دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئەم هەفتەیە ڕایگەیاند کە سەرکردایەتییە نوێیەکەی ئێران "کەمتر ڕادیکاڵ و زۆر ژیرترن". ترەمپ و پێنتاگۆن چەندین جار بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە گۆڕینی ڕژێم ڕوویداوە.
ئاوێنە: ترەمپ لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا وتی: "ئەگەر سەیری بکەن، ڕژێمێک هەبوو کە تێکشکێنرا و لەناو برا. هەموویان مردن. ڕژێمی دواتریش زۆربەیان مردوون. ئێستا لەگەڵ ڕژێمی سێیەمدا مامەڵە دەکەین، ئێمە لەگەڵ کەسانێکی جیاواز مامەڵە دەکەین کە پێشتر کەس مامەڵەی لەگەڵ نەکردوون. ئەمە گروپێکی تەواو جیاوازن، بۆیە من ئەمە بە گۆڕینی ڕژێم دادەنێم."
بەڵام ئەوەی زۆربەی زانایانی سیاسی و شرۆڤەکاران بە گۆڕینی ڕژێمی دادەنێن، بریتییە لەوەی هێزێکی دەرەکی شێوازی حوکمڕانی وڵاتێک بگۆڕێت، نەک تەنها گۆڕینی ئەو کەسانەی لە لوتکەی دەسەڵاتدان.
بەپێی پێناسە، گۆڕینی ڕژێم واتە گۆڕانکاریی سیستەماتیك؛ ئەمەش شتێکە کە تا ئێستا لە کۆماری ئیسلامیدا نەبینراوە، کە هێشتا لەژێر هەمان تیۆکراسی (حوکمی ئایینی) تاکڕەویدایە کە لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێرانەوە بەرقەرارە.
ئەگەر گۆڕانکارییەکیش هەبێت، ئەوا جەنگەکە بووەتە هۆی پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە باڵە سەربازییە توندڕەوەکانی ناو سیستمی ئاڵۆزی حوکمڕانیی ئێران، و هەروەها هەستی دژە-ئەمریکای بەهێزتر کردووە.
مۆنا یاقوبیان، بەڕێوەبەری پرۆگرامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناوەندی لێکۆڵینەوە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان (CSIS)، وتی: "ئەم ڕژێمە توندڕەوترە، کەمتر مەیلی بۆ سازشکردن هەیە و بە ڕاشکاوی زیاتر بە سوپای پاسدارانەوە (IRGC) بەستراوەتەوە. ئێمە بینیمان کە سەری سەرکردایەتیی ئەوکاتی ئێران پەلکێش کرا و لەناو برا، بەڵام ئەمە نەبووەتە هۆی گۆڕانکارییەکی دراماتیکی لە ڕووی ئەوەی کێ دەسەڵاتی بەدەستەوەیە، یان هەڵوێستیان بەرامبەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا چۆنە."
یاقوبیان هۆشداری دا کە هیچ شرۆڤەکارێک لە ئێستادا زانیارییەکی قووڵی لەسەر کارە ناوخۆییەکانی حکومەتی ئێران نییە. چەندین خاڵی کوێر (کەلێنی زانیاری) هەن کە تەنانەت هەندێک لە بەرپرسانی ئەمریکاش دانیان پێدا ناوە. (ئەمە پرسیارێکی کراوەیە کە ئایا ڕێبەری باڵای نوێ، موجتەبا خامنەیی، لە تەندروستییەکی باشدایە یان بە کردەیی سەرکردایەتیی وڵات دەکات، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لە سەرەتای جەنگەوە نەبینراوە و وێنەی نەگیراوە).
بەڵام شارەزایان ئەوە دەزانن کە موجتەبا خۆی پەیوەندییەکی بەهێزی لەگەڵ سوپای پاسداران هەیە، کە ئەوان گەیاندیانە ئەم پێگەیە، بۆیە ئەو زیاتر لە باوکی قەرزاری سوپای پاسدارانە و پێیانەوە بەستراوەتەوە.
سەرکردایەتییەکانی دیکە، وەک مەسعوود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران، بە پێچەوانەی بانگەشەکانی ترەمپەوە، وەک خۆیان ماونەتەوە.
چڕکردنەوەی سەرکوتکارییەکانی دەوڵەت
هەروەها شرۆڤەکاران دەڵێن چاوەڕوان دەکرێت ئەم ڕژێمە توندترە سەرکوتکردنی هاوڵاتیانی خۆی دوو هێندە بکات.
عەلی واعیز، بەڕێوەبەری پڕۆژەی ئێران لە گروپی نێودەوڵەتیی قەیرانەکان، وتی: "کاتێک سەرۆک ترەمپ دەڵێت ڕژێمی لە ئێران گۆڕیوە، لە یەک ڕووەوە ڕاست دەکات – ئەو ڕژێمەکەی بۆ ڕژێمێکی زۆر ڕادیکاڵتر گۆڕیوە. هەموو ئەو کەسانەی ئێستا لە پۆستەکاندان – ڕاوێژکاری نوێی ئاسایشی نیشتمانی، سەرۆکی نوێی سوپای پاسداران، سەرۆکی پەرلەمان کە خۆی فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران بووە – هەموویان لە ڕابردوویاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان تێوەگلاون لە سەرکوتکاریی ناوخۆییدا."
ئێران لە مانگی یەکدا بە تەقەکردن لە هەزاران خۆپیشاندەر، ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی بە دڕندەیی تێکشکاند، و حکومەت لە مانگی ڕابردوودا لانی کەم نۆ لەسێدارەدانی ئەنجامداوە، کە هەندێکیان پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی زستانەوە هەبووە.
دەسەڵاتدارانی نوێی ئێران لە ئامادەباشیدا دەبن دژ بە هەر جۆرە ڕاپەرینێکی جەماوەری، کە ترەمپ لە ڕۆژانی سەرەتای جەنگدا داوای کردبوو. هەروەها ئەوان بەهۆی زنجیرەیەک شکستی هەواڵگری و دزەکردنی زانیارییەکانی ئەم دواییانەوە لە دڵەڕاوکێدان.
واعیز بە CNNی ڕاگەیاند: "بە لەبەرچاوگرتنی ئاستی گومان و پارانۆیای ڕژێم، پێم وایە سەرکوتکارییەکان زۆر توندتر دەبن لەوەی لە ڕابردوودا هەبووە."
بە وتەی یاقوبیان، لە کاتێکدا تواناکانی سەربازی و هێزە دەریاییەکانی ئێران بەهۆی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە زیانیان پێگەیشتووە، بەڵام سوپای پاسداران هێشتا کۆنترۆڵی "چەک و پارە"ی بەدەستەوەیە کە پێویستن بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان.
ئەو وتیشی: "ئەوان بەسیج-یان هێشتووەتەوە، کە وەک سەربازی پیادەی ئەم دەزگا سەرکوتکەرە کار دەکەن"، ئەمەش ئاماژەیە بۆ هێزە نیمچە سەربازییەکان کە سەر بە سوپای پاسدارانن و ڕۆڵێکی گەورەیان هەبووە لە تێکشکاندنی ناڕەزایەتییە گشتییەکان. "ئێمە هیچ جۆرە داڕمانێک یان تەنانەت لاوازبوونێکی کۆنترۆڵی ڕژێممان نەبینیوە، بە دڵنیاییەوە لە هیچ ناوچەیەکی شارنشیندا."
ئەمە بێجگە لەوەی کە ئەوان ئەوەندە زیانیان پێنەگەیشتووە کە ڕێگرییان لێ بکات لە بەردەوامبوون لە جەنگ و سەپاندنی باڵادەستیی خۆیان بەسەر گەرووی هورمزدا.
لەلایەکی دیکەوە، دەسەڵاتدارانی ئێران کۆنترۆڵی توندی خۆیان بەسەر دەستڕاگەیشتن بە ئینتەرنێتدا وەک خۆی هێشتووەتەوە. بەپێی چاودێری ئینتەرنێتی (Netblocks)، بڕانی سەرتاسەریی ئینتەرنێت پێی ناوەتە ٣٦ەمین ڕۆژی خۆی.
بەپێی ڕاپۆرتێکی نوێی گروپی میان (Miaan Group)، کە ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە و پشتگیری مافەکانی مرۆڤ لە ئێران دەکات، سانسۆرێکی توند بەسەر بزوێنەرەکانی گەڕان لە ناوخۆی ئێراندا سەپێنراوە، بەجۆرێک وشەی وەک "جەنگ" هیچ ئەنجامێکی گەڕانی نییە. ئەمە لە کاتێکدایە کە حکومەت هەنگاوی گەورەی ناوە بەرەو جێبەجێکردنی تەکنەلۆژیایەک کە تەنها ڕێگە بەو کەسانە دەدات کە مۆڵەتی ئەمنییان هەیە بچنە ناو ئینتەرنێتی نێودەوڵەتییەوە.
ئەمیر ڕەشیدی، بەڕێوەبەری مافە دیجیتاڵییەکان و ئاسایش لە گروپی میان، وتی: "ئەگەری زۆرە دەسەڵاتدارانی ئێران بەردەوام بن لە پشتبەستن بە هەمان ئەو ڕێگا سەرەکییانەی کە ساڵانێکە بەکاریان دەهێنن – سانسۆر، چاودێری، بلۆککردنی دیاریکراو، فشار خستنە سەر پلاتفۆرمەکان، دەستگیرکردن و بڕانی کاتی – بەڵام ئاراستە گشتییەکە ئاماژەیە بۆ کۆنترۆڵێکی توندتر و ناوەندیتر و ئەمنییتر، نەک تەنها 'هەمان شێوازی پێشوو'."
دەستگیرکردنی نەیارانیش بەردەوامە. شەوی چوارشەممە، نەسرین ستوودە، پارێزەری مافەکانی مرۆڤی ئێران، لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە لە ماڵەکەی خۆیدا دەستگیرکرا، وەک ئەوەی کچەکەی لە بەیاننامەیەکدا ڕۆژی پێنجشەممە ڕایگەیاند.
پسپۆڕان دەڵێن ئەگەری زۆرە جەنگەکە ببێتە هۆی سووربوونی زیاتری ڕژێم لەسەر بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی. ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕێبەری پێشوو، فەتوایەکی دەرکردبوو کە تێیدا دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمی قەدەغە کردبوو. بەڵام واعیز دەڵێت ئەو بڕیارەش لەگەڵ مردنی ئەو کۆتایی هات.
واعیز وتیشی: "بۆ هەر سوپایەک، هەبوونی دوایین ئامرازی بەرپەرچدانەوە (چەکی ئەتۆمی) پێشهاتێکی زۆر سەرنجڕاکێشە. ئێستا سوپا لە دەسەڵاتدایە – سوپایەک کە بەرپەرچدانەوەی ناوچەیی لاواز بووە، و بەرپەرچدانەوەی تەقلیدییەکەی لە کۆتایی ئەم جەنگەدا بە شێوەیەکی بەرچاو دادەبەزێت – و هێشتا ڕێگەیەکی کورتی هەیە بۆ گەیشتن بە چەکی ئەتۆمی،" کە ئەویش بریتییە لە زیاتر لە ٤٠٠ کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراو بە ئاستێکی بەرز.
شرۆڤەکاران دەڵێن سوپای پاسداران سەیری نموونەی کۆریای باکوور دەکات، و ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو وڵاتە ڕووبەڕووی هێرش نەبووەتەوە ڕێک لەبەر ئەوەی خاوەنی چەکی ئەتۆمییە.
یاقوبیان بە CNNی ڕاگەیاند: "قورسە ئەوە ببینین کە ڕژێم بگاتە ئەنجامێکی تر جگە لەوەی کە باشترین هیوای بۆ بەرپەرچدانەوە، خاوەندارێتیی چەکی ئەتۆمییە. لەم قۆناغەدا، هیچ شتێکیان نییە لە دەستی بدەن."
ترەمپ لە وتارەکەیدا لە کۆشکی سپی شەوی چوارشەممە، جارێکی تر بانگەشەکانی دووپات کردەوە کە ئێران "ڕێک لەبەردەم دەرگای" چەکی ئەتۆمیدایە، ئەمەش پێچەوانەی هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوایە.
ئەو بە توندی جەختی لە بانگەشەکانی بۆ گۆڕینی ڕژێم کردەوە، لە هەمان کاتدا باسی لەوە کرد کە ئەمریکا خەریکی لەناوبردنی "توانای ئەو ڕژێمەیە بۆ هەڕەشەکردن لە ئەمریکا."
ترەمپ وتی: "گۆڕینی ڕژێم ئامانجی ئێمە نەبوو. ئێمە هەرگیز نەمانوتووە گۆڕینی ڕژێم، بەڵام گۆڕینی ڕژێم ڕوویداوە بەهۆی مردنی هەموو سەرکردە ڕەسەنەکانیانەوە."
بەڵام بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا بە وریاییەوە و بە کەمتر دڵنیاییەوە باسیان لە سەرکردایەتییە نوێیەکەی ئێران کردووە.
مارکۆ ڕووبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ڕۆژی دووشەممە لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی ABC news وتی: "ببینن، هەندێک لێکترازان لە ناوخۆی ئەوێدا هەیە."
ڕووبیۆ وتیشی: "گهلی ئێران گەلێکی سەرنجڕاکێشن. ئەو کەسانەی سەرکردایەتییان دەکەن، ئەم ڕژێمە ئایینییە، کێشەکە لێرەدایە. وە ئەگەر کەسانی نوێ ئێستا لە دەسەڵاتدابن کە دیدێکی ژیرانەتریان بۆ داهاتوو هەبێت، ئەوە هەواڵێکی باش دەبێت بۆ ئێمە، بۆ ئەوان و بۆ هەموو جیهان. بەڵام دەبێت بۆ ئەو ئەگەرەش ئامادە بین، کە ڕەنگە ئەگەری زۆرینەش بێت، کە وەها نەبێت."