د.ئیبراهیم محەمەد جەزا

پڕۆفیسۆر لە بەشی زانستەکانی زەوی و نەوت/ زانکۆی سلێمانی

ibrahim.jaza@univsul.edu.iq

سەرەتا:

ئەم بابەتە پەیوەستە بە بواری زەویناسی پزیشکی، کە لە چەند گوتار و بابەتێکدا سەرەتاکانی ئەم زانستەمان باسکرد (١، ٢). بۆ بیرهێنانەوەی خوێنەر زەویناسی پزیشکی زۆرتر کار لەسەر پێکەوەبەستنی زەویناسی و بواری پزیشکی دەکات (٣). بەکارهێنانی هەندێک لە خاک و بەرد و خاوەکانی زەوی کە پێکهاتەی سروشتیین، لە بواری چارەسەریی هەندێک نەخۆشیدا دەچنە بواری زەویناسی پزیشکی، یان بەکارهێنانی ماددەکانی زەوی بۆ دروستکردن و ئامادەکردنی چەندین گیراوەی بەسوود بۆ بوارەجیاوازەکانی چارەسەرکردن، واتە جیۆفارماسی (٤). ئەم بابەتانە پێکەوە دەچنە ژێر باڵی زەویناسی پزیشکی، کە پێش سەدان ساڵ لە هیندوستان و میزۆپۆتامیا و میسر و گریکدا بەکارهاتوون (٥) و هەندێکیان تا ئەم کاتەش بەتایبەتی لە ژێر ناوی ئایرۆڤیدادا لە هیندوستان هەر بەردەوامە (٦، ٣).

لەم گوتارەدا تیشک دەخەینە سەر لایەنێکی تری ئەم بوارە ئەویش ئەوەیە، کە لەئەنجامی کارەساتێكی سروشتی چەندین نەخۆشی لەوانەیە بڵاوببنەوە و مرۆڤ دەستی هەیە لە گواستنەوەیان، کە کاریگەری بۆ مرۆڤایەتی و بۆ سیستەمی ژینگەیی سەر زەوی زۆر خراپ دەبێت.

١-نەخۆشییەکانی پەیوەست بە تەرم:

پەیوەندی ئەم بابەتە بە زەویناسییەوە لەوەدەردەکەوێت، کە گۆڕانکارییەکانی ژینگە دەبنە هۆکاری چەند نەخۆشییەک. ئەگەر بابەتەکە ئاسان بکەین و زۆر بەساکاری بیخەینە بەردەست خوێنەر؛ بۆ نموونە کاتی ڕوودانی بومەلەرزەیەک، لەوانەیە دەیان کەس لە ژێر دارو بەردی خانو و باڵەخانە ڕووخاوەکاندا بەجێ بمێنن و پاش دەیان ڕۆژ ئینجا بدۆزرێنەوە، کە ئەمەش وادەکات ئەوتەرمانە ببنە هەڵگر و بڵاوکردنەوەی نەخۆشی بەتایبەتی بۆ ئە وکارمەند و خۆبەخش و شارەزایانەی کاریان دۆزینەوە و دەرهێنانی تەرمەکانە. لەم دۆخەدا هۆکارە سەرەکییەکە ڕووداوێکی زەویناسییە، کە ئەویش بومەلەرزەیە و مرۆڤ بێ دەسەڵات لەبەردەم ئەم کارەساتەدا دەوەستێت. لەکۆتایی کێشەکەدا کاری پزیشکی تێکەڵ دەبێت، واتە بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و لەوانەیە گیان لەدەستدانی کەسانی تر.  واتە تەرمەکان دەبنە هۆکاری بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، بۆ نموونە هەوکردنی جگەر جۆری B و C ، HIV (ڤایرۆسی کەمی بەرگری لەشی مرۆڤ)، بەکتریا، یان ڤایرۆسەکان کە دەبنە هۆی هەوکردن لە ڕیخۆڵەکاندا، و سیل (هەوکردنێکی بەکتریا کە بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر سییەکان دەبێت)(٣).

 بۆ کەمکردنەوەی ئەم مەترسیانە، گرنگە ڕێوشوێنی سەلامەتی جێ بەجێ بکرێت، وەک بەکارهێنانی کیسی جەستە، لەدەستکردنی دەستکێشی یەکجار بەکارهێنراو و پاراستنی پاکوخاوێنی باش. کوتان دژی هەوکردنی جگەری جۆری بی و سیل پێشنیار دەکرێت. زۆرجار ناشتن سەلامەتترین ڕێگایە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ تەرمەکان لە کاتی ڕووداوەکانی قوربانی بەکۆمەڵدا، کە لێکۆڵینەوەکان کەمترین پیسبوونی ئاوی ژێر زەوی نیشان دەدەن (٧). یەکێک لەو کارەساتە ژینگەییانەی لەم دواییەدا ڕوویدا ئەو لافاوە گەورەیەی وڵاتانی چین و نیپاڵی گرتەوە و زیانەکەی لە وڵاتی نیپاڵ زۆر گەورەبوو کە بە سەدان کەس تێیدا گیانیان لەدەستدا و سەدانی تریش بێ سەروشوێنن. هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم ڕووداوە دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی  لەگەڵ ڕوودانی بومەلەرزەیەک کە بەفراوەرێکی (Glacier) گەورە بەپانی زیاتر لە ٦٠٠مەتر و لەبەرزیی ٥٣٠٠مەترەوە لەنێو دامێنی چیاکانی هیمالایا دا تواوەتەوە و ئیتر چی هەبووە لە نێو دۆڵەکەدا ڕایماڵیوە  و بەرەو وڵاتی نیپاڵ کەوتۆتە ڕێ ( وێنەکەی سەرەوە لافاوەکەی وڵاتی نیپاڵ پیشان دەدات، کە دەیان خانووی نوقمی ئاوکردووەو دەیان کەسی خنکاندووە، ڕۆژی ٢٦-٨-٢٠٢٦ (٨).). بەدڵنیایەوە ئەم کارەساتە دەیان تەرم بەچی دێڵێت کە لەوانەیە چەندین نەخۆشی بەدوای خۆیدا بڵاوبکاتەوە، بەتایبەتی لە وڵاتێکیش خۆیان لەبنەڕەتدا هەژارن و وەک ڕاپۆرتەکان دەڵێن نیپاڵی بۆ بیست ساڵ بردەوە دواوە.

٢-قەرەباڵغی و نەخۆشییەکان:

ژیان لە بارودۆخی قەرەباڵغدا مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییە تووشبووەکان زیاد دەکات، وەکو سیل (سیل) (هەوکردنێکی بەکتریا کە بە پلەی یەکەم کاریگەری لەسەر سییەکان دەبێت)، نەخۆشی ڕۆماتیزمی دڵ (RHD) (بارودۆخێک کە بەهۆی هەوکردن بە بەکتریا سترێپتۆکۆکۆسەوە بەستەرەکانی دڵ تێکدەچن)، هەوکردنی توندی هەناسەدان (ARIs) (هەوکردنەکان کە کاریگەرییان لەسەر سییەکان و بۆرییەکانی هەوا هەیە)، و نەخۆشی پەردەی مێشک (هەوکردنێکی بەکتریاییە، کە دەبێتە هۆی حاڵەتی سەختی وەک هەوکردنی پەردەی مێشک و هەوکردنی سووڕی خوێن). لە ناوچە قەرەباڵغەکان، میکرۆبەکان بە ئاسانی بڵاودەبنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبوون بەم نەخۆشیانە. کۆمەڵەی کەسە لاوازەکان، وەک ئەوانەی سیستەمی بەرگریان لاوازە، بە تایبەتی لە مەترسیدان. بۆ نموونە نەخۆشییەکانی وەک سیل و RHD لە شوێنە قەرەباڵغەکاندا خێراتر بڵاودەبنەوە و هەوکردنی کۆئەندامی هەناسەدان وەک ئەنفلۆنزا و ڤایرۆسی کۆئەندامی هەناسەدان (RSV) (ڤایرۆسێک کە دەبێتە هۆی هەوکردنی سییەکان) زیاتر لە منداڵانی بچووک و گەورەساڵاندا باون. نەخۆشی پەردەی مێشک، کە بەهۆی بەکتریای Neisseria meningitidis دروست دەبێت، دەبێتە هۆی هەوکردنی پەردەی مێشک (هەوکردنی پەردەی دەوروبەری مێشک و بڕبڕەی پشت) و سێپتیسیمیا (ژەهراویبوونی خوێن). ئەم نەخۆشییە لە ڕێگەی دڵۆپە هەناسەییەکانەوە لە کۆکە، یان پژمینەوە بڵاودەبێتەوە، بەتایبەتی لە شوێنە قەرەباڵغەکاندا. باشترکردنی بارودۆخی نیشتەجێبوون زۆر گرنگە بۆ یارمەتیدانی ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ئەم هەوکردنانە (٣) .

٣-زیندەتیرۆر:

بایۆتیرۆریزم ( زیندەتیرۆر) بریتییە لە دەردانی بە ئەنقەستی ماددە بایۆلۆژییە زیانبەخشەکان، وەک بەکتریا یان ڤایرۆس، بۆ ئەوەی ببنە هۆی نەخۆشی و تێکدانی کۆمەڵگە. ئەم هۆکارانە دەتوانن لە ڕێگەی هەوا، ئاو، یان خاکەوە بڵاوببنەوە و کاریگەرییان لەسەر دانیشتوانی زۆر دەبێت. لە چوارچێوەی زەویناسی پزیشکیدا، ژینگە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە چۆنیەتی بڵاوبوونەوەی ئەم هۆکارانە. هۆکارەکانی پۆلی A بریتین لە ماددە نەخۆشخەرە مەترسیدارەکانی وەکو  ئەنثراکس و ئاوڵە. ئەمانە دەتوانن لە خاکدا بۆ ماوەیەکی درێژ بژین، ئەمەش وا دەکات کە ئاسانتر لە ڕێگەی ژینگەوە بڵاوببنەوە (٣، ٥). هۆکارەکانی پۆلی B، وەک تای Q، دەبێتە هۆی کەمتر نەخۆشی توند و بە هێواشی بڵاودەبێتەوە. هۆکارەکانی پۆلی C، وەک ڤایرۆسی نیپا و سیل بەرگری فرە دەرمان (MDR-TB)، هەڕەشەی سەرهەڵدانن و کۆنترۆڵکردنیان قورسترە بەهۆی بەرگریکردنیان لە چارەسەرەکان(٣). ئامادەکاری بۆ بایۆتیرۆریزم، زۆر گرنگە کە سیستەمێک هەبێت بۆ دیاریکردن و وەڵامدانەوەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە، ئەمەش بریتییە لە چاودێریکردنی هۆکارە ژینگە-دەروونییەکان کە کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتی بڵاوبوونەوەی ئەم هۆکارانە هەیە، کۆکردنەوەی پێداویستییە پزیشکییەکانی وەک ڤاکسین و دژە زیندەییەکان، و پەروەردەکردنی خەڵک بۆ باشترکردنی ئامادەیی وڕووبەڕووبوونەوەی ئەم بارودۆخانە(٣).

٤-نەخۆشییەکانی مرۆڤ:

توێژینەوەکان دەریانخستووە گۆڕانکارییەکان لە ژینگەدا، کە بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤ و گۆڕانی کەشوهەواوە ڕوودەدەن، پەیوەندییەکی نزیکیان بە هەردوو جۆری نەخۆشییە گوازراوەکان و نەگوازراوەکان هەیە. گۆڕانی کەشوهەوا کە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە پلەی گەرمی و شێوازی کەشوهەوادا، سیستەمە ژینگەییەکان تێکدەدات، ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گوازراوەکانی، وەک نەخۆشی چاڵە خورما(Lyme disease)  و مەلاریا. ئەم نەخۆشیانە لە ڕێگەی مێرووەکانی وەکو گەنە ( Tick) و مێشوولە بۆ مرۆڤ دەگوازرێنەوە(٥). نەخۆشییە ئاژەڵمرۆییەکان، کە لە ئاژەڵەوە دەگوازرێنەوە بۆ مرۆڤ، وەک هانتاڤایرۆس (٥)هەروەها بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە، وەک دارستان بڕین و شارنشینی لە زیادبووندان. زیاتر لە نیوەی نەخۆشییە هەوکردنە کتوپڕییەکان (EIDs) پەیوەندییان بە گۆڕانکاری لە بەکارهێنانی زەوی و ڕەفتارەکانی تری مرۆڤەوە هەیە. گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و دیمۆگرافییەکان، وەک شارنشینی و بزووتنەوەی جیهانیی، بەشدارن لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکانی وەک ئایدز و سفلیس. هەروەها چالاکییەکانی مرۆڤ کاریگەری لەسەر دانیشتوانی گیانلەبەرە کێوییەکان هەبووە، ئەمەش وایکردووە، کە نەخۆشییەکان لە نێو ئاژەڵەکاندا ئاسانتر بڵاوببنەوە. گەشت و بازرگانی جیهانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکانی وەک تاعونی بوبۆنی، کۆلێرا، و ئەنفلۆنزای باڵندەی زیاد کردووە. لە کاتێکدا زۆرێک لە ڤایرۆس و بەکتریاکان بێ زیانن، ماددە نەخۆشخەرە ئاژەڵمرۆییەکان بەرپرسن لە زیاتر لە 65%ی ڕووداوە نوێیەکانی نەخۆشییە تووشبووەکان لە 60 ساڵی ڕابردوودا، کە 75% لە گیانلەبەرە کێوییەکانەوە سەرچاوە دەگرن (٣). تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییە ژینگەیی و کاریگەرییەکانیان لەسەر تەندروستی مرۆڤ زۆر گرنگە بۆ چارەسەرکردنی ڕێژەی نەخۆشییە درمیەکان(٦، ٥).

سەرچاوەکان:

١- ئیبراهیم محه‌مه‌د جه‌زا محێدین ،٢٠٢٤، زەویناسی و کۆمەڵ، بەرگی دووەم، چاپخانه‌ى وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، كوردستان، ١٩٥ل.

٢- ئیبراهیم محه‌مه‌د جه‌زا محێدین ،٢٠٢٦، زەویناسی و کۆمەڵ، بەرگی سێیەم، چاپخانه‌ى کارۆ، لەبڵاوکراوەکانی کۆنفڕانسی جیۆکوردستان ٧، سلێمانی، کوردستان، ٢٥٧ل.

3-Randive, K., and Godbole, P., 2025, Medical Geology for Beginners, Springer, 143p. ISBN 978-3-031-82765-5 (eBook).

4-Calvo-Flores, R.D., Garca, J.M., Gonzalez, M.V.F., Martinez, J.P., Calvo-Flores, G.D., 2011, Geopharmacy: Teaching medical geology in pharmaceutical sciences, GeoMed2011-4th International Conference on Medical Geology-Italy, p175.

5-Hasan SE (2021) Medical geology. In: Encyclopedia of geology, vol. 684. Cambridge: Academic, 20p.

6-Randive, K.,2013, Elements of geochemistry, geochemical exploration and medical geology, 448p.

7-Morgon O (2004) Infectious disease risks from dead bodies following natural disasters. Rev Panam Salud Publica 15(5):307–312. https://doi.org/10.1590/s1020-49892004000500004. PMID: 15231077

8-Raging floodwaters destroy bridge in northern Nepal