جەنگە هاتە نێو فەرهەنگە سیاسییەکانەوە، وەک چۆن چەمک و تێرمی نوێ لەدوای هەردوو جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانییەوە هاتە کایەوە.
بۆیە ئەزموون و رووداوەکانی مێژوو، ئەو راستيە دووپاتدەکەنەوە، کە لە پاش جەنگە ئەقلیمی و نێودەوڵەتیەکان گۆڕانکاری گەورە  رودەدات و  چەمک و تێرمی نوێ لە فەرهەنگی سیاسیی، سەربازیی، دبلۆماسیی دێتە کایەوە.
با چاوەڕێی دەرنجامی جەنگی ئێران و (ئەمریکا- ئیسرائیل) لە گەروی هورمز  بکەین، ئایندەی گۆڕانکاری لە هاوکێشە ئەقلیمی و نێودەوڵەتیەکان بەرەکوێ هەنگاو دەنێن؟

د.بورهان محەمەد فەرەج