ڕەنگە زۆرینەمان واتێگەیشتبێتین کە بۆردومانکردنى باشوورى کوردستان لەلایەن ڕژێمى سەدام حسێنەوە، ئەمە یەکەمین جارە لەمێژوودا ئەم چەکە ترسناکە لە دژى میللهتی کورد بەکارهێنرابێت، بەڵام کە بەدواداچوون بۆ مێژووى ئەم تاوانە دەکەیت دەبینیت مێژوویەکى زۆر کۆنتری هەیە.
بەشێوەیەکى گشتى لە بەکارهێنانى چەکى کیمیایی لە سەدەى بیستەمدا ئاماژە بۆ ماوەى جەنگی یەکەمی جیهان و دواى ئەم جەنگە دەکرێت.
لەم چوارچێوەیەدا لە سەروبەندی ئەم جەنگەو دواى جەنگەکەش، بەشێکى زۆر لە سەرچاوەکان باس لە دڕندەیی و زەبروزەنگی هێزەکانى بەریتانیا دەکەن لە کاتى داگیرکردنى هیندستان و عیراق و ڕووبەڕووبوونەوەى بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى كورد.
لەم میانەدا (جەواهیر لال نەهرۆ) لە کتێبەکەى خۆیدا (چاو خشاندنێک بە مێژووى جیهاندا) باس لە دڕندەیی هێزەکانى بەریتانیا دەکات لە بۆردومانکردنى باشورى کوردستان، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە بەریتانیا لە بۆردومانکردنى گوندەکانى کوردستاندا بۆمبی کاتبۆدانراو ( قنابل موقوتە) ی بەکارهێناوە. ئەم بۆمبانە لەکاتى کەوتنە خوارەوەیان یەکسەر نەدەتەقینەوە، بەڵکو دواى ماوەیەک کاتێ خەڵکی دەگەڕانەوە شوێنى خۆیان، ئینجا بە خەڵکەکە دەتەقینەوە، ئهو دهمهش یان ڕاستەوخۆ ئەو کەسەى دەکوشت یان جەستەى دەشێواند و کەم ئەندامى دەکرد، ئەمە بەسەر مەڕوماڵاتیشیاندا دەهات .(١)
زەبروزەنگ و دڕندەیی هێزەکانى بەریتانیا لەبەرانبەر کورد هەر لە تاقیکردنەوەى ئەم بۆمبە کاتبۆدانراوانەدا نەماوەتەوە، کە بۆ ئەو سەردەمە چەکێکى نوێ و تاقینەکراوە بووە، بەڵکو گازى کیمیاییشى بەکارهێناوە.
لە بیستەکانى سەدەى ڕابردوو (وینسنتۆن چەرچڵ ) لەو ماوانەدا پۆست و پێگەى سیاسی و سەربازى گرنگی هەبووە، تاوانباره به بهكارهێنانی چهكی كیمیایی دژی كورد، لهو كاتهوهو تا ئهم دواییانهش، ئەم تاوانە پەردەپۆشکراوەو بە نهێنى هێشتوویانەتەوە، بهلام لەم ساڵانەى دواییەدا لێرەو لەوێ لە چەند سەرچاوەیەکدا ئاماژەى بۆ کراوە. بۆنموونە بەشێک لەو سەرچاوانە بەپێى زنجیرەى مێژوویی دەخەینەڕوو:
چۆمسکى لە کتێبی ( ٥٠١ ساڵە، داگیرکارى بەردەوامە) ( ٥٠١ سنة الغزومستمر، 1993) لە لاپەڕە (٤٣) نووسیوێتى ( ونستۆن چەرچڵ ) پێیوابووە، کارێکى زۆر دروست و ڕەوایە، گازى کیمیایی ژەهراوى لە دژى خێڵە نامەدەنییەکان بەکاربهێنرێت، بەتایبەتى لە دژى کورد و ئەفغان (٢)
محمد العربی بوقرة لە کتێبی ( العلم ضد العالم الثالث = زانست دژى جیهانى سێیەم، 1999) لە لاپەڕە (١٢) ئاماژە بەوە دەكات ، لە بیستەکانى سەدەى ڕابردوو ئینگلیز لە عێڕاق گازى ژەهراوى کوشندەى دژى کورد بەکارهێناوە (٣)
دوور لە ئاماژەدانى کورت و خێراى نێو چەند کتێبێک، لیژنەى کاروبارى دەرەوەى پەرلەمانى بەریتانیا لە ساڵى ٢٠١٧ ڕاپۆرتێکى فەرمییان لەسەر دۆخ و خواستى کورد ئامادە کردبوو لە ساڵى ٢٠١٨ بڵاویان کردۆتەوە.
( سەرۆکى ئەم لیژنە "تۆم تۆگن هات" لە گفتوگۆی وردهكاریی ئهم راپۆرتهدا ، زۆر به راشكاوانه لهناو پهرلهمانی بهریتانیادا رایگهیاند و گوتی : بەداخەوە ئەوە ڕاستە کە بەریتانیا ، مێژوویهكی پاك وگهشی نییه بەرانبەر بە کورد، بەتایبەتى لەسەردەمى وینستۆن چەرچڵ کە ئەو کاتە وەزیرى موستەعمەرە بووە و یەکەم کەس بوو چەکی کیمیایی لە دژى کورد بەکارهێناوه) (٤)
کتێبی ( وينستۆن چەرچڵ: کاتەکانى و تاوانەکانى) ( Winston Churchill: His time, His Crimes،2022) لە نووسینى تاریق عەلى، ئەم کتێبە تەرخانکراوە بۆ ژیاننامەى سەربازی و سیاسى چەرچڵ.
گرنگی ئەم کتێبە لەوەدایە ڕووى ڕاستەقینەى تاوانکارى و ڕەگەزپەرستانەى چەرچڵ دەخاتەڕوو.
لە یاداشتنامەیەکى نهێنیدا، چەرچڵ بەڕاشکاوى ڕایگەیاندووە ( کە زۆر بە توندیی و جددی لایەنگرى بەکارهێنانى گازى ژەهراوییە لە دژى خێڵ و هۆزە ناشارستانییەکان (٥)
تاریق عەلى لەم کتێبەیدا ( چەرچڵ: کاتەکانى و تاوانەکانى ) بە پشتبەستن بە بەڵگەنامەکانى ئەرشیفی بەریتانى زۆرێک لە تاوانەکانى (چەرچڵ)ى بەدیار خستووە. لەمانەش داواکارى چەرچڵ بۆ بۆردومانکردنى کوردستان بە چەکی کیمیایی.(٦)
لەلایەن نووسەرانى کوردەوە، مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف لە کتێبی ( حدود کوردستان الجنوبیة تاریخیا وجغرافیا) لە لاپەڕە (٤٨٣) دا نووسیوێتى: ( بەریتانیا یەکەمین دەوڵەتە چەکی کیمیایی لە دژى کورد بەکارهێناوە).
نووسەر باس لە بیرەوەرى شایەتحاڵێکى ئەم تاوانەى بەریتانیا دەکات بەناوى ( شێخ مەحمود شێخ حەسەن باراوى) کە یەکێک بووە لە جەنگاوەرەکانى هێزەکەى شێخ مەحمودی حەفید، (٧)
كه له پێناو سهربهخۆیی باشووری كوردستان رووبهرووی كۆلۆنیالیزمی بهریتانی دهبوونهوه .
کەواتە بەریتانیا بەر لە ڕژێمى عێڕاق و چهرچڵ بهر له عهلی كیمیاوی ، کوردستانی بە چەکی کیمیایی بۆردومانکردووە و ئەم تاوانەشیان بەدرێژایی زیاتر لە نیو سەدە شاردۆتەوە ، دوای سهدهیهك تازه بهلگهنامهكانی ئهم تاوانه دهخرێته روو، لهلایهن توێژهرێكی وهكو تاریق عهلییهوه له كتێبی ناوبراویدا.
ئهگهر بهریتانیا ، له بیستهكانی سهدهی رابردوو، راستهوخۆ بهدهستی خۆی به چهكی كیمیایی له كوردی داوه ، ئهوا له ههشتاكانی سهدهی رابردوو، ئینجا له ریگهی هاوكاریكردنی رژێمی سهدامهوه ، ناراستهوخۆ دهستی ههبووه له كیمیابارانی كوردستاندا. ئهمهش بهوهی كه ههژده كۆمپانیای بهریتانی كهرهستهو چهكی كیمیاییان به رژێمی سهدام حوسێن فرۆشتووه .( 8 )
بهردهوامی ئهم جۆره ههڵوێسته دوژمنكارانهو نائینسانییانهی بهریتانیا بهرانبهر بهكورد، ههندێ توێژهرو نووسهری كوردی هێناوهته سهر ئهو باوهرهی كه بهدرێژایی سهدهیهك ،مێژووی خوێناوی كورد له ئهستۆی بهریتانیایهو بهرپرسیاره له تراژیدیای سهدساڵهی كورد.(9)
پەراوێزەکان:
جواهر لال نهرو ( لمحات من تأریخ العالم) ت: لجنة من لأساتذة الجامعيين، دار الافاق الجديدة، بيروت، 1983.
نعوم تشومسکی ( ٥٠١ سنة والغز والمستمر) ت: مي البنهاف، دار المدي، بغداد، 2014.
محمد العربي بوقرة ( العلم صند الهالم الثالث) ط(1)، دار الفارابي، 1999.
www.puknow.com/articleview?article=220&auther=98
( ڕاپۆرت: کاروان جمال تاهیر، نوێنەرى حکومەتى هەرێمى کوردستان لە بەریتانیا).
وتارى (استخدام ونستون تشرشل المروع للأسلحة الكيميائية)، نوسینى جایلز میلتون، وەرگێڕانى بۆ عەرەبى ( محمد عبداکریم یوسف) ماڵپەڕى : الحوار المتعدن www.alhewar.org
رۆژنامەى (کوردستانى نوێ) ژمارەى ڕۆژى (١٨/٦/٢٠٢٢) وتارى : چەرچڵ داواى کردووە کوردستان بە کیمیایی بۆردومان بکرێت، وەرگێڕانى ( ئارێز حسین) https://knew.org/ku/details/1866
عبدالرقیب یوسف ( حدود کردستان الجنوبیة تاريخيا وجغرافيا )، ط 2، 2005، وزارة الثقافة، السليمانية.
بیار سالینجر،اریك لوزان ،حرب الخلیج ( الملف السری )1993،لا28.
بهرپرسیارێتی مێژوویی بهریتانیا،دكتۆر جهبار قادر،مالپهری ،ttps://diplomaticmagazine.net
لهتیف فاتیح فهرهج ، ئینگلیز چییان له كورد دهوێت؟ ماڵپهری . pashangpress.