رەشاد – مستەفا سوڵتانی
ڕؤمانی ڕەشە ڕەیحانە ، تێکڵاوێک لە ئەڤین و تراژدیدی و ڕۆمانێکی غەرامی و ڕۆمانتیک و دڵنشینە. ڕۆمانێکە هەڵگری ئەڤینی بێگەرد و سیحراویە ، کە شێوازی گفتوگۆکان وئارگۆمێنتەکان* پڕ ئاریشەیە . سەرجەم ١٩٤ لاپەرە و لە حەوت بەش پێک هاتووە.
جەناب کاک حە مە رەزا بەهمەنی، نووسەری ڕۆمانی ڕەشە ڕەیحانەیە و ڕەمزەکانی بەجۆرێکی پسپۆڕانە و لێزانانە ڕیز کردووە و ئافڕاندووە کە شوشە عەتری لێ خولقاوە . ڕەمزەکان قسەی دڵی ئەڤینداران دەگێڕیتەوە و سنوورەکانی چێژی خوێندنەوە ،تاخەیاڵ بڕ بکات بەرفراوان دەکات . جەناب کاک سەرکاو فیروز رۆمانەکەی بە دیالکتی سۆرانی تەرجومە کردوەتەوە . و وەشانخانەی ٤٩ی کتێب ، لەسالی ٢٠٢٥ی زاینی لە سوید چاپ و بڵاوی کردوەتەوە. خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە ناسک و پڕ ناوەڕۆکە، بە گشت ڕێبوارانی ڕێگای ئەدەبیات و هۆ گرانی چارەنووسی گەلی کورد و توێژی خوێنەری وردبینی ژیر ، ڕادەسپێرم و پێشنیار دەکەم
................................... . .
یەکەم : پێڤاژەی داڕشتنی ڕۆمانەکە !
فەزا و بەستێنی ئەڤین و دڵداری لەم ڕۆمانەدا بۆ دەڤەری زۆر جوان و دڵڕفێنی هەورامان تەرخان کراوە. بژاردەی هەوەڵ لە گوندی خانەگا کە لە خوارەوەی شاری پاوە هەڵکەوتووە دەس پێدەکات . هەڵگری تان و پۆی کۆمەڵایەتی و داب و نەریتی هەورامانە، کە بەشێوازی دڵگەشین داڕژاوە و وەک حەڵقەی زەنجیر وتار و باسەکان پێکەوە چۆڵە پێچن دراون. کاراکتەرەکان لە ڕێگای گفتوگۆکانیانەوە خۆیان دەناسێنن. ژینگەی هەورامان هەوێن و ئامیانی پەیوەندیەکانە . لە ئیستعارە و میتافور* وەک ئامێری بێ هاوتا، بە جوان ترین فورم لە وتارەکاندا کەڵک وەر گیراوە وپەخشانی ناسک و جوانی خولقاندووە. نموونەی بەرچاوی میتافۆر وەک : هەرسێک بوو کتوپڕ نیشتە ناو ڕەوتی ژیانییەوە ،سێبەری عەشق، لەوە دەچێت شەرا بردبێتمی ، جۆخەوڕانکی ژەرەژیی* ، نەیجەی شمێران*، هەناسەی کاڵ،سەگ با هەر لە مانگە شەو بوەڕێ، گوێی سرووشت ،شنەی بای بەیان ،ئەشکەنجەی عەشق ،ملی ڕێگا، نغرۆی خۆشەویستی ،گەورەیی شەرمەکە ،تای* خۆشەویستیەکەی ، کڵپەی سۆزی دڵی، شەوقی دەیدەی لەگەڵ شەوقی مانگە شەوەکەدا کە تازە لە دەم کەل سەری دەر هێنابوو،یا گاڵ دێنێ یا گەنم،شەرمی نیگای نازەنین ،دەروونی وەک کڵپەی تەنوور نرکەی دەهات ،مەلی خەیاڵی دای لە شەقەی باڵ.
.......................................... .
! دووهەم : هزر و بیری نویخواز وبژاردەکان
ڕۆمان دەتوانێت ڕۆڵێکی دیار و گرینگ لە داهێنان و ناساندنی " نەتەوە" بگێڕێت و، بە زهنیەتی شارۆمەندان فورم و قەوارەی نوێ ببەخشێت . ڕۆمان بۆ نەتەوەیەک کە خاوەنی دەوڵەتی* خۆی نیە فرە هەستیار و گرانبەهایە. ڕۆمان نووسەکان، شاعیران و نووسەرەکان وەک موعەلیم لە سەر هزر و فیکری جەماوەر کارتێکەری و تەئسیری بەنرخیان هەیە و، ڕاستەوخۆ وشیاری نەتەوەیی بەرز دەکەنەوە و پێک هێنانی دیاردەی نەتەوە هەموار دەکەن . ڕۆمانی کوردی دەتوانێت دەسەڵاتی فەرهەنگی و کولتوری زمانەکانی عەرەبی، تورکی و فارسی بەرتەسک کاتەوە و بەشارۆمەندان متمانە بدات ، کە زمانی کوردی فرە دەوڵەمەندە . ڕۆمان نووس لە کاناڵی داستانەوە ئاستی وشیاری شارۆمەندان لە بەرانبەر چارەنووسی خۆیان بەرز دەکاتەوە . باسەکان لە قەوارەی ڕۆماندا دەبێتە ئامرازی پەیوەندی نووسەر و دەور و بەری لە ئێستا ،ڕابردوو وبگرەلە داهاتوویشدا. ڕۆمان لە وڵاتی کوردستان خەریکە شانبەشانی مۆدێرنیزاسیون و پۆست مودێڕنیزم گەشە دەکات . ئەرکی سەر شانی ڕۆمانە کە برینی کۆن و نوێی شارۆمەندانی کورد ساڕێژ بکات . شێوەی نوسینی رۆمانەکە پەخشان ئاسایە و لە زۆر بواردا شارەزایانە وەسفی شوێنی ژینگەیی هەورامانی کردووە. چ نووسەر و چ وەرگێڕ لە داڕشتن و هەموار کردنی باسەکان و ئاماژە بە فولکلوری کوردی و یاسا نە نوسراوەکانی نێو کۆمەڵگا و گواستنەوەی پەیامە ئاشکرا و نهێنیەکان ،سەرجەم فرە بەختەوەر وسەرکەوتوون و پیرۆزباییتان پێ عەرز دەکەم و هەر دووکیان شیاوی ڕێز و حورمەتن . لەم ڕۆمانەدا ئاماژەی ڕاستەوخۆ بە کولتوری دڵخوازی عەدالەتخوازانە و مرۆڤدۆستانەی هەورامان کراوە. بەو مانا کە کچان و کوڕان تاڕادەیەکی دڵخۆشکەر ئازاد و سەربەستن و دەتوانن پێکەوە قسە بکەن و لە شەرم و داب و نەریتی کۆن تائاستێکی ڕێگە پێدراو دوور کەوتونەتەوە . لە شایی ، گۆڤەند و زەماوەندو لە هەڵپەرکی ڕەشبەڵک پێکەوە هەڵدەپەڕن . ژنان و پیاوان بە یەکەوە نان دە خۆن. ڕۆمانەکەلە هەڵویستی نازەنین کە چوە بۆ هەوار ئاوا نەقڵی قەوڵ دەکات : نازەنین کاتێک سەیری کچ و کوڕە هەوارنشینەکانی دەکرد ، وا بە ئازادی و بەدڵی پاکەوە لە گەڵ یەکتری قسەیان دەکرد و بە گوڵە چنوور دەکێشن بە یەکتردا و یاری دەکەن ... لە ڕێگاکەدا کچ و کوڕە هەورانشینەکان، قرموقاڵ و پێکەنینیان لە کەمەرەکاندا* دەنگی دەدایەوە . لە حاڵیکدا ،ئەم دیاردەیە لە لایەن یاسا نە نوسراوەکانی کۆمەڵگا زەخت و فشاری بینراو و نە بینراوی لەسەر کوڕان و کچان و پێڤاژەی دڵداری و ئەڤین و خۆشەویستیان لە ناوچەکانی تر قورسایی دەکات . ئەگەرچی جڤاتی کوردەواری لەقان لەقان بواری گەشە و پێشکەوتن دەپێوێت ، بەڵام نووسەر لە سەر بنەمای ڕەوتی گەشە نەکردنی بەرچاوی کۆمەڵگا، بە دەستەواژەکانی دادوەری عەشایەری و یاسای نەنوسراوی کۆن و کات بەسەر چوو ئاماژەی کردووە . لە هەمان کاتدا لە دەورانی گلوبالیزم و گەشەی تیژ تێپەڕی تیکنۆلۆژی ، ئیشی مرۆڤ بە پیاوانە و ژنانە دابەش ناکرێن . و یەکێک لە خالە پۆزیتیڤەکانی ئەم ڕۆمانە شکاندنی کۆد و یاسا کات بەسەر چوەکانە و لە ڕەوتی بێ ڕاوەستانی گۆڕاندا، بنەما بەربەستەکانی شکاندووە . خوازبینی هەڕالە بۆ مەنسوور لە لایەن سامانەوە ، و بێ حوزووری دایک و باوکی ،ڕاستەخۆ کۆدە داسەپیوەکان و نەریتەکانی کۆمەلگای شکاندووە و، هەڵگری هزر و بیری نوێخواز و پێشکەوتووە . ڕوودانی کارەساتە دڵتەزینەکان و گێژی گێژاوی کۆمەڵگا ، لە ڕۆمانەکەدا وەک تۆڕی جاڵجالۆکە پێکەوە گڕێدراون و پەیوەندی دڵگیریان هەیە . کە شارەزایی و دەسەڵاتی ئەدەبی و بیر و هزری ڕۆمانتیکی نووسەر لە بواری نووسیندا نوێنەرایەتی و پەیامی مودێڕن بانگەواز دەکات و فرە لێزانانە وتارەکانی ڕازاندوەتەوە. وەک ئاسن ڕفێن بە جۆرێک خوێنەر پەلکێش دەکات کە تام و جێژی خوێندنەوەی هەموو رۆمانەکە دەخوازێت و سەرەنجی خوێنەر هەڵۆگیر و بەند دەکات. لە هەمان کاتدا جەناب کاک سەرکاو فیروز ئازایانە و زانایانە کوردییەکی بێ گرێوگوڵ و پاراوی پێشکەش کردووە و، هەست و هەڵویست و کولتوری کۆمەڵایەتی و ئاسۆی بیریانی بە جوانی لێکداوەتەوە و بەشێوەیەک تەرجومەی کردووەتەوە کە، خوێنەر لە کردەوەی مرۆڤە خراپەکان دڵمەندو بێزی دەشێویتەوە و، لە کردەوەی مرۆڤە چاکەکان فرە ڕازیە و هاوکات ڕۆمانەکەی بەشێوەیەکی دلخواز ڕازاندوەتەوە. هەندی وشەی کوردی وەک : پەڕان پەڕ ،پاگیرە ،بێرەگا، کەوێڵ ، شەنیار،سوەیلی پاییز، زڕەتووەکان ، قەرەچؤڵ ، هەوار و کەمکۆڵە گوێزی بەکارهێناوە کە لە بەر دڵانن ودەقی تەرجومەکەی ڕازاندوەتەوە. چ نووسەر و چ وەرگێڕ ڕەنجی فراوانیان کێشاوە وشیاوی ڕێز وحورمەت و قەدردانین.
............................................
سێهەم : لێک چوونی شێوەکار کۆمەڵگای مرۆڤایەتی سەرچاوەی ئەدەبی جۆراوجۆر، بە نووسەرانی پێشکەش دەکات . ئەگەر سەرچاوە و ماتریال و کەرەسەکان هی کۆمەڵگایەکی هاو تراز بێت ، خولقاندنی هونەری ئەدەبی جیاواز فرە و فراوان نیە . کەرەسەی ژیانی شارۆمەندان ئاستی بەرز و نزمی هەیە . نووسەر لەسەر تواناکانی خۆی هونەری ڕئالیست، ڕۆمانتیک و سوورەئالیست دەخولقێنێت . پێم وایە لێک چونێک لە نێوان ڕۆمانی " ڕەشە ڕەیحانە" و ڕۆمانی گؤنا* کە جەناب دوکتور نەبی فەتاحی نوسیوە و هەر دوو نووسەرلە کۆمەڵگایەکی هاو تراز ئیلهامیان وەر گرتوە بەر چاو دەکەوێت . شک و گومانی تێدا نیە کە فورمی داڕشتن ، و نوێنەرایەتی پاڵەوانەکان و قسەی ئاسایی شارۆمەندان و باسی ژینگە لەم دووڕۆمانە دەقاق و دەق وەک یەک نین و جیاوازی بۆچون و مەیلی هونەری هەر هەیە . لە هەمان کاتدا خاڵە هاوبەشەکانی ئاسۆی بیر کردنەوەی هەردوو نووسەر لە یەکتر دوور نین . چونکوو تان و پۆ و بەستێنی هەردوو ڕۆمان و باسەکان دەڤەری هەورامانە. لە داب و نەریت و پێک هاتەی کۆمەڵایەتی ئەو ناوچەیە و ترادیسیونی* شارۆمەندانی هەورامان کەڵکی چاکیان وەرگرتووە. ئەگەر بە ویجدانی ئاسودەوە ئەم دوو ڕۆمانە لە تای ترازوو دانین ، هەر دووکیان سەرکەوتوو و دەسکەوتێکی گرانبەهای بواری ڕۆمانن و زەمینەیان بۆ گەڵاڵەی دروست بوونی " نەتەوە" هەموار کردووە . و بەڕاشکاوی کارێکی بەنرخ و ترۆپکی بەرزیان فەتح کردووە
........................................... . .
! چوارم : فینۆمنی* ژینگە و هەوارنشینی هەورامان
لە ڕۆمانی ڕەشە ڕەیحانە ، زۆر شارەزایانە و پسپۆڕانە شوێنی ژینگەی هەورامان و بە تایبەت شاخی هەزار بەهەزاری دەڤەرکە و فورمی ژیواری لە چەند پاراگرافدا ، ئانالیز و شی کراوەتەوە. وەک نمونەی هەواری سێملە،ڕووەکە بۆنخوشەکان وەک بەرزەڵنگ، لۆ، چنوور ، وەرکەمەر ، هەڵاڵە برمە و شللیر. ئاماژەی ورد و لێزانانە بە کولتور وکۆچی دەورانی کۆن و تازەی هەوارنشینی جەماوەر کراوە. شارۆمەندانی هەورامان لە کۆنی کۆنەوە بەرەوبەرزاییەکانی کویستانەکان کۆچ دەکەن و لە جێگایەک بە نێوی هەوار ستار* دەگرن. شارۆمەندان ژیانێکی ساکار و پڕ لە ڕەنج و شادیان هەیە . زۆر ترین پەیوەندی و نزیکایەتیان لە گەڵ ژینگە و سروشت ، کەش و هەوای ساف و بێگەرد ،ئاوی خاوێن و کانیاوی هەزار نۆش ، چاڵە بەفرەکان و بەفراو ، سوڕانی نەپساوەی هەتاو و مانگ و ئەستیرەکان ، دەنگی خۆشنەوازی ژەرەژ ، باڵندە دەنگ خۆشەکانی و سروشتی بی هاوتای کوێستان دەبێت. ئەگەر چی ئاوی کانی بۆ مەسرەفی ڕۆژانەیە ، ئەمما لە بەفرەچاڵەکان بەفر دێنە خوارەوە و بۆ پاراستنی خواردەمەنی کەڵکی لێ وەر دەگرن و لە بنەڕتدا وەک بەدیل و ئاڵترناتیڤی سەهۆڵخانە و یەخچاڵ دەور دەبینێت
.......................................................
پێنجم : پاڵەوان و کاراکترەکان!
نازەنین و سامان بەتایبەتی دەوری پاڵەوان و قارەمان لەم داستانەدا دەگێڕن
نازەنین : کچێکی شۆخ و شەنگە کە لە گوڵی هەنار و نێرگزی لانزار و، وەنەوشەی ناو پەرژین دەچێت، یەکێک لە پاڵەوانەکان و سیماوستاتوسی ڕۆمانەکەیە. نازەنین خوێندەوارە و وەک مامۆستا و پێداگۆگ لە گوندی نسارە ئیش دەکات . لە سەر بنەمای وەفا، خۆشەویستی، عەشقی بێگەرد، بڕیار و متمانە بەخۆ و گوێ نەدان بە کولتوری باو ،تا ئەو ئاستە بۆی گونجاوە هەر تەمایەری گەیشتن بە سامان بووە و ئاریشەی کۆمەڵایەتی و ڕەوتی ڕووداوەکان بە پێجەوانە ئارەزوەکانی هەڵسوڕاوە . نازەنین بۆ گەیشتن بە سامان ڕەش بین نیە ، بەڵکوو گەشبینە . لە پێچە دژوارەکانی مێژوودا ڕەشەبای نەهامەت بەرەو خوارەوەی عێراق لوولی داوە وناچار کراوە، هەورامان بەجێ بێڵێت و نە خوازراو لە گەڵ بنەماڵەکەی بەرەو عێراق کۆچ بکات . بورهان ئاشنایەکی ناجوامێر ، بێزراو، دڵڕەق ، بێفەڕ و ئیسکقورس کە چەندین جار خوازبینی لێکردووە لەو سەفەرەدا لە گەڵیان دەبێت . نازەنین لە گێژی گیژاو دەکەوێت و سەر لەئوردووگای. زۆرەملی دەردێنێت و تاڵاوی ژیان دەنۆشێت . شەڕی ماڵوێرانکەری دوو دیکتاتوری ملهوڕ: سەدام و خومینی دەبێتە خاڵی وەرچەرخانی چارەنووسەکان و دەڤەرەکە وێران و کامباخ دەکات . نازەنین لەو بیابانە بێکەس دەبێت وهیچ کەسێک لە نزیکیدا نیە تادەستی بۆ یارمەتی درێژ کاتەوە . برینی نامۆیی و تەنیایی و بێدەرەتانی ئازاری دەدات و لە دۆزەخێک دەکەوێت کە ژیانی ڕۆژانەی لە تاڵ تاڵتر دەبێت. لە کۆچی نابەدڵی هەر وەفادار و باوەڕمەندە ونامە بۆ سامان دەنووسێت. پەرچە کرداری نازنین لەو بارودۆخە ترسناک و تاقەت پڕووکێنە، پێشوازی لە ژیان و ژانەکانی بووە . کابرای هاوسەفەریان کردەوەی ناخۆش وترسێنەری هەبووە و بە زڕە مەلایەکی عەرەب پەنا دەبا و نەخوازراو نازەنین بۆ جەنابی مارەی دەکات. کتوپڕ لە گەڵ مێردی نەخوازراوی و هەواری کوڕی و لە میوانخانەیەک لە شاری لەندەن سامان و هاوسەری هیندی وڕەیحانەی کچیان دیدار دەکات . نازەنین هەڵۆ ئاسا لە شەقەی باڵ دەدات و هەموو بیرەوەریەکان ، بەسەرهاتەکان و ڕاستیەکان باس دەکات و بەڕاشکاوی ڕاست نوێنی پێوەدیارە. کوڵی دڵی بۆ مێردەکەی و هەواری کوڕی هەڵدەڕێژیت . کە چۆن پیاوسالاری ، بێکەسی ، لێکەوتەکان وکەمەند و داوی نەبێنراوی شەڕ، هەژاری ، سەرگەردانی،ئاوارەیی، ماڵوێرانی وئازار ناچار بەکۆچیان کردووە ولە بارودۆخی زۆر دژوار و نادڵخواز، بە کەسێک کە قەد خۆشی نەویستوە مێرد بکات .
سامان : خوێندەوار و لە زانکۆ خوێندوویەتی . کورێکی جوان خاس و جوامێرە، ئیش دەکات و ڕووناکبیرە و خاوەن هیژمونی سیاسیە وهزر و بیری چینایەتی هەیە و هەژار پارێزە. عەدالەتی کۆمەڵایەتی لە بنەما فیکریەکانی شکۆدار وشیاوی ڕێز و نرخی گرانبەهای هەیە. دەسەڵاتی سیاسی و هێزی سەرکوتگەر کە باڵەکانی ئازادی و دیموکراسی هەڵدەپاچن ، بەرەنگاری نهێنی و ئاشکرای لێدەکەویتەوە . بەمەبەستی ڕووخانی سیستەمی پاشایەتی ، ئەو وەک پلانداڕێژ و بەیارمەتی هەڤاڵەکانی ، لە پڕۆسەی بەرخودان ، بەرەنگاری و خەباتی مەدەنی لە شاری نەوسوود بەشداری چالاکانەدەکات . پولیس وشیارانە یا ناوشیارانە دەستبەندی دەکات و بۆ ماوەیەک زیندانی دەکرێت . زیندان نەیتوانی جێگای کەسایەتی سامان لێژ و لەق بکات .ئەگەرچی سامان لە ئەڤینی نازەنین دەسوتا ، بەڵام شەڕی نەخوازراوی ئێران و عێراق ژیانی سامان و نازنینی تێکدا و لەیەک هەڵبڕان و بەیەک نەگەیشتن ، بەڵام لە تاراوگە و دیاسپۆڕا *یەکتر دەبینەوە. چارە نووسی سامان بۆ خوێنەران هەرس* ناکرێت و ئارەزووەکانی سامان هەرەس* دێنێت و بەسەرهاتی ئەم دوودڵدارە تراومایەکی* ئازاربەخشە. دیاردەی ڕەدووکەوتن یش لە هەورامان ئاسایی نیە و بگرە نەفرین کراوە. ئەمما لە بواری پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لە لەندەن بەیەک گەیشتنەوە. پێ دەچێت سامان کچەکەی بەیاد و تاسەی ڕەیحانەکانی نێو تەڵانی مالی نازنین نێو نابێت " ڕەیحانە " کە لە لەندەن لە گەڵ هەوارکوڕی نازەنین و لە زانکۆ یەکتریان خۆشویستوە .
........................................ .
شەشم : چڵە پۆپەی ڕۆمانەکە!
ڕۆمان نووس لە بەشی حەوت و ئاخرین کاپیتاڵی ئامانجی بەرزی پێکاوە ودیسکورسی کەم هاوتا و شکۆداری پێشکەش کردووە .بەشی حەوت شاکاری شاکارەکانە و خوێنەر تووشی کونجکۆڵی، تێڕامان ، خۆرپە و ڕاچڵەکین دەکات . ئاسۆی چاوەڕوانیەکان کاڵ و ڕەش دەبنەوە تاکو خوێنەر ،لە خوێندنەوە بەردەوام دەبێت . هەڵکەوتی مێژوویی وا دەبێت کە سامان نزیک ترین و خۆشەویست ترین و لە هەمان کاتدا دوژمنی چەندین ساڵەی پێشووی خۆی دیدار بکات . کاتەکان و چرکە ساتەکان خۆیان قسە دەکەن . و ئاوێنەی بەر هەیوانی ماڵەکەی لە نەوسود و ئاوێنەی مێژوو هەموو تراژیدیەکان بەشێوازی فرە خەماوی وەبیردێنەوە و مێشکی سامان بە یەکجاری داگیر دەکەن . خەم و پەژارەی سامان وەک دەریا شەپۆل دەدا و زۆر بە دژواری لەو کەمەندە خۆی دەرباز دەکات . بەرزایی، درێژایی و بەرینایی خەمەکانی سامان سنوور دەرباز دەکەن و سەر لە ئاسمان دەکوتن و، بێ هیوایی بەسەر هیوادا زاڵ دەبێت . ژنە هیندیەکەی و ڕەیحانەی کچی لەو دیدارەدا ، سەریان سوڕماوە وناتوانن هۆی ئاریشەکان شی و لێک بدەنەو
..................................... . .
هیواکان بەرز دەفڕن
:بەو هیوایە نووسەران لە داهاتوودا، تان و پۆی ڕۆمانەکانیان ، تێهەڵکێشیک لە کۆمەڵگای مودێڕن و کلاسیک بێت. و نرخی پراو پڕ بۆ کۆمەڵگای سەنعەتی وگەشە کردوو دانین ، چونکوو ئاسۆی فڕینی هزر و بیری نووسەر و وەرگێڕ یارمەتی دەدات . خوێندنەوەی شاکاری ئەدەبی نێونەتەوەیی یارمەتیدەرە کە تەم و مژ بڕەوێنێت وئاسۆی سنوورە بەرتەسکەکان ڕووناک کاتەوە . بێگومان زایەڵەی فڕینی بەرز لە سەر چۆڕاوەی هزر و بیر و ئەندیشەی نووسەر و وەرگێڕ کاردانەوەی ڕاستەوخۆی دەبێت . پێویستە هەندێ جار پولیمیکی کاراکتەرەکان لە ئیستگای قەتتار، فڕگەی فرۆکە ئاسمان ثێوەکان ، کەشتیە دەریا پێوەکان ،زانکۆ زانستیەکان ،کتێبخانەکان ،شارە گەورەکان گەڵاڵە کرێن ، کە ئەم شێوەکارە حەتمەن، نرخی ڕەنج و تێکۆشانیان بەرز تر دەکاتەوە و، نووسەرانیش ئامانجی کۆمەڵایەتی و سیاسی خۆیان ڕاستەوخۆ دەپێکن. پێویستە دەقەکان لە فورمی لۆکاڵی بەرەو فورمی گلۆبال هەنگاو هەڵگرن . قەڵەمبازێکی لۆژیک لە قاڵب و شێوەی نووسینەکان پێویستە تا ڕێگا بۆ گەیشتنی ڕۆمانی کوردی بە ئاستی جیهانی هەموار کرێت. پێم وایە خەسار ناسی هەمەلایەنەی کۆمەلگای کوردستان پێویستە.
......................................................... ئەو خاڵانە تائاستێک باری نیگەتیڤیان هەیە و ناکرێ وەک خاڵی پۆزیتیڤ پۆلێنبەندی کرێن .
نەیاران ناتوانن لە دەسەڵاتی نووسەر و وەرگێڕ لەم ڕۆمانەدا ئیراد و پەلپ و بەهانە و ڕەخنەی بێ بنەما بگرن و یاران وهاوڕێیان ودۆستانیش،نرخی پڕاوپڕ و گرانبەهایان بۆ ڕۆمانەکە لەبەرچاوە و بەچاوی ڕێزەوە هەڵیدەسەنگێنن . .
ئایا پیت جن ،بژار کار و هەڵەچن بەویجدانی ئاسودەوە کاری خۆیان بە ڕێوە بردووە؟ کەم و کوڕیەکان خۆیان نەشاردوەتەوە و لێرە و لەوی دیارن و شک و گومان لەم پێڤاژەیەدا کەم نین . خۆزگە ڕەنگی سەرەتای جڵد و ئاخری جڵد لە ڕەش ڕەش تر نەدەبوو . ڕەنگی ڕەش ئاستی دەسەڵاتی کێشان وسەرنجی خوێنەران کەم دەکاتەوە و زەوقی خوێنەران بەچاکی ڕاناکێشێت . ئەگەر رەنگی جڵدەکان ڕووناک و شاد دەبوون بێگومان کاردانەوەی لەسەر خوێنەران بە شێوەیەک لە شێوەکان هەر دەبوو . دەستەواژە نامۆکان لە خانەی پۆزیتیڤ پۆلینبەندی ناکرێن. وەک : بەچاوی خۆی دووکەڵی ئاواتەکانی دەبینی کە دەسووتان . ئایا دووکەڵ دەسوتێ ؟ هەواڵی بەربوونی خۆی و مەنسووری بە ئوتۆمەبیلێکدا نارد بۆ نەوسوود. چۆن چۆنی؟ مەگەر سەیارە نامەبەر و گیان لە بەرە ؟ تەرجومەی وشەی فیلم کە ئینگلیزیە ، هەرگیز فلیم نیە. هیوادام هەڵەی تایپی بێت . ئایا دەکرێ لەباتی
ڕادیو بنوسین ڕدایو. لە هەندی لە وشەکان پێت لە بیر چووە و ،لە زەمینەی
وتارەکان پیتی هێ بە وشەکەوە نەلکاوە . و جار جار هێ ئیزافی بەوشەکەوە لکاوە . ئایا نووسنی ورچەی ئەستێرە و، پێژ مەرگە بەم شێوەیە دروستە ؟ ڕەنگە کامپیوتر هەڵەی کردبێت. ئەگێنا پێشمەرگە و، ورشەی ئەستێرە گونجاو تر و مەنتیقی ترن. پێدەچێت هەبوونی فەرهەنگۆک و ئیندیکس ،بەر بژارێکی باش دەبوو. دیسامبری ٢٠٢٥ی زاینی - کۆتایی
...................................................... .
لیکدانەوە و شی کردنەوەی هەندی وشە و زانیاری پێویست:
People with out a country
نەتەوەیەک کە خاوەنی دەوڵەتی خۆیان نیە. کورد وەک نەتەوەیەکی گەورە خراوەتە پەراوێزی مێژوو وزلهێزەکان و کولۆنیالیزم تاوانێگی گەورەیان سەبارەت بە گەلی کورد کردووە .
Argument
ئارگۆمینت : گفتوگۆ، مناقشە، بەڵگە
ژەرەژ : کەو - نەیجە : زەل و قامیش - تا : گەرمەیاو- کەمەر: ناوقەد ، کێو
هەرس : تواندنەوە و هەزم کردن هەرەس : داتەپین ، داڕووخان
Metafor
مێتافۆر: نوسێن ؛ کەبە شێوە مەجازی و ئیستعارە وتارەکان دەرازێنیتەوە . بۆ نموونە ( کات تیغە ، نەی بڕیت ، دەتبڕێت ! )
چۆخەوڕانکی ژەرەژیی: ڕەنگی خۆڵەمێشی ، رەنگی بووڵە کەوەیی
ستار گرتن: ئارام گرتن ، ئۆقرە گرتن ، داسەکنان
Diaspora
دیاسپۆڕا : پرژ و بڵاو بونەوەی نەتەوەکان لە ئاستی جیهاندا . نمونە نەتەوەکانی جوولەکە، ئەرمەنی، فەلەستینی و کورد کە نەخوازراو ئاوارە و لە تاراوگە دەژین.
Tradition
ترادیسیون : داب و نەریت ، کولتوری گەلەری،پاراستنی نەریتەکان
Fenomen
فینۆمن : دیاردە،بەرچاو، دیار
Trauma
. تراوما: ڕەوان برین ، خەسار، ئازاری دەروونی