د.ئیبراهیم محەمەد جەزا
پڕۆفیسۆر لە بەشی زانستەکانی زەوی و نەوت/ زانکۆی سلێمانی
ibrahim.jaza@univsul.edu.iq
پێشەکی:
لەزەویناسیدا بەشێک هەیە بە زەویناسی پزیشکی ( Medical Geology) دەناسرێت و زۆرتر کار لەسەر پێکەوەبەستنی زەویناسی و بواری پزیشکی دەکات (محێدین، ٢٠١٦). لەپێناو زیاتر ڕوونکردنەوەی ئەم بابەتە، کە تا ئاستێک تازەیە و هەر لە جیهانیشدا کارکردن تێیدا سنووردارە، دەکرێت هەندێک وردەکاری ئاماژەپێبدەین. وەک ئاشکرایە زەویناسی زانستێکە لە پێکهاتەی زەوی و هەرچی بەسەر ئەم هەسارە شینەدا هاتبێت و بێت لێی دەکۆڵێتەوە و کاری لەسەر دەکات، یەکێک لەو بابەتانە بلوور و خاو ( مەعدەن) و کەڤرەکانی زەوییە ( محێدین، ٢٠٢١١ و ٢٠٢٤). هەرچی تایبەت بەم خاو و کەڤرانەوە هەبێت دەکرێت لە ڕێگەی زەویناسییەوە لێکۆڵینەوەی بۆ بکرێت و لێکدانەوەی زانستی سەبارەت ئەنجام بدرێت. لەلایەکی تریشەوە هەندێک بواری پزیشکی هەن، کە پەیوەست دەبنەوە بە کەڤر و بەرد و خاوەکانی سروشت، بۆ نموونە بەردی گورچیلە و میزەڕۆ و بەردی زراو و بوارەکانی چارەسەر بە توخمەکان و بواری ئایۆرڤیدا (محێدین، ٢٠٢٥). بۆ ئەوەی خوێنەر ئاشنا بێت بەهەندێک بنەمای سەرەکی، پێویستە باسی ئەوە بکەین، کە بەرد لە بواری زەویناسیدا بەشێکە لە جۆرە سەرەکییەکانی کەڤرەکان ( ئاگرین و گۆڕاو ونیشتەنی) واتە بۆ نموونە بەردی کلس ( Limestone ) بەشێکە لە کەڤرە نیشتەنییەکان ( Sedimentary rocks) و بەم شێوەیە دەیان جۆر لە بەردەکان هەن بۆ هەر کۆمەڵێکی سەرەکی کەڤرەکان ( محێدین، ٢٠٢٤).
کاتێک ئاماژە بە بەرد (stone) لە بواری پزیشکیدا دەدرێت، مەبەست لێی کۆبوونەوەیەکی مەعدەنی و نامەعدەنییە و لە شوێنێکی جەستەی مرۆڤدا دروست دەبێت (Hesse, 2009). ئەمە لە ڕووی پزیشکییەوە کە دوایی باس لە چۆنێتی و جۆری ئەم بەردانە دەکەین، بەڵام چونکە ئەم بەردانەش پێکهاتەیەکی کیمیایی دیاریکراویان هەیە ودەکرێت پەیوەست بکرێتەوە بە کۆبوونەوەی توخمەکان، کە بە زۆریی لە ڕێگەی خواردن و ئاو و تەمەن و هۆکارە سروشتییەکانی ترەوە دەچێتە ناو جەستەی زیندەوەران و بەتایبەتی مرۆڤەکان (Durgawale et al., 2010; Shastri et al., 2023). کاتێک باس لە بەردی گورچیلە دەکەین مەبەست لێیان گشت ئەوبەردانەیە، کە لە گورچیلە و میزەڕۆ و میزڵداندا هەن، بەڵام چونکە لەنێو ئەندامێکی گرنگی وەک گورچیلە دا زۆرترن بۆیە بەو ناوەوە ئاماژەی بۆ دەکەین.
ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە لە هەر ١٠ کەس یەکێکیان و لە ماوەی تەمەنیاندا تووشی بەردی گورچیلە دەبێت، ئەمەش وایکردووە ببێتە یەکێک لە باوترین نەخۆشییەکانی گورچیلە و کۆئەندامی میزەڕۆ لە سەرانسەری جیهاندا. توێژینەوەیەکی تازە ئاماژە بۆ ١٢% دەدات، کە ئەم ڕێژەیە لە دانیشتوانی ئەم سەر زەوییە لەوانەیە لە کاتێکی تەمەنیان تووشی بەردی گورچیلە ببن ( Alelign and Petros, 2018; Fiket et al., 2026).
ئەم پاشماوە ڕەقانەی کانزا و خوێ کە لەناو گورچیلەکاندا دروست دەبن، دەتوانن ببنە هۆی ئازارێکی زۆر و ئاڵۆزییە تەندروستییە بەرچاوەکان کاتێک چارەسەر نەکرێن. تێگەیشتن لە هۆکارەکان و نیشانەکان و هۆکارەکانی مەترسی بەردی گورچیلە زۆر گرنگن بۆ ناسینەوەی پێشوەختە و خۆپاراستن. لەم گوتارەدا هەوڵدەدەین سەرەتایەک سەبارەت بە جۆرەکان و پێکهاتەی بەردی گورچیلە بخەینە ڕوو و لەم بوارەشدا توێژینەوە تازەکانی، کە لە کوردستان و بەهاوبەشی لەگەڵ زانکۆکانی تری جیهاندا ئەنجامدراون باس بکەین و چەند زانیارییەک بخەینە بەردەست خوێنەری کوردزمان.
پێکهاتەی بەردی گورچیلە:
وەک ئاماژەمانپێدا پێکهاتەی بەردی گورچیلە تێکەڵەیەکە لە ماددەی کانزایی و ناکانزایی و خوێکان و ماددەی ئەندامی، کە جۆری پێکهاتەکانیش دەبنە هۆکار بۆ دروستبوونی چەند جۆرێک لەم بەردانە کە لە کەسێکەوە بۆ یەکێکی تر دەگۆڕێت پشت بەستوو بە چەندین هۆکاری وەک جۆری خواردن و وەرگرتنی دەرمان و تەمەن و ڕەگەز و جۆری ئاوی خواردنەوە ( Ahmed et al., 2025)و پێشینەی خێزانی (بۆماوەیی) و چەندین هۆکاری تر (Wang et al., 2020). بێگومان ئەم ماددانە چەندین هەفتە و مانگی دەوێت تا لە نێو گورچیلەکان، یان لە بۆرییەکانی میز و میزەڕۆدا بنیشن و ببنە ئەو بەردەی، کە دوایی ئازاریکی زۆر دروست دەکات و لەوانەیە پێویست بەدەرهێنانی ئەوبەردانە بکرێت تا نەخۆش لەو ئازارانە ڕزگاری ببێت. لەڕووی ژمارە و قەبارە و ڕەنگی بەردەکانیشەوە چەندین جۆر و شێوازی جیاواز بەدیدەکرێت و تۆمارکراوە و هۆکارەکانی جیاوازیش زۆرن ( وێنەی ژمارە ١ ). لەوانەیە هەندێکجار و بەهۆکاری بچووکی قەبارەی بەردەکان بەرەو بۆرییەکانی میز بڕۆن و زۆر کاتیش بکرێنە دەرەوەی جەستە.
وێنەی ژمارە١ : وێنەی چەند نموونەیەک لە بەردی گورچیلە کە لە نەخۆشەکانی ناوچەی سلێمانی کۆکراونەتەوە و شیکاریی کیمیاییان بۆ ئەنجامدراوە ( Fiket et al., 2026).
جۆرەکانی بەردی گورچیلە:
بەگشتی دەکرێت چوار جۆری سەرەکی لە بەردی گورچیلە بناسرێنەوە و لەسەر بنەمای پێکهاتەکەیان پۆلێنکراون ( Khan et al., 2018)، کە ئەمانیش بریتین لە:
١-بەردی کالیسیۆم (Calcium Stones): نزیکەی ٨٠% ی هەموو حاڵەتەکانی بەردی گورچیلە پێکدەهێنێت و باوترین جۆرە. ئەمانە بە پلەی یەکەم لە ئۆکزالاتی کالیسیۆم پێکدێن، هەرچەندە بەردی فۆسفاتی کالیسیۆمیش ڕوودەدات. بەردی کالیسیۆم ئۆکزالات کاتێک دروست دەبێت، کە کالیسیۆم لەگەڵ ئۆکزالات لە میزەکەتدا تێکەڵ دەبێت، زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی خۆراک، یان بارودۆخی گۆڕانکاری خۆراکەوە کە ئەم ماددانە لە سیستەمەکەتدا زیاد دەکات. هەردوو خاوی ویولایت (Whewellite) و وێدەلایت (Weddellite) سەربەم جۆرەن لە بەردەکانی گورچیلە.
٢-بەردی ترشی یوریک (Uric Acid Stones): نزیکەی ٥بۆ١٠% ی بەردی گورچیلە پێکدەهێنێت و بە شێوەیەکی گشتی کاتێک دروست دەبێت کە میزەکە بەردەوام ترش بێت. زۆرجار ئەم بەردانە نەرم و قاوەیی دەردەکەون، زیاتر لەو کەسانەدا گەشە دەکەن کە شلەی پێویست ناخۆنەوە، یان ئەوانەی شلەی زۆر لەدەست دەدەن لەڕێگەی ئارەقکردنەوە، یان سکچوونەوە. هەردوو ئاوێتەی یوریسایت (Uricite) و ئەمۆنیۆم یورایت( Ammonium urate) دوو پێکهاتەی سەرەکین لەم جۆرە بەردانەدا.
٣-بەردی ستروڤیت (Struvite Stones): نزیکەی ١٠-١٥% ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە هەوکردنی بۆری میزەوە هەیە. ئەم بەردانە دەتوانن بە خێرایی گەشە بکەن و تا ڕادەیەک گەورە بن، هەندێکجار هەموو سیستەمی کۆکردنەوەی گورچیلە پڕ دەکەنەوە. بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەوکردنی بۆری میزەوە زیاتر لە ژناندا ڕوودەدات و دروستدەبن.
٤-بەردی سیستین ( Cystine Stones): دەگمەنترین جۆرە، تەنها ١% ی بەردی گورچیلە پێکدەهێنێت. ئەمانە لەو کەسانەدا دروست دەبن کە نەخۆشییەکی بۆماوەییان هەیە، کە پێی دەوترێت سیستینوریا، کە دەبێتە هۆی دەردانی بڕێکی زۆر لە هەندێک ترشی ئەمینی لە گورچیلەکاندا. سەرەڕای ئەوەی کە بەردی سیستین دەگمەنە، بەڵام زۆرجار دووبارە دەبێتەوە.
هەرچەندە هەندێک سەرچاوە ئاماژە بۆ بوونی جۆری پێنجەم لەبەردەکان دەکەن، کە ئەویش بەهۆی هاندانی دەرمانەوە دروستدەبێت ( Radhakrishna, 2021)، بەڵام بەشێوەیەکی سەرەکی چوار جۆرەکە زۆرتر بڵاون.
هۆکارە بنەڕەتییەکانی دروستبوونی بەردی گورچیلە:
دروستبوونی بەردی گورچیلە لە ئەنجامی کارێکی ئاڵۆزی ئەو هۆکارانە دێت، کە ژینگەیەکی گونجاو بۆ دروستبوون و گەشەکردنی بلووری لە کۆئەندامی میز و میزەڕۆدا دروست دەکەن (Khan et al., 2018).
ناهاوسەنگی چڕیی میز بە میکانیزمی سەرەکی پشت دروستبوونی بەرد دادەنرێت. کاتێک شلەی پێویست بەکارناهێنرێت، میزەکە چڕ دەبێتەوە، ئەمەش ئەگەری کریستاڵبوونی کانزاکان زیاد دەکات. کەمی قەبارەی میز کەمتر شلکردنەوە، یان ڕوونکردنەوە بۆ ئەو کانزایانە دابین دەکات ،کە بە شێوەیەکی سروشتی لە میزدا هەن، ئەمەش بارودۆخێکی گونجاو بۆ دروستبوونی بەرد دروست دەکات.
ناهاوسەنگی کیمیایی لە میزدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە گەشەکردنی بەردەکانی گورچیلەدا. ئاستی زیادەی کالیسیۆم، ئۆکزالات، یان ترشی یوریک دەتوانێت توانای سروشتی میز زاڵ بکات بۆ ئەوەی ئەم ماددانە بە تواوەیی بهێڵێتەوە. بە پێچەوانەوە، کەمی ئاستی سیترات، کە بە شێوەیەکی ئاسایی یارمەتی ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەرد دەدات بە بەستنەوە لەگەڵ کالیسیۆم، دەتوانێت مەترسییەکان زیاد بکات. هەروەها تێکچوونی ئاستی ترشێتی میز ( pH ) بەشدارە لە دروستبوونی بەرد، میزی زۆر ترش، یان تفت ( ئەلکالی) جۆرە جیاوازەکانی بەرد بەرەوپێش دەبات و دروستیان دەکات.
نائاسایی بۆری میز دەتوانێت حاڵەتێک دروست بکات، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی بەرد بەهۆی کاریگەری لەسەر ڕۆیشتنی ئاسایی میز. کێشە پێکهاتەییەکانی وەک ناڕێکی شێوەی گورچیلە، تەسکبوونەوەی میزڵدان، یان گۆڕانکارییەکانی تری توێکاری (ئەناتۆمی) دەبنە هۆی ئەوەی میز کۆببێتەوە، یان بە هێواشی لێبچێت، ئەمەش ئەو کاتە زیاد دەکات کە کانزاکان پێویستیان دەبێت بۆ کریستاڵبوون و دروستکردنی بەرد.
تێکچوونی میتابۆلیکی ڕەنگدانەوەی بارودۆخە پزیشکییە بنەڕەتییەکان دەکەن، کە مەترسی بەرد بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکەن. زیادبوونی گلاندەکانی پاراثایرۆید دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی کالیسیۆم لە خوێن و میزدا، لەکاتێکدا ترشەڵۆکی بۆری گورچیلە کاریگەری لەسەر توانای گورچیلە هەیە بۆ پاراستنی ترشی میز بە شێوەیەکی دروست. ناڕێکی سیستینوریا (Cystinuria)، هەرچەندە دەگمەنە، بەڵام ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی دەردانی ترشی ئەمینی زۆر کە دەبێتە هۆی دروستبوونی بەرد.
نیشانەکانی بوونی بەردی گورچیلە:
ناسینەوەی نیشانەکانی بەردی گورچیلە زوو دەتوانێت یارمەتیدەر بێت و نەخۆش بەدوای چاودێری پزیشکی گونجاودا بگەڕێت و ئەگەری هەیە ڕێگری لە ئاڵۆزییەکان بکرێت. نیشانەکان دەتوانن زۆر جیاواز بن بەپێی قەبارەی بەردەکە و شوێن و جووڵەی لە ڕێگەی ڕێڕەوی میزکردنەوە.
بەهێزی ئازار کە پەیوەندییان بە بەردی گورچیلەیەوە هەیە زۆرجار وەک لە توندترین ئەزموونەکانی ئازار وەسف دەکرێن. کۆلیکی گورچیلە (Kidney colic)، زاراوەی پزیشکییە بۆ ئازاری بەردی گورچیلە، بە شێوەیەکی گشتی لەناکاو دەست پێدەکات و دەتوانێت ئازاربەخش بێت. بەزۆری ئازارەکە لە ناوچەی لایەنی پشتەوە دەست پێدەکات، لە خوار بڕبڕەکانی پشتەوە لە هەر لایەکی بڕبڕەی پشت، و لەوانەیە تیشک بخاتە خوارەوە بۆ خوارەوەی سک و بڕبڕەی پشت لەگەڵ جووڵەی بەردەکە بە میزڵداندا. زۆرجار توندییەکەی دەگۆڕێت لەگەڵ گۆڕینی شوێنی بەردەکە، هەندێکجار ئازارەکە بۆ ماوەیەکی کاتی کەم دەبێتەوە پێش ئەوەی بە توندییەکی نوێ بگەڕێتەوە.
نیشانەکانی کاتی میزکردن زۆرجار لەگەڵ بەردی گورچیلەدا دەبن و دەتوانێت ئاماژەی گرنگ سەبارەت بە بوونی بەردی گورچیلە بدات. خوێن لە میزدا، کە بە هیماتوریا ناسراوە، لەوانەیە وەک ڕەنگی پەمەیی، سوور، یان قاوەیی دیار بێت، هەرچەندە هەندێکجار تەنها لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییەوە دەستنیشان دەکرێت. لەوانەیە زۆرجار نەخۆش تووشی ناڕێکی و پچڕ پچڕیی میزکردن ببێت، هەر جارێک تەنها بڕێکی کەم میز بەرهەم دێت. میزکردن بە ئازار کە پێی دەوترێت ناڕێکی میزکردن، بە شێوەیەکی باو کاتێک بەردەکان دەگاتە بەشەکانی خوارەوەی کۆئەندامی میزکردن ڕوو دەدات. سەرەڕای ئەوەش، لەوانەیە میز ڕەنگی بۆر، یان هەوری دەربکەوێت، یان بۆنێکی نائاسایی بەهێز و ناخۆشی هەبێت.
زۆرجار نیشانە لاوەکییەکان گەشە دەکەن لەگەڵ وەڵامدانەوەی جەستە بۆ ئازار و ئاڵۆزییە ئەگەرییەکانی بەردی گورچیلە. سکچوون و ڕشانەوە زۆرجار لەگەڵ ئازاری توندی بەرددا دەبن، هەندێکجار وا دەکات پاراستنی وەرگرتنی شلەی پێویست قورس بێت. ئەگەر بەردێک ببێتە هۆی هەوکردنی بۆری میز، لەوانەیە نەخۆش تووشی لەرز و تا ببێت، ئەمەش پێویستی بە چاودێری پزیشکی خێرا هەیە. زۆرێک لەو کەسانەی بەردی گورچیلەیان هەیە تووشی نائارامی و بێتوانایی دەبن لە دۆزینەوەی بارێک، یان پێگەیەکی ئاسوودە، بەردەوام پێگەی خۆیان دەگۆڕن و دەجووڵێن، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانیان.
گۆڕانی نیشانەکان بەتوندی بەندە بە قەبارەی بەرد و شوێنی ناو کۆئەندامی میزەوە. ڕەنگە بەردی زۆر بچووک بە هیچ شێوەیەک هیچ نیشانەیەک دروست نەکات، بەبێ ئەوەی هەست بکرێت بە سیستەمەکەدا بڕوات، بەڵام ئەو بەردانەی کە لە میزڵداندا جێگیر دەبن یان ڕێگری لە ڕۆیشتنی میز دەکەن، دەبنە هۆی توندترین نیشانەکان و پێویستیان بە دەستێوەردانی پزیشکی بەپەلە هەیە.
هۆکارەکانی دروستبوونی بەردی گورچیلە:
تێگەیشتن لە هۆکارەکانی مەترسی تووشبوون بە بەردی گورچیلە دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ خۆپارێزی و هاوسەنگی ڕاگرتنی کۆئەندامی میز و دوورکەوتنەوە لە دروستبوونی بەرد لە کۆئەندامی میزەڕۆدا. چەندین هۆکار هەن کە لەوانەیە یەکێکیان، یان زیاتر هۆکاری سەرەکی بن لە کەسێکدا بۆ دروستبوون و گەشەکردنی بەردی گورچیلە (Selinus et al., 2013; Khan et al., 2018; Ahmed, 2025)، لەم هۆکارانەش:
هۆکارەکانی مەترسی دیمۆگرافی ( دیمۆگرافیای ناوچەیەک بریتییە لە ژمارە و تایبەتمەندی ئەو کەسانەی لە ناوچەیەکدا دەژین، لە پێوەندی لەگەڵ تەمەنیان، ڕەگەز، ئەگەر هاوسەرگیریان کردبێت یان نا، هتد.) کاریگەری ڕوون لە ڕوودانی بەردی گورچیلەدا نیشان دەدەن. تەمەن ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت، کە لوتکەی ڕوودانی لە نێوان ٢٠ بۆ ٥٠ ساڵدایە، هەرچەندە بەردەکان دەتوانن لە هەر تەمەنێکدا گەشە بکەن. پیاوان ٢ بۆ ٣ هێندە زیاتر تووشی بەردی گورچیلە دەبن لە چاو ژنان، هەرچەندە لەم ساڵانەی دواییدا جیاوازییەکە کەم دەبێتەوە. لە توێژینەوەیەکی نوێدا ئەم ڕێژەیە ٢.٣٣هێندەیە، کە لە باشووری کوردستان تۆمارکراوە (Ahmed, 2025). لەتوێژینەوەیەکی تردا ڕێژەی توووشبونی ئافرەتان بەرزتر تۆمارکراوە، کە لەکۆی ٥٠ نەخۆش ٣٠ دانەیان ڕەگەزی مێ بوون، واتە ڕێژەکەبووە بە ١.٥% ( Hamza and Rashid, 2023). هەندێک کۆمەڵەی ڕەگەزی و نەتەوەیی ئامادەیی زیاتر بۆ تووشبوون پیشاندەدەن، و هەبوونی مێژووی خێزانیی ( بۆماوەیی) بەردی گورچیلە مەترسییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات بەهۆی مەیلی بۆماوەیی، کە کاریگەری لەسەر میتابۆلیزمی کانزاکان و کارکردنی گورچیلە هەیە.
جۆری خۆراک هۆکارێکی سەرەکییە بۆ کۆنتڕۆڵکردن و خۆپاراستن لە بەردی گورچیلە. زۆر خواردنی توخمی سۆدیۆم دەردانی کالیسیۆم لە میزدا زیاد دەکات، ئەمەش مەترسی بەرد بەرز دەکاتەوە. زۆر خواردنی پڕۆتینی ئاژەڵیی دەبێتە هۆی زیادکردنی ترشی یوریک و کەمکردنەوەی ئاستی سیترات لە میزدا. بە شێوەیەکی دژی یەکتر، کەمی کالیسیۆم لە خۆراکدا لە ڕاستیدا دەتوانێت مەترسی بەرد زیاد بکات، ئەمەش بە ڕێگەدان بە مژینی زیاتری ئۆکزالات لە ڕیخۆڵەکاندا. ئەو خۆراکانەی کە ئۆکزالاتیان زۆرە، وەک سپێناخ و گوێز، دەتوانن بەشداربن لە دروستبوونی بەردی ئۆکزالاتی کالیسیۆم لە کەسانی ئامادەدا. ڕەنگە لە هەمووی گرنگتر، کەمخواردنەوەی شلەی پێویست وەک یەکێک لە بەهێزترین هۆکارەکانی مەترسی خواردنەوە و خۆراک بۆ هەموو جۆرەکانی بەردی گورچیلە بمێنێتەوە!
هۆکارەکانی مەترسی بارودۆخی پزیشکی و پرسە تەندروستییە جیاوازەکان لەخۆدەگرن، کە ئەگەری بەرد زیاد دەکەن. قەڵەوی و نیشانەکانی گۆڕانکاری خۆراک گۆڕانکاری کیمیایی دروست دەکەن، کە دەبنە هۆی دروستبوونی بەرد. نەخۆشی شەکرە کاریگەری لەسەر کارکردنی گورچیلە و پێکهاتەی میز هەیە بەجۆرێک کە مەترسی بەرد زیاد دەکات. بەرزی پەستانی خوێن پەیوەندی بە زیادبوونی دەردانی کالیسیۆم و گۆڕانکاری لە کارکردنی گورچیلەدا هەیە. نەخۆشی هەوکردنی ڕیخۆڵە کاریگەری لەسەر هەڵمژینی کانزاکان دەبێت و دەتوانێت ببێتە هۆی وشکبوونەوە و ناهاوسەنگی ئەلکترۆلایتەکان ( ئەلکترۆلایتەکان: کانزای سەرەکین، لەوانە سۆدیۆم، پۆتاسیۆم، کالیسیۆم، مەگنیسیۆم، کلۆرید و فۆسفات،کە بارگەیەکی کارەبایی ئەرێنی، یان نەرێنی هەڵدەگرن کاتێک لە شلەکانی جەستەدا دەتوێنەوە). دووبارەبوونەوەی هەوکردنی بۆری میز، بەتایبەتی لەگەڵ هەندێک بەکتریا، دەتوانێت ڕاستەوخۆ ببێتە هۆی دروستبوونی بەردی سترۆڤایت. هەبوونی بەردی پێشووی گورچیلە ئەگەری تووشبوونت بە بەردی زیاتر لە داهاتوودا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش زیاد دەکات.
یەکێکی تر لە هۆکارەکانی مەترسی دروستبوونی بەردی گورچیلە شێوازی ژیانە، کە ڕەنگدانەوەی خووەکانی ڕۆژانە و هۆکارە ژینگەییەکانن و کاریگەرییان لەسەر دروستبوون و گەشەکردنی بەرد هەیە. شێوازی ژیانی بەردەوام دانیشتوو ( واتە زۆریی دانیشتن) دەتوانێت کاریگەری لەسەر میتابۆلیزمی کانزاکان و تەندروستی ئێسک هەبێت بە شێوەیەک، کە مەترسی بەرد زیاد دەکات. ژیان لە کەشوهەوای گەرمدا، یان کارکردن لە ژینگەی پلەی گەرمی بەرزدا مەترسی وشکبوونەوە زیاد دەکات و میز خەست دەکاتەوە و دەبێتە هۆی دروستبوونی بەرد. ئەو کار و پیشانەی، کە زوو چوون بۆ سەرئاو و میزکردن ، یان وەرگرتنی شلە، کەم دەکەنەوە، وەک لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە مەودای دوور، یان هەندێک کاری بەرهەمهێنان، دەتوانن بەشداربن لە دروستبوون وگەشەپێدانی بەردەکانی گورچیلە و میزەڕۆ.
هۆکارێکی تری سەرەکی بریتییە لە بەکارهێنانی زۆری دەرمان، کە هەندێک تەواوکەر و دەرمان دەتوانن دروستبوونی بەرد زیاد بکەن. زیادەڕۆیی لە وەرگرتنی تەواوکەری کالیسیۆم، بە تایبەتی کاتێک بەبێ وەرگرتنی شلەی پێویست دەخورێت، دەتوانێت دەردانی کالیسیۆم زیاد بکات. وەرگرتنی تەواوکەری ڤیتامین سی بە ژەمی بەرز لەوانەیە بەرهەمهێنانی ئۆکزالات لە هەندێک کەسدا زیاد بکات. هەندێک دەرمانی میزڕاگر دەتوانێت کاریگەری لەسەر هاوسەنگی کانزاکان و خەستی میز هەبێت. دژە ترشەکان کە کالیسیۆمیان تێدایە، کاتێک بە بەردەوامی بەکاردەهێنرێن، لەوانەیە بەشداربن لە دروستبوونی بەرد لە کەسانی ئامادەدا.
خۆپاراستن:
وەک وتراوە خۆپاراستن لە چارەسەرکردن باشترە، بۆیە زانیاری دەربارەی خۆپاراستن لە بەردی گورچیلە بەهێزت دەکات بۆ بڕیاردانی ئاگادارانە سەبارەت بە تەندروستی خۆت و کەمکردنەوەی مەترسی ئەزموونکردنی ئەم پێکهاتە ئازاربەخشانە.
گرنگی ئاوخواردنەوە لە خۆپاراستن لە بەردی گورچیلەدا ناتوانرێت زیادەڕۆیی تێدا بکرێت. خواردنی شلەی پێویست ڕۆژانە، بەگشتی پێشنیار دەکرێت بە ٨ بۆ١٢ کوپ، یان پەرداخ لە ڕۆژێکدا بەپێی قەبارە و ئاستی چالاکییەکانت، یارمەتی پاراستنی ڕوونی میز دەدات، کە خەستی کانزاکان کەمدەکاتەوە. ڕەنگی میز وەک نیشاندەرێکی پراکتیکی کاردەکات، واتە زەردی کاڵ پێشنیاری ئاوخواردنەوەی باش و گونجاو دەکات، لە کاتێکدا زەردی تۆخ ئاماژەیە بۆ پێویستی زیادکردنی وەرگرتنی شلەمەنی. بێگومان ئاو باشترین هەڵبژاردەی جۆری شلەیە، هەرچەندە خواردنەوەکانی تر دەتوانن بەشداربن لە وەرگرتنی شلەی گشتی.
ڕێگەیەکی تری خۆپارێزی بریتییە لە هۆشیاری خۆراک، واتە تێگەیشتن لەوەی کە کام خۆراک لەوانەیە مەترسی بەردەکانت زیاد بکات و کامیان دەتوانێت پارێزگاریت لێ بکات. ئەو خۆراکانەی کە توخمی سۆدیۆمیان زۆرە و پڕۆتینی ئاژەڵی زۆریان تێدایە و ئەوانەی دەوڵەمەندن بە ئۆکزالات لەوانەیە مەترسییەکان بۆ دروستکردنی بەرد لە کەسانی ئامادەدا زیاد بکەن. بە پێچەوانەوە، وەرگرتنی کالیسیۆمی پێویست لە سەرچاوە خۆراکییەکان و میوەی لیمۆی دەوڵەمەند بە سیترات و خۆراکی هاوسەنگ لەگەڵ سەوزە و میوەی زۆر دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەرد. کلیلەکە لە خۆراکی هاوسەنگدایە نەک سنووردارکردنی زۆری خۆراک.
پاراستنی کێشی تەندروست هۆکارەکانی گۆڕانکاری خۆراک کەمدەکاتەوە کە بەشدارن لە دروستبوونی بەرد. چالاکیی جەستەیی بەردەوام ( وەرزش) یارمەتی پاراستنی میتابۆلیزمی کانزایی دروست و تەندروستی گشتی گورچیلە دەدات. هەروەها کەمکردنەوەی فشار ڕەنگە ڕۆڵێکی هەبێت، چونکە فشاری درێژخایەن دەتوانێت کاریگەری لەسەر خووەکانی خواردن و تێرئاوی و تەندروستی گشتی هەبێت بە شێوەیەک کە کاریگەری لەسەر مەترسی دروستبوونی بەرد ی گورچیلە هەبێت.
توێژینەوەی نوێ لە کوردستان:
لەتوێژینەوەیەکی تازەی زانکۆی سلێمانی ( ماستەرنامەیە) ئاماژە بەبوونی جۆری جیاوازی بەردی گورچیلە دەکات لە نێو ٥٠ نەخۆش، کە لە پارێزگای سلێمانی وەرگیراون و بەردەکانی ناو گورچیلەیان بەڕێگەی شیکاری کیمیایی شیکارییان بۆ کراوە (Ahmed, 2025). شیکاری بەردی گورچیلە بە ئامێری سپێکترۆسکۆپی ژێر سوور بۆ هەر ٥٠ نموونەکە ئەنجامدراوە. لە توێژینەوەکەدا دەرکەوت کە پێکهاتەی بەردی گورچیلە لەو نموونانەی کە لە پارێزگای سلێمانی کۆکراونەتەوە لە کانزا جیاوازەکانی بەردی گورچیلە پێکدێن، لەوانە بەردی کالیسیۆم ئۆکزالات، بەردی ترشی یوریک، بەردی یوراتی ئەمۆنیۆم، بەردی سیستین (وێنەی ژمارە ٢). بەردی کالیسیۆم ئۆکزالات پێکهاتەی زۆرینەی بەردی گورچیلەکان دەکەن، بە کۆی گشتی ٢٩ نموونە، کە ٥٨% ی پێکهاتەی کانزایی گشتی پێکدەهێنن. جۆرەکانی تری بەرد لە کۆمەڵە داتاکانماندا بریتین لە بەردی ترشی یوریک، کە لە ١٥ نموونە پێکدێت و ٣٠%ی کۆی گشتی پێکدەهێنێت؛ بەردی یوراتی ئەمۆنیۆم، لەگەڵ ٤ نموونە کە ٨% پێکدەهێنن؛ و بەردی سیستین، کەمترین جۆری باو، کە تەنها لە ٢ نموونە پێکهاتووە و ٤% ی نموونەی گشتی پێکدەهێنێت (وێنەی ژمارە ٢) . بەگشتی ٥٢% ی بەردەکان وەک پێکهاتەیەکی بلووری پاک دەستنیشانکراون، لەکاتێکدا ٤٨% پێکهاتەی بلووری تێکەڵاویان نیشانداوە.
وینەی ژمارە ٢: جۆرەکانی بەردی گورچیلە کە لە ٥٠ نەخۆشی شاری سلێمانی تۆمارکراون (Ahmed, 2025 ).
لەتوێژینەوەیەکی تری نوێدا، کە لە کوردستان ئەنجامدراوە و لە گۆڤارێکی زانستی نێودەوڵەتیدا بڵاوبووەتەوە، چەندین نموونەی بەردی گورچیلە لە وڵاتی عێراقدا وەرگیراوە و لەگەڵ داتای جیهانیدا بەراوردکراوەو لێکدانەوەی بۆ کراوە. ئەم توێژینەوەیە ( Fiket et al., 2026) هەڵسەنگاندنێکی کانزا و فرە توخم بۆ بەردی گورچیلە لە نەخۆشە عێراقییەکان دەخاتە ڕوو. وەک دەزانرێت ئەم ناوچەیە داتای نەخۆش و جیۆکیمیایی بەردەکان زۆر سنووردارن، واتە زۆر بەردەست نیین. سەرجەم ٥٢ بەرد ( واتە لە پەنجا و دوو نەخۆشەوە) بە ئامێری پێشکەوتوو ( وەک: , XRD, FTIR ICP-QQQ ) شیکرانەوە بۆ دیاریکردنی بوون و چڕیی ٤٣ توخم، لەنێویاندا تۆزقاڵە توخمەکان و توخمە زەوییە دەگمەنەکان ( REE). چوار کۆمەڵی مەعدەن، یان کانزایی ناوچەیی دەستنیشان کران، کە زۆربەی نەخۆشەکان لە دەڤەری سلێمانییەوە سەرچاوەیان گرتووە. ویولایت (Whewellite) (مۆنۆهایدرەیت کالیسیۆم ئۆکزالات) باوترین و بڵاوترین کانزایە ( ٣٢.٧%)، دواتر مەعدەنی یوریسایت (Uricite) کە ڕێژەی ( ٢٨.٦%) پێکدێنێت، لە کاتێکدا نموونەکانی دیکە پێکهاتەی تێکەڵاو، یان چینداریان پیشانداوە. بەردی یوریسایت زیاتر لە ژنان و نەخۆشە بەتەمەنەکان و تاکەکانی دەرەوەی ناوچەی سلێمانیدا تۆمارکراوە، لە کاتێکدا بەردی زاڵ بە ویولایت زیاتر لە پیاواندا بووە (وێنەی ژمارە ٣).
ئەم توێژینەوەیە جیۆکیمیاییە سەبارەت بە بەردی گورچیلە لەم ناوچەیەدا و بەو وردی و دروستییە، کارێکی زۆر گرنگە بۆ کوردستان و بۆ عێراقیش. مەعدەنی ویولایت وەک جۆری بەردی زاڵ دەستنیشانکراوە، بە تایبەتی لە نێو نەخۆشە نێرەکان و دانیشتوانی دەڤەری سلێمانی، لەکاتێکدا بەردی یوریسایت زیاتر باوە و لە نەخۆشە بەتەمەنەکاندا و لە ڕێژەیەکی بەرزتردا وەک لە ئاسایی بەبەراورد لەگەڵ دراوسێکاندا تۆمارکراوە. بەردی تێکەڵاو و چیندار بەرزترین ڕێژەیان هەیە، لەگەڵ بەرزبوونەوەی چڕیی لە توخمەکانی وەک باریۆم و زینک و سترۆنتیۆم ( Ba, Zn, Sr)، کە پێدەچێت ڕەنگدانەوەی گۆڕانکاری کاتی بێت لە کیمیای میزدا لە کاتی دروستبوونی بەرددا.
بە شێوەیەکی گشتی پێکهاتەی توخمەکانی بەردی گورچیلە لەم لێکۆڵینەوەیەدا لەگەڵ داتا جیهانییەکان یەکدەگرێتەوە، بەڵام هەندێک جیاوازی تایبەت بە ناوچەکەش نیشان دەدات، لەوانەش چڕیی بەرزی ناوازەی توخمەکانی قوڕقوشم و زینک و سترۆنتیۆم ( Zn و Sr و Pb ) لە نموونە تاکەکەسییەکان. دەوڵەمەندبوون بە توخمەکانی تەنگستن و ڤانادیۆم و تەنەکە و مەنگەنیز و کرۆم و کۆباڵت ( Co، Cr، Mn، Sn، V، و W ) لە هەندێک نموونەی بەردەکاندا پێشنیاری ئەگەری بەرکەوتن بە پیسکەرەکانی پیشەسازی دەدات، کەئەم لایەنە لێکۆڵینەوەی زیاتری دەوێت. ئەم ئەنجامانە گرنگی تێکەڵکردنی تایبەتمەندییە خاوییەکان لەگەڵ پرۆفایلی جیۆکیمیایی دەردەخەن. بارودۆخی ژینگەی ناوخۆیی و جیاوازی پێکهاتەیی بەردی گورچیلە ئەوە پیشاندەدەن، کە کاریگەری بەهێزیان هەبێت لەسەر وەرگرتنی تۆزقاڵە توخمەکان.
بەپێی زانیارییەکانمان، ئەمەش یەکێکە لەو توێژینەوە ناوازانەی کە لە سەرانسەری جیهاندا بۆ تۆمارکردنی بڵاوبوونەوەی تەواوی توخمە زەوییە دەگمەنەکان لە بەردی گورچیلەدا بڵاوبووەتەوە. دۆزینەوەکە لە بەرزی نائاسایی توخمی گادۆلینیۆم ( Gadolinium) و ئاستی پێوانەکراو لە لانثانیدەکانی تر جەخت لەسەر دیوێکی شاراوەی بڵاوبوونەوەی ئەم توخمانە لە بەردەکاندا دەکاتەوە، کە لەداهاتوودا پێویستە لەم جۆرە توێژینەوانە زیاتر ئەنجام بدرێت.
وێنەی ژمارە ٣: بڵاوبوونەوەی جۆرەکانی بەردی گورچیلە لە نەخۆشەکانی توێژینەوەکەدا ( Fiket et al., 2026).
بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە وردەکارییەکانی نێو ئەم توێژینەوەیە دەتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ لیستی سەرچاوەکان، یان پێگەی: https://doi.org/10.1007/s10653-026-03101-2.
\سەرچاوەکان بەزمانی کوردی:
-محێدین، ئیبراهیم محهمهد جهزا، ٢٠٢٤، بنەماکانی زەویناسی، دووەم چاپ، چاپخانەی شارستان، سلیمانی، کوردستان، ٤١٣ ل.
- محێدین، ئیبراهیم محهمهد جهزا ، ٢٠١١، فهرههنگى زهویناسى (ئینگلیزى- كوردى) ، چاپخانهى پهیوهند، یهكهم چاپ، سلێمانى،٢٦٩ل.
- محێدین، ئیبراهیم محهمهد جهزا، ٢٠١٦، زەویناسی و کۆمەڵ، بەرگی دووەم، وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، یهكهم چاپ، هەولێر،١٩٣ل.
- محێدین، ئیبراهیم محهمهد جهزا ، ٢٠٢٥، ئایۆرڤیدا چییە؟، ، ماڵپەڕی ئاوێنە، ٢٦-١-٢٠٢٥، بنواڕە لینکی: https://www.awene.com/article?no=22873&auther=2706
سەرچاوەکان بە زمانی ئینگلیزی:
Ahmed, P. T., 2025, Geochemical composition of urolithiasis and geoenvironmental factors associated with the high incidence of human urinary calculi in Sulaimani Governorate, Kurdistan Regional Government, Iraq, MSc Thesis, Unpublished, University of Sulaimani, 130p.
Alelign, T., and Petros, B., 2018, Kidney Stone Disease: An Update on Current Concepts. Advances in Urology, 2018. https://doi.org/10.1155/2018/3068365
Durgawale, P., Shariff, A., Hendre, A., Patill, S. & Sontakke, A. 2010. Chemical analysis of stones and its significance in urolithiasis. Biomedical Research, 21, 305-310.
Fiket, Ž., Fajković, H., Mustafa, A.I., Hussein, Z.N., and Mohialdeen, I.M.J., 2026, Multielement profiles and mineral phases of kidney stones in an Iraqi patient cohort. Environ Geochem Health 48, 207. https://doi.org/10.1007/s10653-026-03101-2
Hamza, K., and Rashid, A., 2023, Prediction of Stone Composition by Non-Enhanced Computed Tomography in Urolithiasis Patients, Advanced Medical Journal, Vol. 9, no. 4. https://doi.org/10.56056/amj.2024.294
Hesse, A., 2009, Urinary stones: Diagnosis, treatment, and prevention of recurrence, Karger Medical and Scientific Publishers.
Khan, A.H., Imran, S., Talati, J., and Jafri, L., 2018, Fourier transform infrared spectroscopy for analysis of kidney stones, Investig Clin Urol 2018;59:32-37. https://doi.org/10.4111/icu.2018.59.1.32
Radhakrishna, B.P., 2021, Medical Geology, Encyclopedia of Geology, 66/4, 684. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-409548-9.12523-0
Selinus, O., Alloway, B., Centeno, J. A., Finkelman, R. B., Fuge, R., Lindh, U. & Smedley, P. 2013. Essentials of medical geology: revised edition, Springer.
Shastri, S., Patel, J., Sambandam, K.K., and Lederer, E.D., Kidney Stone Pathophysiology, Evaluation and Management, 2023, AJKD Vol 82, Iss 5, pp617-634.
Wang, Y., Wang, Q., Deng, Y., Chen, Z., Van Cappellen, P., Yang, Y. & Goldscheider, N. 2020. Assessment of the impact of geogenic and climatic factors on global risk of urinary stone disease. Science of the Total Environment, 721, 137769.
https://knowwhatis.com/health/