زۆنگاوی "کانی بەرازان" کە دەکەوێتە شاری مەهاباد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وەک یەکەمین و گرنگترین ناوەندی زانستیی باڵندەناسی لەسەر ئاستی ئێران دەناسرێت. ئەم ناوچە سروشتییە کە ڕووبەرەکەی دەگاتە ٩٥٠ هێکتار، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە کۆنفڕانسەکاندا تۆمار کراوە و تا ئێستا زیاتر لە ١٨٠ جۆر باڵندە و بوونەوەری تێدا دەستنیشان کراوە.
ئاوێنە: لەم بارەیەوە، فاروق سولەیمانی، بەڕێوەبەری فەرمانگەی پاراستنی ژینگەی مەهاباد، زانیاری نوێی سەبارەت بە ڕەوشی زۆنگاوەکە و باڵندە کۆچەرییەکان بۆ ڕای گشتی ئاشکرا کرد.
ناوبراو ڕایگەیاند کە زۆنگاوە نێودەوڵەتییەکەی کانی بەرازان، کە لە نێو ژینگەدۆستاندا نازناوی "بەهەشتی باڵندەکان"ی پێدراوە، لەم وەرزەی ساڵدا بووەتە پەناگەیەکی ئارام بۆ کۆبوونەوەی هەزاران باڵندەی ئاوی و کەنارئاوی کۆچەر، کە بە مەبەستی هێلانە سازکردن و هێلکەکردن ڕوویان تێکردووە.
بوژانەوەیەکی بێوێنە لە ماوەی دوو دەیەدا
یەکێک لە پێشهاتە دڵخۆشکەرەکان ئەوەیە کە بەهۆی زۆربوونی ئاستی ئاوی زۆنگاوەکە، ناوچەکە گەیشتووەتە باشترین ئاستی خۆی، کە بە وتەی بەرپرسان لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا وێنەی نەبینراوە. ئەم بوژانەوەیە وایکردووە کانیاو و جۆگەکانی دەوروبەر سەرلەنوێ بژینەوە و ئاوەکەیان بڕژێتە ناو زۆنگاوەکەوە. بەپێی ئامارەکان، تا ئێستا ٧٥ جۆر باڵندەی ئاوی و کەنارئاوی لەم ناوچەیەدا دۆزراونەتەوە، وە ئەگەر باڵندەکانی ناوچە وشکانییەکان و کێڵگەکانی دەوروبەریشی بۆ زیاد بکرێت، ژمارەی جۆرەکانی باڵندە و گیانداران لە ناوچەکەدا دەگاتە زیاتر لە ١٨٠ جۆر.
پێگەیەکی گەشتیاری و جوگرافیایەکی ناوازە
لە ڕووی جوگرافییەوە، سەرچاوەی ئاوی کانی بەرازان لە ڕووباری مەهابادەوە هەڵدەقوڵێت و پاشان دەڕژێتە ناو دەریاچەی ورمێ. بەهۆی ئەو فرەچەشنییەی لە جۆرەکانی باڵندەدا هەیەتی لە هەموو وەرزەکانی ساڵدا، لەلایەن کۆمیتەی نیشتمانیی سروشتی ئێرانەوە وەک یەکەمین شوێنی باڵندەبینین لە وڵاتەکەدا تۆمار کراوە. ئەمەش بووەتە هۆی ڕاکێشانی سەرنجی وێنەگران و گەشتیارانی سروشت کە لە سەرتاسەری ئێرانەوە بۆ بینینی ئەو باڵندانە ڕوو لە زۆنگاوەکە دەکەن.
هەمەجۆریی باڵندەکان و هەوڵەکانی پاراستنیان
بە شێوەیەکی گشتی، ژینگەی زۆنگاوەکە و قامیشەڵانەکانی دەوروبەری ماڵێکە بۆ ١٨٠ جۆر باڵندە. لەم ژمارەیە، ٧٥ جۆریان پەلەوەری ئاوین و ١٠٥ جۆری تریشیان پەلەوەری وشکانین (کە پێکهاتوون لە قاز، پەلیکان، فلامینگۆ، چەندین جۆری مراوی، قوڵینگ و پەڕەسێلکەی دەریایی). سەرباری ئەمانەش، دەیان جۆری دیکەی باڵندە لە سەرەتاکانی وەرزی پاییز یان بەهاردا بەرەو ئەم ناوچەیە کۆچ دەکەن.
خاڵێکی جێی سەرنج ئەوەیە کە بەشێک لەم باڵندانە، وەک (مراویی سەرسپی، مراویی مەڕمەڕی، و مراوی زیقاوڵە) مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە. لەپێناو پاراستنی ئەم ژینگە دەوڵەمەندە و بەردەوامییدان بە ژیانی ئەم باڵندانە، لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ڕاوکردن لە دەوروبەری ئەم زۆنگاوە بە تەواوی قەدەغە کراوە.
لە کۆتاییدا، کانی بەرازان بەهۆی میوانداریکردنی دەیان هەزار باڵندەی کۆچبەر و هەبوونی گەورەترین شوێنی جوجەڵە نانەوەی "مراوی سەرسپی" لە جیهاندا، لە "کۆنڤانسیۆنی ڕامسەر"دا تۆمار کراوە و وەک ژینگەیەکی نێودەوڵەتی ناسێنراوە. جێی باسە کۆنڤانسیۆنی ڕامسەر ناوەندێکی جیهانییە بۆ پاراستنی زۆنگاوەکان، بەتایبەت زۆنگاوەکانی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.