ئا: ​هەڤاڵ رەوف یەحیا

لە لاپەڕە زێڕینەکانی مێژووی شارستانیەتدا، دەگمەنن ئەو کەسایەتییانەی کە بتوانن تەنها بە توانای هونەری و هزریی خۆیان، کاریگەری لەسەر ڕەوتی ژیان و شێوازی بیرکردنەوەی کۆمەڵگاکان دروست بکەن. ئەگەر ناوەکانی وەک ئیبن ڕوشد، ئیبن سینا و خوارزمی بە زانست و فەلسەفە ناسرابن، ئەوا "زریاب" ئەو ناوەیە کە بووە هێمای داهێنان لە مۆسیقا، جوانکاری، پۆشاک و ئەتەکێتی ژیاندا. ئەو نەک تەنها مۆسیقاژەنێکی مەزن بوو، بەڵکوو پردێکی شارستانی بوو کە پێشکەوتوویی کولتووریی میزۆپۆتامیای گواستەوە بۆ کۆشکەکانی ئەندەلوس و لەوێشەوە کاریگەریی بەسەر بەشێکی زۆری ئەوروپادا جێهێشت.

​ناوی تەواوی (ئەبو حەسەن عەلی کوڕی نافیع)ـە، و لە کۆتایی سەدەی هەشتەم (دەوروبەری ساڵی ٧٨٩ی زایینی) لەدایک بووە. سەرەڕای ئەوەی لە هەندێک لە سەرچاوە کلاسیکەکاندا وەک "مەوالی" یان بە ڕەچەڵەک جیاواز ناوی هاتووە، بەڵام کۆمەڵێک خوێندنەوەی مێژوویی و جوگرافیی نوێ، لەوانەش لێکۆڵینەوەکانی نووسەر سۆران حەمەڕەش و ڕۆژهەڵاتناسی ئەڵمانی دکتۆر زیگرید هونکە، ئەو گریمانە بەهێزە دەخەنە ڕوو کە زریاب لە بنەچەدا کورد بووە. بەڵگەی جوگرافیی لەدایکبوونی لە گوندێکی باکووری شاری موسڵ (کە ناوچەیەکی دێرینی کوردنشین و بناری زاگرۆسە)، پاڵپشتییەکی لۆژیکیی بەهێزی ئەم بۆچوونە دەکات.

​لێرەدا پرسی نازناوی "زریاب" جێگەی هەڵوەستە لەسەرکردنێکی وردی ئەکادیمییە. زۆرێک لە سەرچاوە مێژووییە درەنگەکان (وەک مێژوونووس ئەلمەقەری کە زیاتر لە هەشت سەد ساڵ دوای سەردەمی زریاب ژیاوە)، بانگەشەی ئەوە دەکەن کە "زریاب" ناوی باڵندەیەکی ڕەش بووە و بەهۆی ڕەنگی پێستیەوە ئەم ناوەی پێدراوە. بەڵام ئەم لێکدانەوەیە لە ڕووی مێژوویی و لۆژیکییەوە ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند دەبێتەوە؛ چونکە ڕەگی وشەی 'زریاب' لە زمانە هیندۆئێرانییەکاندا (بە تایبەت کوردی: زێڕ-ئاو / ئاوی زێڕ) بە واتای "ئاوی زێڕین" دێت. لە ڕووی لۆژیکییەوە مەحاڵە لەو سەردەمەدا باڵندەیەکی ڕەش بە 'ئاوی زێڕ' ناونرابێت. ئەمەش ئەو حەقیقەتە دەسەلمێنێت کە زریاب ناوێکی ڕەسەنی کوردییە و بۆ وەسفکردنی دەنگە زێڕین و زوڵاڵەکەی پێی دراوە نەک ڕەنگی پێستی، و چیرۆکی چواندنی بە باڵندە ڕەشەکە (شەحرور) تەنها پاساوێکی دروستکراوی سەدەکانی دواترە بۆ ئەوەی لێکدانەوەیەکی عەرەبیانە بە ناوێکی بێگانە بدەن و ڕەچەڵەکە ڕاستەقینەکەی بشارنەوە. ئەمە بووە ئەو ناوەی کە دواتر کۆشکەکانی ئەوروپا سەرسام بوون پێی.

​زریاب لە بەغدا، کە ئەوکات پایتەختی ڕۆشنبیریی جیهان بوو، لەسەر دەستی مۆسیقاژەنی گەورە "ئیسحاق موسڵی" پەروەردە بوو. بەهرە بێوێنەکەی و یادەوەرییە سەرسوڕهێنەرەکەی، کە دەوترێت زیاتر لە دە هەزار گۆرانی بە دەق و ئاوازەوە لەبەر بووە، خەلیفە مەئموونی سەرسام کرد. بەپێی گێڕانەوەکان، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی مامۆستاکەی ئیرەیی پێ ببات و ناچاری بکات بۆ هەمیشە بەغدا جێبهێڵێت. دوای گەشتێکی درێژ بەناو سووریا و باکووری ئەفریقادا، لە ساڵی ٨٢٢ی زایینیدا گەیشتە قورتوبە لە ئەندەلوس. خەلیفە عەبدولڕەحمانی دووەم بە شێوەیەکی شاهانە پێشوازیی لێ کرد، و لێرەوە قۆناغێکی نوێ لە مێژووی کولتووریی ئەندەلوس دەستی پێکرد.

​لە بواری مۆسیقادا، زریاب گۆڕانکاریی بنەڕەتیی بەرپا کرد. ئەو ژێی پێنجەمی بۆ ئامێری عوود زیاد کرد کە هێما بوو بۆ "ڕۆح"، و لەبری پارچە تەختە، پەڕ و دەنووکی هەڵۆی بۆ لێدانی ژێیەکان بەکارهێنا بۆ ئەوەی دەنگێکی نەرمتر و سحراویتر ببەخشێت. زریاب یەکەمین پەیمانگای مۆسیقای لە قورتوبە دامەزراند و زانستی مەقامەکانی ڕۆژهەڵاتی گواستەوە بۆ ئەو ناوچەیە. کاریگەرییەکانی هێندە قووڵن کە تا ئەمڕۆش لە مۆسیقای جیهانیدا ئامادەییان هەیە؛ بۆ نموونە مۆسیقاژەنی ئەفسانەیی فلامینکۆی ئیسپانی "پاکۆ دێ لوسیا" ئەلبوومێکی تەواوی بە ناوی (Zyryab) بڵاوکردەوە، کە جەخت لەو ڕاستییە دەکاتەوە کە مۆسیقا و عوودەکەی زریاب بنەمایەکی گرنگی سەرهەڵدانی مۆسیقای فلامینکۆیە. هەروەها ژەنیارانی گەورەی وەکوو "نەسیر شەممە" تا ئەمڕۆش کار لەسەر زیندووڕاگرتنی مەقامەکانی زریاب دەکەن.

​زریاب تەنها مۆسیقاژەن نەبوو، بەڵکوو وەک توێژەرە ئەڵمانییەکان وەسفی دەکەن، ئەو "شۆڕشگێڕێکی کولتووری" (Kulturrevolutionär) بوو کە بنەماکانی ئەتەکێت و شێوازی ژیانی کۆشکەکانی داڕشتەوە. پێش ئەو، شێوازی نانخواردن لە کۆشکەکانی ئەندەلوسدا تا ڕادەیەک هەڕەمەکی بوو، بەڵام زریاب سیستەمی سێ قۆناغی داهێنا: سەرەتا پێشکەشکردنی شۆربا و پێشەکییەکان، پاشان ژەمی سەرەکی وەک گۆشت و ماسی، و لە کۆتاییدا شیرینی. هەروەها بۆ یەکەمجار پەرداخی شووشە و کریستاڵی هێنایە ئاراوە و شوێنی بە پەرداخە قورسەکانی زێڕ و زیو لێژ کرد، و خەڵکی فێرکرد لەسەر مێزی ڕێکخراو و ڕاخەری ناسک نان بخۆن.

​لە پاڵ ئەمانەشدا، زریاب پێشەنگی پاکوخاوێنی، جوانکاری و فاشیۆن بوو. ئەو یەکەم کەس بوو کە پۆشینی جلوبەرگی بەپێی وەرزەکانی ساڵ ڕێکخست؛ جلی کاڵ و تەنک بۆ هاوین، و جلی ئەستوور و ڕەنگاوڕەنگ بۆ زستان. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بۆ یەکەمجار دژە ئارەقە (Deodorant) و جۆرێکی سەرەتایی هەویری ددانی داهێناوە. خەڵکی فێری گرنگیدان بە خاوێنیی جەستە، بڕینی قژ بە ستایلی نوێ و شوشتنی قژ بە خوێ و زەیتی بۆنخۆش کرد. دروستکردنی بۆنێکی گرانبەها لە شاری غەرناتەی ئیسپانیا لە سەردەمی مۆدێرندا بە ناوی "ZirYab"، گەواهیدەری ئەو میراتە نەمرەیە کە لەم بوارەدا جێیهێشتووە.

​دەکرێت بڵێین زریاب تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی نەبوو، بەڵکوو داڕێژەرێکی شێوازی ژیان بوو. کاتێک مۆسیقای دەژەند، هونەری ڕۆژهەڵاتی دەگواستەوە، و کاتێک فێری جلپۆشین و نانخواردنی دەکردن، بنەماکانی ئەتەکێتی پێشکەوتووی دادەڕشت. بۆیە پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە هەزار و دووسەد ساڵ، هێشتا ناوی زریاب لە مێژووی جیهاندا بە ڕێزەوە دەهێنرێت و وەک کەسایەتییەکی کاریگەر دەمێنێتەوە کە ڕۆڵێکی بێگومانی لە پێشخستنی شێوازی ژیانی ئەو سەردەمەدا هەبووە.

​تێبینییەکی مێژوویی گرنگ سەبارەت بە ناو و ڕەچەڵەک:

​سیاسەتی بەعەرەبکردن: لە سەردەمی خەلافەتی ئەمەویدا، بەتایبەتی لە سەردەمی خەلیفە "عەبدولمەلیکی کوڕی مەڕوان"دا، پرۆسەی بەعەرەبکردنی دیوانەکان، دراو و دامەزراوەکانی دەوڵەت بە شێوەیەکی سیستماتیک جێبەجێ کرا. لەو سەردەمەدا نەتەوەکانی تر (کە لە مێژوودا بە "مەوالی" واتا بەندەی ئازادکراو یان هاوپەیمان ناسرابوون) وەک کورد، فارس و ئەمازیغ، بۆ ئەوەی بتوانن لەناو دەربار (کۆشکی خەلافەت و سەنتەری دەسەڵات)، و دامەزراوەکاندا پێگەی خۆیان دروست بکەن و قبوڵ بکرێن، ناچار بوون ناو و نازناوی عەرەبی (کوننیە) بۆ خۆیان هەڵبژێرن.

​ڕێک لەبەر ئەم هۆکارە مێژووییەیە کە ناوی فەرمی زریاب لە تۆمارەکاندا بووەتە "ئەبو حەسەن عەلی کوڕی نافیع"، کە ناوێکی تەواو عەرەبییە و بۆ گونجان لەگەڵ ژینگەی دەرباری خەلافەتدا بەکارهاتووە. بەڵام ئەو نازناوەی کە بەردەوام پێی دەناسرا (زریاب)، وەک هێمایەک بۆ ڕەگ و ڕیشە ڕاستەقینە و نا-عەرەبییەکەی ماوەتەوە.

​سەرچاوە و بەڵگەنامەکان:

​١. سەرچاوە مێژووییەکان (عەرەبی و کوردی):

سۆران حەمەڕەش: مێژووی بزر و نەگێڕدراوەی کورد، لاپەڕە ١٧٠. (سەبارەت بە ڕەچەڵەکی کوردیی زریاب و کاریگەرییەکانی).

کتێبە مێژووییەکانی ئەندەلوس: پشت بەستن بە تۆمارەکانی مێژوونووسانی وەک "ئیبن حەییانی قورتوبی" و "ئەلمەقەری" سەبارەت بە گواستنەوەی کولتووری بەغدا بۆ قورتوبە و گۆڕینی شێوازی ژیان لە کۆشکەکانی ئەندەلوس.

ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام (Encyclopaedia of Islam): وەک سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ ژیاننامە و سەرهەڵدانی زریاب لە ناوچەی میزۆپۆتامیا.

لێدوانی شارەزایان: شیکردنەوەکانی دکتۆر ئیبراهیم عەسسال (مامۆستای مێژوو و شارستانیەتی ئیسلامی) سەبارەت بە گەشتەکەی زریاب و دامەزراندنی یەکەم پەیمانگای مۆسیقا.

​٢. سەرچاوە ئەکادیمییە ئەڵمانییەکان:

زیگرید هونکە (Sigrid Hunke): کتێبی Allahs Sonne über dem Abendland (خۆری عەرەب بەسەر ڕۆژئاوادا)، شتوتگارت ١٩٦٠. (لێکۆڵینەوە لەسەر داهێنانەکانی زریاب و پشتڕاستکردنەوەی ژیاننامەکەی).

دیتر هالبەخ (Dieter Halbach): توێژینەوەی Ziryab – der Kulturrevolutionär (زریاب - شۆڕشگێڕە کولتوورییەکە). (سەرچاوەیەک کە بە شۆڕشگێڕی کولتووری ناوی دەبات و لە پڕۆگرامەکانی خوێندنی مێژوودا ئاماژەی پێ دراوە).

هانس-ڕودۆڵف سینگەر (Hans-Rudolf Singer): ئینسایکلۆپیدیای سەدەکانی ناوەڕاستی ئەڵمانی (Lexikon des Mittelalters)، بەرگی ٩، میونشن ١٩٩٨، ستوونی ٦٢٨-٦٢٩.

تیتوس بورکهارت (Titus Burckhardt): کتێبی Die Maurische Kultur in Spanien (کولتووری مۆرییەکان لە ئیسپانیا)، میونشن ١٩٧٠. (سەبارەت بە گۆڕینی شێوازی ژیانی کۆشکەکان و ئەتەکێت).

​٣. بەڵگە مۆدێرنەکان و میراتی هونەری:

لە بواری مۆسیقای جیهانیدا: ئەلبوومی مۆسیقای بلیمەتی گیتاری فلامینکۆی ئیسپانی (Paco de Lucía) کە بە ناوی "Zyryab" بڵاوکراوەتەوە، وەک سەلمێنەری کاریگەریی زریاب لەسەر گیتاری ئیسپانی.

پاراستنی مەقامەکان: بەرگی ئەلبوومی "مەقامات زریاب - Maqamat Ziryab" لەلایەن ژەنیاری ناسراوی عوود (نەسیر شەممە)، کە تەرخان کراوە بۆ ئەو مەقامانەی زریاب لە فوڕاتەوە بۆ ئەندەلوسی گواستەوە.

مۆسیقای مێژوویی: ئەلبوومی "ZIRYAB Vino y Rosas" لەلایەن مۆسیقاژەن (Eduardo Paniagua) کە تێیدا باڵندەی شەحرور (هێمای زریاب) وەک نوێنەری مۆسیقا و شیعری سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسپانیا نەخشێنراوە.

لە بواری جوانکاریدا: بەرهەمهێنانی بۆنێکی گرانبەها بە ناوی "ZirYab" لە شاری غەرناتەی ئیسپانیا لەلایەن دیزاینەر (Ricardo Ramos)، کە بەڵگەیەکی مۆدێرنە لەسەر مانەوەی ناوی زریاب وەک دامەزرێنەری بواری بۆنخۆشی و جوانکاری لە ئەوروپا.