هەڵمەت عوسمان

تا ئێستا بە هیچ کەسێکم نەوتووە فڵان کتێبم بخوێننەوە، بەڵام داواتان لێدەکەم ئەم ڕۆمانە بخوێننەوە، تا تێبگەن سیاسەتی تەمومژاوی و کۆمپانیا وەهمییەکان چۆن دەبنە مۆرانەی کەرامەت و ڕەنجی هاووڵاتییان؟

لەکاتی خوێندنەوەی شاکاری «هێشووەکانی توڕەیی»ی جۆن شتاینبێک، مرۆڤ هەست بەو ئازارە قووڵە دەکات کە چۆن سیستەمێکی چاوچنۆک و بێدەموچاو دەتوانێت ژیانی هەزاران خێزان وێران بکات. ئەم ڕۆمانە تەنیا چیرۆکی کۆچی جووتیارانی ئۆکلاهۆما نییە، بەڵکو وێناکردنی ئەو مەکینە گەورەیەیە کە لەژێر ناوی «کۆمپانیا» و «بانک»دا، مرۆڤایەتی دەهاڕێت. لێرەدا دەسەڵات و سەرمایە تێکەڵ دەبن بۆ دروستکردنی قەوارەیەکی وەهمی کە بەرپرسیارێتی هەڵناگرێت؛ کاتێک جووتیارەکان دەیانەوێت بەرگری لە ماڵ و خاکی خۆیان بکەن، ڕووبەڕووی شۆفێرە تراکتۆرەکان دەبنەوە، بەڵام شۆفێرەکە دەڵێت ئەو تەنیا فەرمان جێبەجێ دەکات و کۆمپانیا یان بانکەکە ئەو بڕیارەی داوە. ئەمە دەقاودەق ئەو وێنایەیە کە تۆ باسی دەکەیت: کاتێک سیاسییە برسییەکانی دەسەڵات، لە پشت پەردەی کۆمپانیا سێبەرەکانەوە، خەریکی ڕووتاندنەوەی گیرفانی هاووڵاتیانن و کەسیش نازانێت کێ ڕاوچییە و کێ نێچیر.

ئەم جۆرە دەسەڵاتدارییە پشت بە ستراتیژیی «بێسەروشوێنکردنی بەرپرس» دەبەستێت. کاتێک هاووڵاتییەک سەروماڵ و ماندووبوونی تەمەنی لە پڕۆژەیەک یان وەبەرهێنانێکی وەهمیدا لەدەست دەدات، پەنا بۆ هەر لایەنێکی حکومی دەبات، وەڵامەکە یەک شتە: «ئەمە کێشەیەکە لە نێوان تۆ و کۆمپانیایەک»، بەڵام کاتێک بەدوای کۆمپانیاکەدا دەگەڕێت، تەنیا دیوارێکی سارد یان ناوێکی سەر کاغەز دەبینێت. ئەم تەمومژاوییە بە مەبەست دروست کراوە تا توڕەیی خەڵک لە دەسەڵاتەوە ئاراستەی نادیار بکرێت. لە ڕاستیدا ئەم کۆمپانیا وەهمییانە هیچیان کەمتر نین لەو تراکتۆرانەی لە ڕۆمانەکەی شتاینبێکدا خانوو و خەونی خەڵکەکەیان تەخت دەکرد؛ هەردووکیان ئامرازی دەستی چینێکی چاوچنۆکن کە بۆ تێرکردنی گیرفانی خۆیان، هیچ بەهایەکی ئەخلاقی و مرۆیی ناناسن.

کارەساتەکە لێرەدا دەگاتە لوتکە کاتێک یاسا و حکومەت، کە دەبێت پارێزەری مافی لاوازەکان بن، دەبنە پاسەوانی بەرژەوەندیی ئەو کۆمپانیا سێبەرانە. خەڵکی لە بازنەیەکی داخراودا دەخولێنەوە؛ لە لایەکەوە بە ناوی یاساوە دەڕووتێنرێنەوە و لە لایەکی تریشەوە بە ناوی نەبوونی دەسەڵاتی حکومەت بەسەر کەرتی تایبەتدا، پشتیان تێدەکرێت. ئەم جۆرە لە تاڵانکردنی سیستماتیک، مرۆڤ دەگەیەنێتە ئاستێک لە بێئومێدی کە هەست دەکات لە جەنگێکی نایەکساندایە لەگەڵ جنۆکەیەک کە دەستی هەیە بەڵام دەموچاوی نییە. ئەمە ئەو کاتەیە کە «هێشووەکانی توڕەیی» لە ناو دڵی مرۆڤەکاندا گەورە دەبن و پێدەگەن، چونکە کاتێک دادپەروەری ون دەبێت و دەسەڵات دەبێتە بازرگان، تەنیا ڕێگەیەک کە بۆ مرۆڤ دەمێنێتەوە، هاوارکردنە لە دژی ئەو بێدەنگییە کوشندەیەی کە سیستەمەکە دەوری پێداوە.

ئەو سیاسییە برسییانەی کە لە پشت ناوی کۆمپانیا وەهمییەکانەوە کار دەکەن، یاری بە دەمارە هەستیارەکانی دەروونی مرۆڤ دەکەن. ئەوان سەرەتا بە دروستکردنی «ئومێدێکی درۆینە» دەست پێدەکەن، خەڵکەکە وا تێدەگەیەنن کە ئەمە دەرفەتێکی زێڕینە بۆ ژیانێکی باشتر، ڕێک وەک ئەو وەرەقە زەردانەی لە ڕۆمانەکەدا بە ناو ئۆکلاهۆمادا بڵاوکرانەوە و بەڵێنی کار و ژیانی خۆشی کالیفۆرنیایان بە خەڵک دەدا. کاتێک مرۆڤ ئومێدی پێ دەدرێت و دواتر بە توندی لێی دەسەندرێتەوە، تووشی تێکشکانێکی دەروونی دەبێت کە ناوی «نامۆبوون»ە. مرۆڤ لەم دۆخەدا هەست دەکات لە ناو وڵاتی خۆیدا غەریبەیە، چونکە هیچ یاسایەک نییە بەرگری لێ بکات و هیچ دەستێک نییە فرمێسکی بسڕێت. کاتێکیش دەچێتە هەر فەرمانگەیەک و پێی دەڵێن «ئەمە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە»، ئەمە وەک فیشەکێکی دەروونییە کە هەموو پیرۆزییەکانی نیشتمان و هاووڵاتیبوون لەبەرچاوی دەکوژێت.

لە کۆتاییدا، ئەم مۆدێلە لە حوکمڕانی کە سیاسەت و بازرگانیی ڕەش تێکەڵ دەکات، تەنیا برسییەتی و کۆچ و ماڵوێرانی بەرهەم دەهێنێت. ئەو سیاسییانەی لەژێر ناوی گەشەپێدان و کۆمپانیاوە گیرفانی خەڵک دەبڕن، لە ڕاستیدا خەریکی وێرانکردنی بنەماکانی دەوڵەتن. کاتێک هاووڵاتی دەگاتە ئەو بڕوایەی کە حکومەتەکەی تەنیا ماسکێکە بۆ داپۆشینی ڕووی تاڵانچییەکان، ئیدی متمانە نامێنێت و کۆمەڵگا بەرەو هەڵدێر دەچێت. شتاینبێک بە جوانی نیشانمان دەدات کە زوڵم ئەگەرچی ناوی گەورە و مۆدێرنیشی لێ بنرێت، هەر زوڵمە و لە کۆتاییدا ئەو توڕەییەی کە لە ئەنجامی برسی کردن و ڕووتاندنەوە دروست دەبێت، وەک لافاوێک هەموو ئەو دیوارە وەهمییانە ڕادەماڵێت کە ستەمکاران لە پشتیانەوە خۆیان حەشارداوە.