لە نێوان پاشماوەی ڕێککەوتنە هاوچەرخەکان لە سووریا و ڕێکخستنەکانی بەڕێوەبەریی خۆسەر (قەسەد) لەگەڵ دیمەشک، پاشەکشەی دەسەڵاتە دەستوورییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق لەژێر فشاری بەغداد و بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی، پرۆسەی بێچەککردن و کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداریی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکەو خستنە ژێر فشار و کۆنترۆڵی ئەمنییەوە، و ساردوسڕی و بنبەستە سیاسی و ئەمنییەی بەسەر بزووتنەوەی کوردی لە ئێراندا (وەک حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران حدکا، و کۆمەڵە) لە پەناگەکان و لێوارەکانی چیاکانی زاگرۆسدا سەپێنراوە، پرسی کورد ئەمڕۆ بە دەروازەیەکی چارەنووسسازدا تێپەڕ دەبێت کە توانای بەرگری و ئیرادەی بمێنێتەوە تاقی دەکاتەوە. ئەم قەیرانە تەنها لە هاوکێشە سەربازییەکاندا کورت ناكرێتەوە، بەڵکو لە چوارچێوەیەکی قووڵتر وپێکهاتەییدا گرێ دراوە بە شێوازە تەقلیدییەکانی بڕیاردان وکاری حزبییەوە؛ لەو ماوەیە درێژخایەنەدا کە تێیدا ئاراستە تاکەکەسییەکان وڕکابەرییە مێژووییەکان زاڵ بوون بەسەر کاری دامەزراوەیی وڕاوێژی بە کۆمەڵدا. لە زۆر قۆناغدا، پێکهاتە سیاسییەکان بوونە چوارچێوەی ڕێکخراوەیی تەنگ کە بەرژەوەندییە لاوەکییەکان وکاروباری ئالی دایانگۆشین، ئەمەش بڕیاری سیاسی کردە دیلی دڵەڕاوکێ وڕکابەرییە پووچەکان، وتوانای بۆ دروستکردنی ستراتیژییەکی نیشتیمانیی یەکگرتوو لاواز کرد کە هاوسەنگی لە نێوان پێداویستییەکانی قۆناغەکە وگۆڕانکارییە هەرێمییەکاندا رابگرێت.
ڕەگ وریشە فەلسەفییەکانی مافی چارەی خۆنووسین
چارەنووسی گەلان بە هێزی ئیمپراتۆریەتە تێپەڕبووەکان پێوانە ناکرێت، بەڵکو بە ئیرادەی بەردەوامبوون دەپێورێت کە لە قووڵایی ڕۆحیاندا ڕەگی داکوتاوە. — ژان ژاک روسۆ
دەوڵەت بە قەوارەیەکی سیاسی ودەستووری پێناسە دەکرێت کە کۆمەڵگەیەکی مرۆیی لەسەر هەرێمێکی جوگرافیی دیاریکراو کۆ دەکاتەوە، ولەلایەن دەسەڵاتێکی سیاسییەوە بەڕێوە دەبرێت کە مۆنۆپۆلی بەکارهێنانی توندوتیژی دەکات وخاوەنی سەروەریی ناوخۆیی ودەرەکییە. لە پاڵ ئەوەشدا، «مافی چارەی خۆنووسین» وەک پرەنسیپێکی دەستووری ونێودەوڵەتی دەردەکەوێت کە ئازادییەکی تەواو بە هەر گەلێک دەدات لە هەڵبژاردنی سیستەمی سیاسی، ناسنامە، وشێوازی بەڕێوەبردنی سامان وداهاتووی خۆی بەبێ هیچ دەوەردانێکی دەرەکی. ڕەگ وریشەی ئەم چەمکە هاوچەرخانە لە مێژوودا لە ڕێگەی فەلسەفەی شۆڕشە مەزنەکانەوە شکل گرتوون؛ شۆڕشی ئەمەریکی لە ساڵی ١٧٧٦ لەسەر بنەمای ڕەتکردنەوەی ستەمی دەرەکی وپێویستیی وەرگرتنی ڕەوایی دەسەڵات لە ڕەزامەندیی هاووڵاتییان ومافیان بۆ ئازادی دامەزرا. لە هەمان چوارچێوەدا، شۆڕشی فەرەنسی لە ساڵی ١٧٨٩ دروشمی «ئازادی، برایەتی، یەکسانی» بەرزکردەوە وجەختی لەوە کردەوە کە سەروەری بۆ نەتەوە وگەلانە نەک بۆ پاشاکان یان دەسەڵاتدارە مطلقەکان. دواتر، شۆڕشی ڕووسی لە ساڵی ١٩١٧ هات بۆ ئەوەی ڕەهەندێکی نوێ زیاد بکات کە سەرنجی لەسەر ئازادی چینایەتی ودادپەروەری کۆمەڵایەتی وهەڵوەشاندنەوەی ستەمی چینی خاوەن سامان چڕ کردەوە، و بەڕێوەبردنی سامان و دەوڵەتی بۆ زەحمەتکێشان گواستەوە.
نەخشەی گەلانی نواندەنەکراو: نەتەوەکان بێ قەوارەی دەوڵەتی
سەرەڕای دامەزراندنی سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخ لەسەر بنەمای چەمکی «دەوڵەت-نەتەوە» لە دوای پەیماننامەی وێستفالیا وهەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکان، هێشتا نەخشەی جیۆپۆلەتیکیی گۆی زەوی دەیان گەل ونەتەوەی گەورەی تێدایە کە خاوەنی زمان، کەلتور، مێژوو، ومەیدانێکی جوگرافیی ڕوونن، بەڵام سەرکەوتوو نەبوون لە دروستکردن وناساندنی نێودەوڵەتیی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا.
لە پاڵ گەلی کوردیشدا کە بە یەکێک لە دیارترین وگەورەترین نموونەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت، چەندین نەتەوەی تر هەمان دۆخ ئەزموون دەکەن؛ بۆ نموونە ئەمازیغەکان دانیشتووانی ڕەسەنی باکووری ئەفریقایەن وخاوەنی زمان وکەلتورێکی دێرینن کە بۆ هەزاران ساڵ لە ناو دەوڵەتە نەتەوەییەکاندا بەبێ قەوارەیەکی سەربەخۆ دەژین. لە ئەورووپا، نەتەوەی باسک لەسەر سنووری نێوان ئیسپانیا وفەرەنسا بە زمانێکی ناوازە ومێژوویەکی درێژی خەبات لە پێناو خۆبەرێوەبردندا دەژین، هەروەها کەتالۆنییەکان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیسپانیا خاوەنی کەلتور وزمانێکی تایبەتن کە دۆزەکەیان شاهیدی پێکدادانی بەرفراوان وڕیفراندۆم بوو بۆ سەربەخۆیی بەبێ دانی پیادا نانی نێودەوڵەتی. لە ئاسیا وئەفریقاشدا، تیبەتییەکان لە بەرزاییەکانی تیبەت بە کەلتور وئایین ومێژووی سەربەخۆیانەوە دەژین پێش دەسەڵاتدارێتی چین لە ساڵی ١٩٥٠، لە کاتێکدا نەتەوەی ائیغوری تورکی موسڵمان لە تورکستانی ڕۆژهەڵات ڕووبەڕووی سنووردارکردنێکی ئەمنی توند دەبنەوە کە ڕێگری لە ئاواتەکانیان دەکات، ونەتەوەی بلووچ لە هەرێمی بلووچستاندا کە دابەش بووە لە نێوان پاکیستان وئێران وئەفغانستاندا لە نێو بزووتنەوە داواکارییەکانی بەردەوامدا دەژین بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبەری وسەربەخۆیی. ئەم نەخشەیە دەسەلمێنێت کە نەبوونی قەوارەیەکی سیاسیی سەربەخۆ حاڵەتێکی ناوازە نییە، بەڵکو دیاردەیەکی جیهانیی بەرفراوانە بۆ ئەو گەلانەی کە بەرژەوەندییەکانیان لەگەڵ سنووری دەوڵەتە نەتەوەییە هاوچەرخەکان ورێککەوتنە ئیمپریالیستییەکاندا تێکهەڵکێش بوو، وبەمەش دۆزەکەیان لە یادەوەریی مێژوودا بە زیندوویی هێشتەوە.
ڕەگ وڕیشە مێژووییەکانی سەربەخۆیی ناوخۆیی
ئەو ناوچانەی کە چڕی وبوونی کوردیان تێدایە لە باکووری سووریا وباکووری جەزیرەی فوڕات، لەگەڵ تەواوی بلاد شام، لە دوای جەنگی مەرج دابق لە ساڵی ١٥١٦ کەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەوە. ئەم ناوچانە پێکهێنەری یەکەێکی ئیداریی سیاسیی یەکگرتوو نەبوون بە تەنیا، بەڵکو لە ڕووی مێژووییەوە شوێن ولایەتە گەورەکانی عوسمانی کەوتن وەک حەڵەب، دیاربەکر وئەیالەتی ڕەقا، وفرەچەشنییەکی دیمۆگرافیی دێرین جیابوونەوە کە کورد وعەرەب وتورکمان وئاشوورییەکانی لەخۆ گرت لە ڕێگەی کۆچکردن وهاوپەیمانییە هۆزەکانەوە کە عوسمانییەکان بۆ پاراستنی سنوورەکان وڕێگە بازرگانییەکان پشتیان پێ دەبەست.
کۆمەڵگە وناوچە کوردییەکان لەو سەردەمەدا خاوەنی سەربەخۆییەکی نسبی وناوخۆیی بەرفراوان بوون، کە خۆی لە پشت بەستن بە سیستەمی ئیقاعاتی سەربازی ومیرییە ناوخۆییەکان وئیماراتە نیوە سەربەخۆکاندا دەبینییەوە (وەک جەبەل ئەکراد وناوچەکانی کرمانجیا) بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی ویەکلاکردنەوەی ناکۆکییەکان بەپێی دابونەریتی ناوخۆیی، لەگەڵ سەربەخۆیی دارایی وئیداری کە بە سەرکردەکان درابوو لە کۆکردنەوەی باجدا بە مەرجی وەفاداری بۆ سوڵتان ودابینکردنی پشتگیریی سەربازی لە کاتی پێویستدا. بەڵام ئەم دۆخە تووشی گۆڕانکاریی گەورە بوو لەگەڵ چوونە ناو قۆناغی چاکسازی وناوەندگەرایی دەوڵەتی عوسمانی لە سەدەی نۆزدەهەمدا (ڕێکخراوەکانی عوسمانی لە ساڵی ١٨٣٩ ودوای ئەوە)، کاتێک ئیستانبوڵ هەوڵی دا دەسەڵاتی ڕاستەقینەی خۆی بسەپێنێت ونفوزی میرنشینە ناوخۆییەکان کەم بکاتەوە بۆ سەپاندنی باج وسەربازگەی ناچاری، کە ئەمەش کۆتایی بەو سەربەخۆییە نسبییە هێنا وناوچەکەی خستە قۆناغی نوێی بەڕێوەبردنی ناوەندییەوە تا هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکە لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم.
تاقیکردنەوەی واقیعی هاوچەرخ: ئایا داڕمانی مافی چارەی خۆنووسینە یان خۆشارەوەیەکی ستراتیژی؟
لە سایەی دیمەنی جیۆپۆلەتیکیی هاوچەرخ وباڵادەستیی هێزە گەورەکان وەک جەمسەرێک کە سیستەمی نێودەوڵەتی بەپێی بەرژەوەندییەکان ئاڕاستە دەکات، چەمکی «مافی چارەی خۆنووسین» ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی توند بووەوە کە ناوەڕۆکە یاسایی ومرۆییەکەی بەتاڵ کردەوە بۆ ئەوەی بکەوێتە ژێر کاریگەری لۆژیکی پراگماتیزمی سیاسی. بەڵام ئەم داڕمانە تیۆرییە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی مەیدانیی توند دەبێتەوە کە لە گۆڕانکارییە گەورەکاندا خۆی دەبینێتەوە کە پرسی کورد لە هەرێمەکەدا پێیدا تێپەڕ دەبێت؛ لە هەوڵەکانی تێکەڵکردنەوەی ناوچەکانی خۆبەڕێوەبەری لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی سووریادا، تاوەکو دەگاتە فشار و ڕێڕەوە پەیوەندیدارەکان بە بێچەککردن و کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداریی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) و خستنە ژێر فشار و کۆنترۆڵی ئەمنییەوە، و لەوێشەوە بۆ سازشە بەردەوامەکانی کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لەبەردەم دەسەڵاتی ناوەندی لە بەغداد پێشکەشی دەکات، تا دەگاتە دۆخی ساردوسڕی و ڕکۆدی سیاسی کە بەسەر بزووتنەوە کوردییەکان لە جوگرافیای ئێراندا لەژێر چەپۆکی زۆرداری و دەسەڵاتە ئەمنییە توندەکاندا سەپێنراوە.
ئەم زانیارییە خێرایانە دەروازەیەکی فراوان دەکەنەوە لەبەردەم دوو خوێندنەوەی ناکۆکدا سەبارەت بە کۆتاییەکانی مافی چارەی خۆنووسین:
لە ڕوانگەی «واقعگەری سیاسیی توند»
داڕمان یان ساردبووەوەیەکی کاتی): لە سەرەتادا ئەم گۆڕانکارییانە وەک ڕیشەکێشکردنێکی کرداری بۆ هەموو ئاواتە سەربەخۆخوازەکان یان تەنانەت خۆبەڕێوەبەریی ڕاستەقینەش دەردەکەون. کاتێک پێکهاتە سەربازی وسیاسییەکان دەستبەرداری کارتەکانی هێزی مەیدانی خۆیان دەبن وناچار دەبن لەژێر پەنای دەوڵەتە ناوەندییە نەتەوەییەکاندا بتوێنەوە، ئەوا «مافی چارەی خۆنووسین» دەگۆڕدرێت بۆ دروشمێکی بێبەش لە ئامرازەکانی جێبەجێکردن، کە ئەمەش حاڵەتێکی داڕمان یان ساردوسڕیی تەواو نیشان دەدات کە لەلایەن هاوسەنگییە قورس وهەرێمی ونێودەوڵەتییەکانەوە سەپێنراوە.
لە ڕوانگەی «مێژووی درێژخایەن»
خۆشارەوەیەکی ستراتیژی نەک لەناوبردن): لە بەرامبەردا، مێژوو پێمان دەڵێت کە مافی گەورەی گەلان وحەزیان بۆ ئازادی بە لێدانی سەربازی یان ڕێککەوتنی زۆرەملێی کاتی لەناو ناچێت. کاتێک تەنگژە جیۆپۆلەتیکییەکان توند دەبن وچەترە نێودەوڵەتییەکان پاشەکشە دەکەن، بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکان ناچار دەبن «سازشی تاکتیکی» پێشکەش بکەن بە مەبەستی بەردەوامبوون وزامنکردنی کەمترین پاراستنی کۆمەڵایەتی وکەلتوری تاوەکو هاوسەنگییەکان دەگۆڕێن. کەواتە، ئەم واقیعە ناگوێزرێتەوە بۆ پووکانەوە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی دۆزەکەیە لە قۆناغی کرداری ئازادیخوازیی ئاشکرا بۆ قۆناغی خۆشارەوەیەکی ستراتیژی لە چاوەڕوانی هاوسەنگییە نێودەوڵەتییە نوێیەکاندا.
بەم شێوەیە، مێژوو شاهید دەبێت لەسەر ئەوەی کە «ئیرادەی بەردەوامبوون» بە کۆتاییهاتنی قۆناغێکی قەیراناوی کۆتایی نایێت، بەڵکو بە زیندوویی دەمێنێتەوە وچاوەڕێی کاتی سەرهەڵدانەوە دەکات هەر کاتێک بارودۆخی هەرێمی ونێودەوڵەتی گونجاو بڕەخسێت بۆ ئەوەی نەخشەی جیهان جارێکی تر دابڕێژێتەوە