نوسینی؛ دەراڤ ئاڵا

رۆژنامەنوس و چالاکی مافی ژنان لە رۆژئاوا و سوریا

٢١ی شوبات، «ڕۆژی جیهانی زمانی دایکی»، لەلایەن یۆنسکۆوە وەک هێمایەک بۆ بەرگری لە فرەزمانی و فێرکردنی چەندزمانە ناسێنراوە. لە بەرامبەردا، ١٥ی ئایار «ڕۆژی زمانی کوردی»یە؛ ڕۆژێک کە بە بۆنەی بڵاوکردنەوەی یەکەم ژمارەی گۆڤاری «هاوار» لە ساڵی ١٩٣٢دا یادی دەکرێتەوە. ئەم دوو بۆنەیە هەرچەندە جیاوازن، بەڵام لە ڕۆژئاوادا لە خاڵێکی هاوبەش یەکدەگرنەوە؛ شوێنێک کە زمان تەنها ئامرازێکی پەیوەندی یان بەشێک لە کولتوور نییە، بەڵکو بووەتە بابەتێکی سیاسی، یاسایی و کۆمەڵایەتی.

لە ڕۆژئاوا، زمانی دایکی تەنها بابەتی فێرکردن نییە، بەڵکو بە مافی ئامادەبوون لە بوارە گشتییەکان، بەشداری سیاسی و ناساندنی هاووڵاتیبوون پەیوەستە. ئەزموونی چەند دەیە سەرکوتکردنی زمانی کوردی لە سەردەمی حوکمی بەعس، وای کردووە کە پرسی زمان بۆ کوردەکان ببێتە یەکێک لە گرنگترین پێکهاتەکانی ناسنامەی هاوبەش. بۆیە، ئامادەبوونی زمانی کوردی لە قوتابخانە، زانکۆ، دامودەزگا، دادگا و تابلۆ فەرمییەکاندا، بۆ زۆرێک لە خەڵکی ناوچەکە نیشانەی دانپێدانانە بە بوونی سیاسی و کۆمەڵایەتییان.

گرنگی ١٥ی ئایار تەنها لە یادکردنەوەیەکی هێماییدا کورت نابێتەوە. گۆڤاری «هاوار» کە بە سەرپەرشتی جەلادەت بەدرخان لە دیمەشق بڵاو دەکرایەوە، ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە گواستنەوەی زمانی کوردی لە زمانێکی زۆربەی زارەکی بۆ زمانی نووسینی مۆدێرن و ستاندارد. پێکهاتنی ئەلفوبێی نوێی کوردی لە سوریا، ئەو ڕوایتانەی بەرەنگاری زمانی کوردی دەبوون و وەک زمانێکی «بیانی» دەیانناسێناند، خستە ژێر پرسیار و نیشانی دا کە ئەم زمانە بەشێکە لە مێژوو و جوگرافیای ناوچەکە.

لەگەڵ دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا، زمانی کوردی بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی فراوان چووە ناو سیستەمی فێرکاری و کارگێڕی. «گرێبەستی کۆمەڵایەتی»ی ئەم بەڕێوەبەرایەتییە، عەرەبی، کوردی و سریانی وەک زمانە فەرمییەکان ناساندووە و جەخت لەسەر مافی فێربوون بە زمانی دایکی دەکاتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، زمان تەنها ئامرازێکی تێگەیشتن نییە، بەڵکو بەشێکە لە پێکهاتەی «کۆمەڵگای دیموکراتیک»؛ کۆمەڵگایەک کە پێویستە هەموو گرووپە ئەتنی و ئاینییەکان تێیدا بەشدارییەکی یەکسانیان هەبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم پڕۆسەیە لە دۆخێکدا دروست بووە کە ناوچەکە هێشتا لە ناو جەنگ، قەیرانی ئەمنی و فشارە سیاسییەکاندا دەژی. دەرکەوتنی داعش، هێرشە سەربازییەکان و نائارامیی بەردەوام، ڕۆژئاوای کردووەتە بوارێک کە تێیدا فێرکردن، مانەوە و بەرگری لە ناسنامە بە یەکەوە گرێدراون. لەو دۆخەدا، فێرکردن بە زمانی دایکی بۆ نەوەی نوێی کوردەکان تەنها مافێکی کولتووری نییە، بەڵکو بەشێکە لە بەرخودان دژی سڕینەوەی مێژوویی.

لە ساڵانی دواییدا، هەزاران قوتابی و خوێندکار لە ناوچە کوردنشینەکانی سوریا بۆ یەکەم جار توانیویانە خوێندن بە زمانی کوردی ئەزموون بکەن. زانکۆکانی وەک زانکۆی ڕۆژئاوا و زانکۆی کۆبانیش وانەوتنەوە بە زمانی کوردی لە بواری زانستە مرۆییەکان، ئەدەبیات و هەندێک پسپۆڕیی تر بەردەوام کردووە. ئەم گۆڕانکارییە نیشان دەدات کە زمانی کوردی ئیتر تەنها زمانی ماڵ و ئەدەبی زارەکی نییە، بەڵکو بووەتە زمانی بەرهەمهێنانی زانست و خوێندنی زانکۆییش.

لەگەڵ هەموو ئەم پێشکەوتنانە، پرسی ڕەسمیبوونی تەواوی زمانی کوردی هێشتا چارەسەر نەکراوە. لە کانونی دووەمی ٢٠٢٦دا، دەوڵەتی گواستنەوەی سوریا بۆ یەکەم جار زمانی کوردی لەگەڵ عەرەبی وەک «زمانی نەتەوەیی» ناساند و ڕێگەی فێرکردنی لە قوتابخانەکاندا دا. هەروەها نەورۆز وەک پشووی فەرمی ڕاگەیەنرا و بەشێک لە مافە هاووڵاتییەکانی کوردە بێبەشکراوەکان گەڕێندرایەوە. ئەم بڕیارە لەلایەن زۆرێکەوە وەک گۆڕانێکی مێژوویی سەیر کرا، بەڵام هێشتا جیاوازییەکی گەورە لەنێوان «زمانی نەتەوەیی» و «زمانی فەرمی»دا هەیە.

ڕەخنەگران دەڵێن تا کاتێک زمانی کوردی لە دەستووری سوریا، سیستەمی کارگێڕی، دەزگای دادوەری و خوێندنی باڵادا شوێنێکی تەواوی نەبێت، مافە زمانییەکانی کوردەکان هێشتا ناتەواون. بۆیە، باسە سەرەکییەکەی ئەمڕۆ تەنها لەسەر مۆڵەتی وانەوتنەوەی زمانی کوردی نییە، بەڵکو لەسەر شوێنی ئەو زمانە لە پێکهاتەی سیاسیی داهاتووی سوریاشە.

لە هەمان کاتدا، ئاڵۆزییەکان لە مەیدانیشدا بەردەوامن. ڕاپۆرت هەیە سەبارەت بە لابردنی زمانی کوردی لە هەندێک تابلۆی فەرمی و ناڕەزایەتیی خەڵک لە شارەکانی وەک حەسەکە. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئەم هەنگاوانە بە بەردەوامیی سیاسەتی پشتگوێخستن و سڕینەوەی کولتووری دەزانن و داوای دڵنیابوونی مافە زمانییەکان لە دەستووری داهاتووی سوریا دەکەن. لە بەرامبەردا، بەرپرسانی ناوخۆیی و چالاکوانانی کورد جەخت دەکەنەوە کە دواکشانی لە مافە زمانییەکان واتای دواکشانییە لە بنەمای بەشداریی دیموکراتیک.

لە ڕۆژانی دواییدا، بۆنەیەکی فراوان بە بۆنەی «ڕۆژی زمانی کوردی» لە قامشلو، کۆبانی، حەسەکە و ناوچەکانی تر بەڕێوە چوو. ڕێپێوانی قوتابییان، کۆبوونەوەی چالاکوانانی مەدەنی و کمپینەکانی پاڵپشتی فێرکردن بە زمانی دایکی نیشانیان دا کە پرسی زمان هێشتا یەکێکە لە گرنگترین داواکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لە ڕۆژئاوادا. دروشمی «زمانی ئێمە هێڵی سووری ئێمەیە» کە لە زۆرێک لەو بۆنانەدا دووبارە دەکرایەوە، نیشاندەری شوێنی ناوەندیی زمانە لە ناسنامە و داهاتووی سیاسیی کوردەکانی سوریا.

گۆڕانکارییەکانی ئەمڕۆی ڕۆژئاوا نیشان دەدەن کە زمانی کوردی ئیتر تەنها بابەتێکی کولتووری نییە، بەڵکو بووەتە پێوەرێک بۆ پێوانەکردنی ئاستی دیموکراسی و بەشداریی یەکسان. هەر ئاستێک کە ئەم زمانە لە فێرکردن، کارگێڕی و بوارە گشتییەکاندا بە فەرمی بناسرێت، ئەگەری بەشداریی فراوانتر و هاوژینیی بەهێزتر زیاد دەبێت؛ و هەر شوێنێکیش کە سنووردار یان لاببرێت، قووڵبوونەوەی کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لێی دەپەیدابێت.

بۆیە، ١٥ی ئایار بۆ کوردەکانی سوریا تەنها بۆنەیەکی کولتووری نییە؛ بەڵکو یادەوەریی خەباتێکی مێژووییە بۆ مانەوە، ناسنامە و مافی ئامادەبوونی یەکسان لە داهاتووی سیاسیی سوریا.