عیسمەتوڵا جابری کەسایەتییەکی ناسراوی سیستەمی دادوەرییە لە جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان کە پیاوی لە سێدارەدانی لێ ناونراوە و بووەتە جەلادی سەر کوردان و ئازادیخوازان، کە بەشداریی لە جێبەجێکردنی لانی کەم لە ٣٥٠ سزای لەسێدارەداندا کردووە.
ئاوێنە: لە نوێترین ڕاپۆرتی ڕێکخراوی "دەنگی دەستگیرکراوانی کورد و ئێران"، تیشک خراوەتە سەر دۆسیە و کارنامەی عیسمەتوڵا جابری، یاریدەدەری داواکاری گشتی و بەرپرسی جێبەجێکردنی سزاکان لە دادگای تاوانەکانی تاران. ئەم کەسایەتییە کە لە میدیاکانی ناوخۆی ئێراندا بە "پیاوی لەسێدارەدان" ناو دەبرێت، بەهۆی ڕۆڵی بەرچاوی لە جێبەجێکردنی سزاکاندا، بووەتە جێگەی ڕەخنەی توندی چالاکوانان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ.
بەپێی دانپێدانانەکانی خودی جابری، ناوبراو بەشداریی ڕاستەوخۆی لە جێبەجێکردنی لانیکەم ٣٥٠ سزای لەسێدارەداندا هەبووە. هەرچەندە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە ١٨٠ کەیسدا توانیویەتی ڕەزامەندی کەسوکاری قوربانیان بەدەست بهێنێت و سزاکە ڕابگرێت، بەڵام هێشتا تۆمارەکەی پڕە لە دۆسیەی زەوتکردنی مافی ژیان کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی جێگەی تێڕامانن.
پێشێلکارییەکان بەرامبەر نەوجەوانان و ژنان
یەکێک لە دیارترین دۆسیەکانی پەیوەست بە کارنامەی جابری، جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدانی بێهنوود شوجاعی بوو، کە لە کاتی ئەنجامدانی تاوانەکەیدا تەمەنی تەنها ١٧ ساڵ بوو. محەمەد مستەفایی، پارێزەری دۆسیەکە، لەوکاتەدا ڕایگەیاند کە ئەو نەوجەوانە بەبێ ڕەچاوکردنی پێوەرە دادپەروەرییەکان لەسێدارە دراوە.
جگە لە نەوجەوانان، ڕاپۆرتەکە ئاماژە بە بەشداربوونی جابری دەکات لە جێبەجێکردنی سزای مەرگ بۆ چەندین ژنی زیندانی. زۆرێک لە پارێزەران پێیان وایە بەشێک لەو سزایانە لەسەر بنەمای بەڵگەی ناڕوون و ناتەواو جێبەجێ کراون.
سزای جەستەیی و بڕینەوەی ئەندامەکان
کارنامەی عیسمەتوڵا جابری تەنها لە سەدان سزای لەسێدارەداندا کورت نابێتەوە. بەپێی بەڵگە بڵاوکراوەکان، ناوبراو سەرپەرشتی و بەشداریی کردووە لە جێبەجێکردنی سزاکانی تۆڵەسەندنەوە (قیساس) و بڕینەوەی ئەندامەکانی جەستە. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئەم جۆرە سزایانە بە پێشێلکاریی زەق و مامەڵەی دڕندانە و نامرۆڤانە پۆلێن دەکەن.
پاشخان و پۆستە دادوەرییەکان
جابری لە چەندین پۆستی هەستیاری سیستەمی دادوەریی ئێراندا کاری کردووە، لەوانە:
- یاریدەدەری داواکاری گشتی لە تارانی پایتەخت.
- سەرپەرشتیاری جێبەجێکردنی سزاکان لە دادگای تاوانەکانی تاران.
- لێکۆڵەر لە دادگای تاوانەکانی کۆمپیوتەر و داواکاری گشتی.
- دادوەر لە دادگاکانی ئێراندا.
پرسیاری مافی مرۆڤ: دادوەر یان ئامرازی سەرکوتکردن؟
لە سیستمە دادوەرییە مۆدێرنەکاندا، سەرکەوتنی دادوەر بە ئاشکراکردنی ڕاستییەکان و مسۆگەرکردنی دادگاییکردنی دادپەروەرانە دەپێورێت. بەڵام ڕاپۆرتەکەی "دەنگی دەستگیرکراوانی کورد و ئێران" جەخت لەوە دەکاتەوە کە ژمارەی زۆری لەسێدارەدانەکان لەژێر چاودێری جابریدا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی سزای مەرگ بووەتە ڕۆتینێکی ڕۆژانە لەبری دوایین بژاردەی یاسایی. ئەمەش گومان دروست دەکات لەسەر ئەوەی کە ئایا ئەو سەدان دۆسیەیە بە پشکنینی ورد و لێکۆڵینەوەی سەربەخۆدا تێپەڕیون، یان تەنها پشتبەستن بووە بە ڕاپۆرتی دەزگا ئەمنییەکان.
لەکاتێکدا زۆربەی وڵاتانی جیهان بەرەو هەڵوەشاندنەوە یان کەمکردنەوەی سزای لەسێدارەدان هەنگاو دەنێن، سیستەمی دادوەریی ئێران هێشتا وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ وەڵامدانەوەی تاوان و سەرکوتکاری بەکاریدەهێنێت.
لێکەوتە کۆمەڵایەتییەکانی سزای مەرگ
ڕەخنەگران جەخت لەوە دەکەنەوە کە سزای لەسێدارەدان تەنها کەسێک لەناو نابات. بەڵکو ئەو سزایە خێزانێک وێران دەکات؛ هاوژین، منداڵ، و دایک و باوکی قوربانییەکە بۆ ساڵانێکی درێژ ڕووبەڕووی قەیرانی دەروونی، ئابووری و کۆمەڵایەتی دەبنەوە. بەتایبەتی منداڵان کە دوای لەدەستدانی دایک یان باوکیان تووشی کێشەی گەورەی پەروەردەیی و دەروونی دەبن.
شرۆڤەی ئاماری ڕەزامەندییەکان: ١٨٠ دۆسیە وەک بەڵگە
هەرچەندە عیسمەتوڵا جابری وەرگرتنی ڕەزامەندی بۆ ڕاگرتنی سزاکە لە ١٨٠ دۆسیەدا وەک دەستکەوتێکی خۆی دەخاتەڕوو، بەڵام ئەم ئامارە لە گۆشەنیگای مافی مرۆڤەوە پێچەوانە دەخوێندرێتەوە. ڕێکخراوەکە دەپرسێت: ئەگەر لە ١٨٠ کەیسدا توانراوە چارەسەر بەبێ لەسێدارەدان بکرێت، ئایا ئەمە ئەوە ناسەلمێنێت کە زۆرێک لەو دۆسیانە هەر لە سەرەتاوە پێویستیان بە سەپاندنی سزای مەرگ نەبووە؟ ئەمەش بەڵگەیەکی ترە بۆ ڕوانگەی ئامرازییانەی سیستەمەکە بەرامبەر بە گیانی مرۆڤەکان.